Language of document : ECLI:EU:C:2016:842

WYROK TRYBUNAŁU (trzecia izba)

z dnia 9 listopada 2016 r.(*)

Odesłanie prejudycjalne – Dyrektywa 2008/48/WE – Ochrona konsumentów – Kredyt konsumencki – Artykuł 1, art. 3 lit. m), art. 10 ust. 1 i 2, art. 22 ust. 1 i art. 23 – Wykładnia wyrażeń „w formie papierowej” i „na innym trwałym nośniku” – Umowa odnosząca się do innego dokumentu – Wymóg zachowania „formy pisemnej” zgodnie z prawem krajowym – Wskazanie wymaganych informacji w drodze odesłania do obiektywnych parametrów – Elementy, jakie należy wskazać w umowie o kredyt na czas określony – Skutki braku wymaganych informacji – Proporcjonalność

W sprawie C‑42/15

mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Okresný súd Dunajská Streda (sąd rejonowy w Dunajskiej Stredzie, Słowacja) postanowieniem z dnia 19 grudnia 2014 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 2 lutego 2015 r., w postępowaniu:

Home Credit Slovakia a.s.

przeciwko

Klárze Bíróovej,

TRYBUNAŁ (trzecia izba),

w składzie: L. Bay Larsen, prezes izby, M. Vilaras, J. Malenovský, M. Safjan (sprawozdawca) i D. Šváby, sędziowie,

rzecznik generalny: E. Sharpston,

sekretarz: M. Aleksejev, administrator,

uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 24 lutego 2016 r.,

rozważywszy uwagi przedstawione:

–        w imieniu rządu słowackiego przez B. Ricziovą, działającą w charakterze pełnomocnika,

–        w imieniu rządu niemieckiego przez T. Henzego oraz J. Kemper, działających w charakterze pełnomocników,

–        w imieniu Komisji Europejskiej przez G. Goddin oraz A. Tokára, działających w charakterze pełnomocników,

po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 9 czerwca 2016 r.,

wydaje następujący

Wyrok

1        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 1, art. 3 lit. m), art. 10 ust. 1 i 2, art. 22 ust. 1 oraz art. 23 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/48/WE z dnia 23 kwietnia 2008 r. w sprawie umów o kredyt konsumencki oraz uchylającej dyrektywę Rady 87/102/EWG (Dz.U. 2008, L 133, s. 66; sprostowania: Dz.U. 2009, L 207, s. 14; Dz.U. 2010, L 199, s. 40; Dz.U. 2011, L 234, s. 46; Dz.U. 2015, L 36, s. 15).

2        Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy Home Credit Slovakia a.s. a Klárą Bíróovą w przedmiocie żądania zapłaty kwot należnych w ramach kredytu udzielonego przez tę spółkę Klárze Bíróovej, z którego spłatą ona zalegała.

 Ramy prawne

 Prawo Unii

3        Motywy 7, 9, 10, 19, 30, 31 i 47 dyrektywy 2008/48 mają następujące brzmienie:

„(7)      W celu ułatwienia powstawania dobrze funkcjonującego wewnętrznego rynku kredytów konsumenckich należy ustanowić zharmonizowane wspólnotowe ramy w wielu kluczowych obszarach […].

[…]

(9)      Pełna harmonizacja jest niezbędna do zapewnienia wszystkim konsumentom we Wspólnocie wysokiego i równoważnego poziomu ochrony ich interesów i stworzenia prawdziwego rynku wewnętrznego. Dlatego państwa członkowskie nie powinny mieć możliwości utrzymywania ani wprowadzania przepisów krajowych innych niż ustanowione w niniejszej dyrektywie. Ograniczenia te jednak powinny mieć zastosowanie wyłącznie w zakresie, w jakim przepisy zostały zharmonizowane w niniejszej dyrektywie. Tam, gdzie przepisy nie zostały zharmonizowane, państwa członkowskie powinny mieć swobodę utrzymywania i wprowadzania przepisów krajowych […].

(10)      Definicje zawarte w niniejszej dyrektywie określają zakres harmonizacji. Obowiązki państw członkowskich związane z wprowadzaniem w życie przepisów niniejszej dyrektywy powinny zatem być ograniczone do takiego zakresu, jaki wyznaczają te definicje […].

[…]

(19)      W celu umożliwienia konsumentom podejmowania decyzji przy pełnej znajomości faktów powinni oni przed zawarciem umowy o kredyt otrzymać odpowiednie informacje na temat warunków i kosztów kredytu oraz swoich zobowiązań, które konsument może zabrać ze sobą i je rozważyć […].

[…]

(30)      Niniejsza dyrektywa nie reguluje kwestii związanych z ważnością umów o kredyt. Państwa członkowskie mogą zatem w tej dziedzinie utrzymywać lub wprowadzać przepisy krajowe zgodne z prawem wspólnotowym. Państwa członkowskie mogą określić reżim prawny dotyczący oferty zawarcia umowy o kredyt, a w szczególności ustalić, w którym momencie ma ona być złożona, jak również okres, w którym wiąże ona kredytodawcę. Jeżeli oferta taka jest składana łącznie z przekazaniem informacji przed zawarciem umowy przewidzianych niniejszą dyrektywą, powinna ona zostać przedstawiona konsumentowi – podobnie jak wszelkie dodatkowe informacje, jakich kredytodawca chciałby mu udzielić – w osobnym dokumencie, który może być załączony do standardowego europejskiego arkusza informacyjnego dotyczącego kredytu konsumenckiego.

(31)      W celu umożliwienia konsumentom poznania swoich praw i obowiązków wynikających z umowy o kredyt powinna ona zawierać wszelkie niezbędne informacje podane w sposób jasny i zwięzły.

[…]

(47)      Państwa członkowskie powinny ustanowić przepisy dotyczące sankcji stosowanych w przypadku naruszenia przepisów krajowych przyjętych zgodnie z niniejszą dyrektywą i zapewnić ich wdrożenie. Wybór sankcji pozostaje w gestii państw członkowskich, lecz przewidziane sankcje powinny być skuteczne, proporcjonalne i odstraszające”.

4        Zgodnie z art. 1 tej dyrektywy, zatytułowanym „Przedmiot”:

„Celem niniejszej dyrektywy jest harmonizacja niektórych aspektów przepisów ustawowych, wykonawczych i procedur administracyjnych państw członkowskich dotyczących umów o kredyt konsumencki”.

5        Artykuł 3 rzeczonej dyrektywy, zatytułowany „Definicje”, stanowi w lit. m):

„Na użytek niniejszej dyrektywy stosuje się następujące definicje:

[…]

m)      »trwały nośnik« oznacza urządzenie umożliwiające konsumentowi przechowywanie informacji kierowanych do niego osobiście w sposób, który daje mu do nich dostęp w przyszłości przez okres odpowiedni do celów, jakim te informacje służą, i który pozwala na odtworzenie przechowywanych informacji w niezmienionej postaci”.

6        Artykuł 10 tej dyrektywy, zatytułowany „Informacje zamieszczane w umowach o kredyt”, stanowi:

„1.      Umowy o kredyt sporządza się w formie papierowej lub na innym trwałym nośniku.

Wszystkie umawiające się strony otrzymują egzemplarz umowy o kredyt. Niniejszy artykuł pozostaje bez uszczerbku dla wszelkich przepisów krajowych dotyczących ważności umów o kredyt, które są zgodne z prawem wspólnotowym.

2.      W umowie o kredyt w sposób jasny i zwięzły określa się:

a)      rodzaj kredytu;

b)      dane identyfikacyjne i adresy umawiających się stron, a także, w stosownych przypadkach, dane identyfikacyjne [i adres] pośrednika kredytowego;

c)      okres obowiązywania umowy o kredyt;

d)      całkowitą kwotę kredytu oraz warunki dokonywania wypłat;

e)      w przypadku kredytu w formie odroczonej płatności za określony towar lub usługę lub w przypadku umowy o kredyt wiązany – towar lub usługę i ich cenę gotówkową;

f)      stopę oprocentowania kredytu, warunki stosowania tej stopy oraz, jeśli są dostępne, wszelkie indeksy lub stopy referencyjne mające zastosowane do pierwotnej stopy oprocentowania kredytu, a także okresy, warunki i procedury zmiany stopy oprocentowania kredytu. Jeżeli w różnych okolicznościach stosuje się różne stopy oprocentowania kredytu, wyżej wymienione informacje dotyczące wszystkich stosowanych stóp;

g)      rzeczywistą roczną stopę oprocentowania i całkowitą kwotę do zapłaty przez konsumenta, obliczone w chwili zawierania umowy o kredyt; podawane są wszystkie założenia przyjęte do obliczenia tej stopy;

h)      kwotę, liczbę i częstotliwość płatności, jakich ma dokonać konsument, oraz, w stosownych przypadkach, kolejność, w jakiej płatności będą zaliczane na poczet spłaty różnych należnych sald, dla których stosuje się różne stopy oprocentowania kredytu;

i)      w przypadku gdy ma miejsce spłata kapitału w ramach umowy o kredyt na czas określony, prawo konsumenta do otrzymywania, na wniosek i bez opłat, w każdym czasie przez cały okres obowiązywania umowy o kredyt, zestawienia w formie tabeli spłat.

Tabela spłat wskazuje należne płatności oraz okresy i warunki zapłaty takich kwot; poszczególne spłaty przedstawione są w tabeli w rozbiciu na mniejsze elementy w celu uwidocznienia spłaty kapitału, odsetek wyliczonych na podstawie stopy oprocentowania kredytu i, w stosownych przypadkach, kosztów dodatkowych; w przypadku gdy stopa oprocentowania nie jest stała lub gdy koszty dodatkowe mogą ulegać zmianie na mocy umowy o kredyt, tabela spłat zawiera jasne i zwięzłe wskazanie, że dane liczbowe zawarte w tabeli zachowują ważność wyłącznie do następnej zmiany stopy oprocentowania kredytu lub dodatkowych kosztów, zgodnie z umową o kredyt;

j)      w przypadku gdy opłaty i odsetki są płacone bez spłaty kapitału, zestawienie wskazujące okresy i warunki płatności odsetek i towarzyszących im stałych lub jednorazowych opłat;

k)      w stosownych przypadkach, opłaty za prowadzenie jednego lub kilku rachunków, na których zapisywane są transakcje płatności, jak i wypłaty, chyba że otwarcie takiego rachunku nie jest obowiązkowe, łącznie z opłatami za korzystanie ze środków płatniczych, zarówno dla transakcji płatności, jak i dla wypłat, oraz wszelkie inne opłaty powstałe w związku z umową o kredyt oraz warunki, na jakich opłaty te mogą ulegać zmianie;

l)      stopę oprocentowania mającą zastosowanie do opóźnionych płatności obowiązującą w chwili zawarcia umowy o kredyt oraz ustalenia dotyczące jej zmian, a także, w stosownych przypadkach, opłaty z tytułu zaległości w spłacie;

m)      ostrzeżenie o konsekwencjach braku płatności;

n)      w stosownych przypadkach, wzmiankę o konieczności poniesienia kosztów notarialnych;

o)      ewentualne wymagane zabezpieczenia i ubezpieczenia;

p)      istnienie prawa do odstąpienia lub brak takiego prawa, okres, w którym można z niego skorzystać, oraz inne warunki korzystania z niego, w tym informację o obowiązku spłaty przez konsumenta wypłaconego kapitału oraz odsetek zgodnie z art. 14 ust. 3 lit. b), a także kwotę odsetek należnych w stosunku dziennym;

q)      informacje na temat praw wynikających z art. 15, a także warunki korzystania z tych praw;

r)      prawo do przedterminowej spłaty oraz procedurę przedterminowej spłaty, a także, w stosownych przypadkach, informację dotyczącą prawa kredytodawcy do otrzymania rekompensaty i sposobu jej ustalania;

s)      procedurę mającą zastosowanie przy korzystaniu z prawa do rozwiązania umowy o kredyt;

t)      informację, czy konsument może skorzystać z pozasądowego mechanizmu reklamacyjnego i odwoławczego, a jeżeli tak – sposoby dostępu do niego;

u)      w stosownych przypadkach, inne warunki umowy;

v)      w stosownych przypadkach, nazwę i adres właściwego organu nadzorczego.

3.      W przypadku gdy zastosowanie ma ust. 2 lit. i), kredytodawca w każdym czasie udostępnia konsumentowi bezpłatnie oraz przez cały okres obowiązywania umowy o kredyt zestawienie w formie tabeli spłat.

4.      W przypadku umowy o kredyt, zgodnie z którą płatności dokonywane przez konsumenta nie są natychmiast odpowiednio zaliczane na poczet spłaty całkowitej kwoty kredytu, ale są wykorzystywane do zgromadzenia kapitału przez okresy i na warunkach określonych w umowie o kredyt lub w umowie dodatkowej, informacje wymagane na mocy ust. 2 zawierają jasne i zwięzłe stwierdzenie, że taka umowa o kredyt nie przewiduje gwarancji spłaty całkowitej kwoty wypłat cząstkowych kredytu dokonanych na podstawie tej umowy, chyba że taka gwarancja jest udzielana.

[…]”.

7        Artykuł 14 dyrektywy 2008/48, zatytułowany „Prawo do odstąpienia od umowy”, przewiduje w ust. 1:

„Konsumentowi przysługuje prawo do odstąpienia od umowy o kredyt bez podania przyczyny w terminie czternastu dni kalendarzowych.

Okres, w którym możliwe jest odstąpienie od umowy, rozpoczyna się:

a)      w dniu zawarcia umowy o kredyt; lub

b)      w dniu, w którym konsument otrzymał warunki umowy oraz informacje zgodnie z art. 10, jeżeli dzień ten przypada po dniu, o którym mowa w lit. a) niniejszego akapitu”.

8        Artykuł 22 tej dyrektywy, zatytułowany „Harmonizacja i bezwzględnie wiążący charakter niniejszej dyrektywy”, ma następujące brzmienie:

„1.      W zakresie, w jakim niniejsza dyrektywa zawiera zharmonizowane przepisy, państwa członkowskie nie mogą utrzymywać w swoim prawie krajowym ani wprowadzać do niego przepisów odbiegających od tych, które zostały ustanowione w niniejszej dyrektywie.

[…]

3.      Państwa członkowskie zapewniają ponadto, by przepisy, które przyjmują w celu wykonania niniejszej dyrektywy, nie mogły być obchodzone poprzez sposób formułowania umów, w szczególności poprzez włączenie wypłat lub umów o kredyt objętych zakresem zastosowania niniejszej dyrektywy do umów o kredyt, które z uwagi na swój charakter lub cel mogłyby stwarzać możliwości uniknięcia stosowania jej przepisów.

[…]”.

9        Artykuł 23 wspomnianej dyrektywy, zatytułowany „Sankcje”, stanowi:

„Państwa członkowskie ustanawiają przepisy dotyczące sankcji mających zastosowanie w przypadku naruszenia przepisów krajowych przyjętych zgodnie z niniejszą dyrektywą i podejmują wszelkie niezbędne działania w celu zapewnienia stosowania tych sankcji. Przewidziane sankcje muszą być skuteczne, proporcjonalne i odstraszające”.

10      Załącznik II do dyrektywy 2008/48, dotyczący „Standardow[ego] europejski[ego] arkusz[a] informacyjn[ego] dotycząc[ego] kredytu konsumenckiego”, zawiera w pkt 2, zatytułowanym „Opis głównych cech produktu kredytowego”, pozycję nazwaną „Raty oraz, w odpowiednich przypadkach, kolejność, w jakiej będą one zaliczane na poczet spłaty”. Pozycji tej odpowiada następujący opis:

„Będzie Pani/Pan musiała/musiał dokonać spłaty na następujących warunkach:

[Kwota, liczba i częstotliwość płatności, jakich ma dokonać konsument]

Odsetki lub opłaty będą podlegać spłacie w następujący sposób:”.

 Prawo słowackie

11      Zákon č. 129/2010 Z. z. o spotrebiteľských úveroch a o iných úveroch a pôžičkách pre spotrebiteľov a o zmene a doplnení niektorých zákonov (ustawa nr 129/2010 o kredycie konsumenckim oraz innych kredytach i pożyczkach konsumenckich i w sprawie zmiany niektórych ustaw), w brzmieniu mającym zastosowanie w sporze w postępowaniu głównym (zwana dalej „ustawą nr 129/2010”), ma na celu transpozycję dyrektywy 2008/48 do prawa słowackiego.

12      Zgodnie z § 9 tej ustawy:

„1.      Umowa kredytu konsumenckiego wymaga zachowania formy pisemnej. Każda strona umowy otrzymuje co najmniej jeden egzemplarz umowy w formie dokumentowej lub na innym trwałym nośniku, który jest dostępny konsumentowi.

2.      Oprócz ogólnych uwag wymienionych w kodeksie cywilnym […] umowa kredytu konsumenckiego powinna zawierać następujące elementy:

[…]

k)      kwotę, liczbę i częstotliwość płatności, a także odsetki i dodatkowe opłaty oraz w stosownych przypadkach kolejność, w jakiej płatności będą zaliczane na poczet spłaty różnych należnych sald, dla których stosuje się różne stopy oprocentowania kredytu;

l)      w wypadku gdy ma miejsce spłata kapitału na podstawie umowy kredytu konsumenckiego na czas określony – prawo konsumenta do złożenia, bez opłat i w każdym czasie przez cały okres obowiązywania umowy o kredyt, wniosku o zestawienie w formie tabeli spłat, określonej w ust. 5.

[…]”.

13      Paragraf 11 ust. 1 wspomnianej ustawy stanowi:

„Udzielony kredyt konsumencki uważa się za nieoprocentowany i bezpłatny, jeżeli:

a)      umowa kredytu konsumenckiego nie ma formy pisemnej określonej w § 9 ust. 1 i nie zawiera elementów wymaganych w § 9 ust. 2 lit. a)–k), r) i y) oraz w § 10 ust. 1;

b)      w umowie kredytu konsumenckiego nie wskazano prawidłowo rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania na niekorzyść konsumenta”.

14      Paragraf 40 Občiansky zákonník (kodeksu cywilnego) stanowi:

„1.      Czynność prawna jest nieważna, jeżeli nie została sporządzona w formie wymaganej ustawą lub wynikającej z umowy stron.

[…]

3.      Każda czynność prawna sporządzona w formie pisemnej jest ważna, jeżeli została podpisana przez osobę, która sporządziła czynność. W sytuacji gdy szereg osób uczestniczy w sporządzeniu czynności, podpis wszystkich uczestników niekoniecznie musi widnieć na tym samym dokumencie, chyba że przepis prawny stanowi inaczej. Podpis może być zastąpiony środkami elektronicznymi w wypadkach, w których jest to przyjęte.

4.      Wymóg formy pisemnej jest spełniony, jeżeli czynność prawna jest dokonana za pomocą teleksu, telegramu lub przy wykorzystaniu środków elektronicznych pozwalających na zmaterializowanie treści czynności prawnej i wskazanie tożsamości osoby, która dokonała czynności. Wymóg formy pisemnej jest zawsze spełniony, jeżeli czynność prawna dokonana przy wykorzystaniu środków elektronicznych jest opatrzona kwalifikowanym podpisem elektronicznym.

[…]”.

15      Paragraf 64 ust. 2 kodeksu cywilnego stanowi:

„Do zawarcia umowy w formie pisemnej wystarczy złożenie pisemnej oferty i jej pisemne przyjęcie […]”.

16      Paragraf 273 Obchodný zákonník (kodeksu handlowego) ma następujące brzmienie:

„1.      Część postanowień umowy można określić w drodze odesłania do ogólnych warunków umowy opracowanych przez organizacje zawodowe lub interesów albo do innych warunków handlowych, które są znane stronom zawierającym umowę lub zostały załączone do oferty.

[…]

3.      W celu zawarcia umowy można skorzystać z wzorca umowy stosowanego w praktyce handlowej”.

 Postępowanie główne i pytania prejudycjalne

17      W dniu 29 czerwca 2011 r. Home Credit Slovakia, w charakterze kredytodawcy, zawarł z K. Bíróovą, kredytobiorcą, umowę kredytu sporządzoną na podstawie standardowego formularza zawierającego pola wypełnione w dniu udzielenia kredytu.

18      Z odesłania prejudycjalnego wynika, że pola te zawierały informacje dotyczące w szczególności danych osobowych kredytobiorcy oraz jego zatrudnienia, w tym jego dochodu. Ponadto zostały wskazane dane dotyczące samego kredytu oraz udostępnienia środków finansowych, a mianowicie w szczególności całkowita kwota kredytu, całkowita kwota do zapłaty przez konsumenta, kwota rat miesięcznych, liczba rat miesięcznych i terminy wymagalności poszczególnych rat kredytu, stopa oprocentowania kredytu, a także termin spłaty kredytu w całości, a mianowicie 36 miesięcy od dnia jego udzielenia. Ponieważ szacowana rzeczywista roczna stopa oprocentowania wynosiła pomiędzy 35 a 37,5%, jej dokładna wysokość powinna zostać wskazana po udzieleniu kredytu.

19      Ponieważ całkowita kwota spornego kredytu wynosiła 700 EUR, całkowita kwota do zapłaty przez kredytobiorcę została ustalona w umowie na 1087,56 EUR.

20      Ponadto umowa ta przewidywała, że dokument zatytułowany „Warunki umowy o kredyt spółki Home Credit Slovakia, a.s. – Pożyczka pieniężna” (zwane dalej „ogólnymi warunkami umowy”) stanowił jej integralną część.

21      Tak sporządzona umowa kredytu została podpisana przez Home Credit Slovakia i K. Bíróovą. Zgodnie z tą umową K. Bíróová potwierdziła podpisem, że otrzymała ogólne warunki umowy, że zapoznała się z nimi, że postanowienia zawarte w tych ogólnych warunkach były zrozumiałe i wystarczająco precyzyjne i że wyraziła zgodę na związanie się wspomnianymi ogólnymi warunkami.

22      Same ogólne warunki umowy nie zostały podpisane przez strony umowy kredytu.

23      Zgodnie z tymi ogólnymi warunkami kredytobiorca mógł zażądać od kredytodawcy udostępnienia – bez opłaty i w dowolnym czasie przez cały okres obowiązywania umowy kredytu – zestawienia w formie tabeli spłat, w którym wskazane są należne płatności oraz zasady i warunki zapłaty tych kwot, włącznie z rozbiciem każdej raty na spłatę kapitału, odsetek i ewentualnie dodatkowych opłat.

24      Niemniej jednak we wspomnianych ogólnych warunkach umowy nie wskazano szczegółowo proporcji, w jakich każda rata miesięczna wpłacona przez kredytobiorcę z tytułu spłaty kredytu będzie przeznaczona z jednej strony na zapłatę odsetek i opłat, a z drugiej strony na spłatę kapitału.

25      Po zapłaceniu dwóch rat miesięcznych K. Bíróová przestała spłacać przyznany kredyt. W konsekwencji Home Credit Slovakia zażądał przedterminowej spłaty całości kredytu i wezwał K. Bíróovą do spłaty kapitału, odsetek za zwłokę i kar za opóźnienie zgodnie z umową o kredyt.

26      Nie otrzymawszy żądanej płatności, Home Credit Slovakia wniósł do sądu odsyłającego powództwo o zapłatę wierzytelności. W tym względzie, ponieważ sąd ten wyraża wątpliwości co do ważności umowy o kredyt w zakresie, w jakim jej ogólne warunki umowy nie zostały podpisane przez strony, sąd ów uważa, że rozstrzygnięcie sporu jest uzależnione od wykładni dyrektywy 2008/48.

27      W tych okolicznościach Okresný súd Dunajská Streda (sąd rejonowy w Dunajskiej Stredzie, Słowacja) postanowił zawiesić postępowanie i przedłożyć Trybunałowi następujące pytania prejudycjalne:

„1)      Czy pojęcia »formy papierowej« i »innego trwałego nośnika«, o których mowa w art. 10 ust. 1 w związku z art. 3 lit. m) dyrektywy 2008/48, należy interpretować w ten sposób, że obejmują nie tylko tekst (fizycznego, »hard copy«) dokumentu podpisany przez strony umowy, który zawiera elementy (informacje) wymagane w art. 10 ust. 2 lit. a)–v) tej dyrektywy, ale także jakikolwiek inny dokument, do którego wspomniany tekst odsyła, a który zgodnie z prawem krajowym stanowi integralną część porozumienia umownego (na przykład sporządzony przez kredytodawcę dokument zawierający »ogólne warunki umowy«, »warunki kredytu”, »zestawienie kosztów«, »harmonogram płatności rozłożonych na raty«), nawet jeżeli taki dokument sam w sobie nie spełnia wymogu »formy pisemnej« zgodnie z prawem krajowym (na przykład z tego względu, że nie jest podpisany przez strony umowy)?

2)      W świetle odpowiedzi na pytanie pierwsze:

Czy art. 10 ust. 1 i 2 dyrektywy 2008/48 w związku z jej art. 1, zgodnie z którym dyrektywa ma na celu pełną harmonizację w tej dziedzinie, należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu lub praktyce, które wymagają, by wszystkie elementy umowy przewidziane w art. 10 ust. 2 lit. a)–v) były zawarte w jednym dokumencie spełniającym wymóg »formy pisemnej« zgodnie z prawem danego państwa członkowskiego (to jest zasadniczo w dokumencie podpisanym przez strony umowy), oraz nie przyznają pełnych skutków prawnych umowie o kredyt konsumencki jedynie z tego powodu, że część wspomnianych elementów nie jest zawarta w takim podpisanym dokumencie, nawet w wypadku gdy takie elementy (lub ich część) są zawarte w odrębnym dokumencie (zawierającym na przykład »ogólne warunki umowy«, »warunki kredytu«, »zestawienie kosztów«, »harmonogram płatności rozłożonych na raty«, sporządzonym przez kredytodawcę), zważywszy, iż: sama pisemna umowa odsyła do tego dokumentu, są spełnione przewidziane w prawie krajowym warunki włączenia takiego dokumentu jako części umowy oraz tym samym zawarta umowa o kredyt konsumencki spełnia jako całość wymóg sporządzenia porozumienia na »innym trwałym nośniku« zgodnie z art. 10 ust. 1 dyrektywy?

3)      Czy art. 10 ust. 2 lit. h) dyrektywy 2008/48 należy interpretować w ten sposób, że dane wymagane tym przepisem (konkretnie: »częstotliwość płatności«):

–        powinny być określone w warunkach danej konkretnej umowy [zasadniczo ze wskazaniem konkretnych dat (dzień, miesiąc, rok) wymagalności poszczególnych rat] czy

–        jest wystarczające, by umowa zawierała ogólne odesłanie do obiektywnie możliwych do zidentyfikowania parametrów, z których można wywieść takie dane (na przykład zawierając warunek »miesięczne raty są należne najpóźniej do 15. dnia każdego miesiąca kalendarzowego«, »pierwsza rata jest należna w terminie jednego miesiąca od dnia podpisania umowy, a każda kolejna rata jest zawsze należna w terminie jednego miesiąca od dnia płatności poprzedniej raty« lub inne podobne sformułowania)?

4)      Jeśli wykładnia dokonana w pytaniu trzecim tiret drugie jest prawidłowa: czy art. 10 ust. 2 lit. h) dyrektywy 2008/48 należy interpretować w ten sposób, że dane wymagane na podstawie takiego przepisu (w szczególności »częstotliwość płatności«) mogą być zawarte także w odrębnym dokumencie, do którego odsyła umowa spełniająca wymóg formy pisemnej (zgodnie z art. 10 ust. 1 dyrektywy), ale który nie musi sam w sobie koniecznie spełniać takiego wymogu (to jest zasadniczo nie musi być podpisany przez strony umowy; na przykład może chodzić o sporządzony przez kredytodawcę dokument zawierający »ogólne warunki umowy«, »warunki kredytu«, »zestawienie kosztów«, »harmonogram płatności rozłożonych na raty«)?

5)      Czy art. 10 ust. 2 lit. i) w związku z [art. 10 ust. 2] lit. h) dyrektywy 2008/48 należy interpretować w ten sposób, że:

–        umowa o kredyt na czas określony, w której spłata/amortyzacja kapitału następuje w ramach poszczególnych rat, nie musi koniecznie zawierać w momencie zawierania umowy dokładnego wskazania, jaka część każdej raty będzie przeznaczona na spłatę kapitału, a jaka część na zapłatę bieżących odsetek i opłat (to jest harmonogram płatności rozłożonych na raty/tabela spłat nie stanowi koniecznie integralnej części umowy), ale takie dane mogą być wskazane w harmonogramie płatności rozłożonych na raty/tabeli spłat, którą kredytodawca przedstawia dłużnikowi na jego wniosek, czy też w ten sposób, że

–        art. 10 ust. 2 lit. h) tej dyrektywy zapewnia dłużnikowi dodatkowe prawo żądania zestawienia w formie tabeli spłat w odniesieniu do konkretnie wskazanego dnia w okresie obowiązywania umowy o kredyt, niemniej jednak takie prawo nie zwalnia stron umowy z obowiązku ujęcia już w samej umowie poszczególnych planowanych rat w rozbiciu na (należne na podstawie umowy o kredyt w okresie jej obowiązywania) spłatę kapitału i spłatę bieżących odsetek oraz opłat, w sposób zindywidualizowany dla konkretnej rozpatrywanej umowy?

6)      Jeśli wykładnia dokonana w pytaniu piątym tiret pierwsze jest prawidłowa: czy takie pytanie objęte jest zakresem pełnej harmonizacji realizowanej dyrektywą 2008/48, skutkiem czego państwo członkowskie zgodnie z art. 22 ust. 1 tej dyrektywy nie może wymagać, by umowa o kredyt zawierała dokładne wskazanie, jaka część każdej raty będzie przeznaczona na spłatę kapitału, a jaka na zapłatę bieżących odsetek i opłat (to jest, by harmonogram płatności rozłożonych na raty/tabela spłat stanowiły integralną część umowy)?

7)      Czy art. 1 dyrektywy 2008/48, zgodnie z którym dyrektywa ta realizuje pełną harmonizację w tej dziedzinie, lub art. 23 tej dyrektywy, zgodnie z którym sankcje powinny być proporcjonalne, należy interpretować w ten sposób, że wspomniana dyrektywa stoi na przeszkodzie przepisowi krajowemu, zgodnie z którym brak większości wymaganych w art. 10 ust. 2 dyrektywy 2008/48 elementów umowy o kredyt skutkuje tym, iż przyznany kredyt uważa się za [nieoprocentowany] i bezpłatny, efektem czego dłużnik jest zobowiązany do spłaty [na rzecz] kredytodawcy tylko kapitału otrzymanego na podstawie umowy?”.

 W przedmiocie pytań prejudycjalnych

 W przedmiocie pytań pierwszego i drugiego

28      Poprzez pytania pierwsze i drugie, które należy rozpatrzyć łącznie, sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy art. 10 ust. 1 i 2 dyrektywy 2008/48 w związku z art. 3 lit. m) tej dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że w pierwszej kolejności wszystkie elementy umowy o kredyt, o których mowa w art. 10 ust. 2 wspomnianej dyrektywy, powinny być zawarte w jednym dokumencie, że w drugiej kolejności umowa o kredyt sporządzona w formie papierowej powinna zostać podpisana przez strony i że w trzeciej kolejności ten wymóg podpisu ma zastosowanie do wszystkich elementów takiej umowy.

29      W tym względzie należy w pierwszej kolejności przypomnieć, że zgodnie z art. 10 ust. 1 akapit pierwszy dyrektywy 2008/48 umowy o kredyt sporządza się w formie papierowej lub na innym trwałym nośniku.

30      Nic we wspomnianej dyrektywie nie wskazuje jednak, że umowy o kredyt, o których mowa w tym przepisie, powinny zostać sporządzone w jednym dokumencie.

31      Jak wynika z art. 10 ust. 2 dyrektywy 2008/48 w związku z motywem 31 tej dyrektywy, wymóg wskazania w umowie o kredyt sporządzonej w formie papierowej lub na innym trwałym nośniku w sposób jasny i zwięzły elementów określonych w tym przepisie jest niezbędny w celu umożliwienia konsumentom poznania ich praw i obowiązków.

32      Wymóg ten przyczynia się do realizacji celu zamierzonego przez dyrektywę 2008/48, który polega na ustanowieniu w odniesieniu do kredytu konsumenckiego pełnej i bezwzględnie wiążącej harmonizacji w pewnych kluczowych obszarach, uznanej za niezbędną do zapewnienia wszystkim konsumentom w Unii wysokiego i równoważnego poziomu ochrony ich interesów oraz ułatwienia powstania dobrze funkcjonującego wewnętrznego rynku kredytów konsumenckich (zob. podobnie wyrok z dnia 21 kwietnia 2016 r., Radlinger i Radlingerová, C‑377/14, EU:C:2016:283, pkt 61).

33      O ile w świetle tego celu wszystkie elementy określone w art. 10 ust. 2 dyrektywy 2008/48 niekoniecznie muszą być ujęte w jednym dokumencie, o tyle należy zauważyć, że ze względu na art. 10 ust. 1 wszystkie elementy, które zostały wymienione w art. 10 ust. 2, powinny być utrwalone w formie papierowej lub na innym trwałym nośniku i stanowić integralną część umowy o kredyt.

34      Ze względu na to, że elementy określone w art. 10 ust. 2 dyrektywy 2008/48 powinny być wskazane w sposób jasny i zwięzły, konieczne jest, jak zauważyła zasadniczo rzecznik generalna w pkt 52 opinii, by umowa o kredyt zawierała jasne i precyzyjne odesłania do innych dokumentów w formie papierowej lub do innych trwałych nośników zawierających te elementy, faktycznie przekazanych konsumentowi przed zawarciem umowy w sposób umożliwiający mu rzeczywiste poznanie wszystkich praw i obowiązków.

35      Odnosząc się w szczególności do definicji „trwałego nośnika” zawartej w art. 3 lit. m) dyrektywy 2008/48, Trybunał orzekł bowiem, że nośnik ten powinien gwarantować, by konsument w sposób analogiczny do formy papierowej posiadał dane informacje w celu umożliwienia mu w razie potrzeby powołania się na przysługujące mu prawa. W tym względzie istotna z punktu widzenia konsumenta jest możliwość przechowywania informacji, które zostały mu osobiście przekazane, gwarancja braku zmian w ich treści, a także ich dostępność w odpowiednim okresie oraz możliwość ich odtworzenia w niezmienionej postaci [zob. podobnie, w odniesieniu do dyrektywy 97/7/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 20 maja 1997 r. w sprawie ochrony konsumentów w przypadku umów zawieranych na odległość (Dz.U. 1997, L 144, s. 19 – wyd. spec. w jęz. polskim, rozdz. 15, t. 3, s. 319), wyrok z dnia 5 lipca 2012 r., Content Services, C‑49/11, EU:C:2012:419, pkt 42–44].

36      W drugiej kolejności w odniesieniu do kwestii, czy umowa o kredyt sporządzona w formie papierowej powinna być podpisana przez strony na zasadach określonych w prawie danego państwa członkowskiego, należy zaznaczyć, że art. 10 ust. 1 akapit pierwszy dyrektywy 2008/48 nie zawiera żadnego odesłania do prawa krajowego i że określone w tym przepisie pojęcia „formy papierowej” i „trwałego nośnika” mają zatem zakres autonomiczny. Wykładnia tych pojęć nie może zostać ustalona w oparciu o przepisy krajowe dotyczące tego, w jakiej formie powinny być sporządzone umowy o kredyt.

37      O ile pojęcie „formy papierowej” nie jest określone w tej dyrektywie, o tyle dyrektywa ta stanowi w art. 3 lit. m), że „trwały nośnik” oznacza urządzenie umożliwiające konsumentowi przechowywanie informacji kierowanych do niego osobiście w sposób, który daje mu do nich dostęp w przyszłości przez okres odpowiedni do celów, jakim te informacje służą, i który pozwala na odtworzenie przechowywanych informacji w niezmienionej postaci.

38      Z samego brzmienia art. 10 ust. 1 dyrektywy 2008/48 wynika, że pojęcie „formy papierowej” odnosi się do nośnika, na którym umowa o kredyt jest sporządzona, bez konieczności złożenia podpisu na takim nośniku. Jednakże sąd odsyłający zmierza konkretnie do ustalenia, czy dyrektywa ta stoi na przeszkodzie temu, by państwo członkowskie wprowadziło taki wymóg w uregulowaniu krajowym.

39      W tym względzie należy przypomnieć, że zgodnie z art. 10 ust. 1 akapit pierwszy dyrektywy 2008/48 artykuł ten pozostaje bez uszczerbku dla wszelkich przepisów krajowych dotyczących ważności umów o kredyt, które są zgodne z prawem Unii.

40      Wymóg złożenia przez strony podpisu na umowie kredytu sporządzonej w formie papierowej, wprowadzony, jak wynika w szczególności z pkt 26 niniejszego wyroku, w prawie krajowym będącym przedmiotem postępowania głównego, jako przesłanka ważności umowy, wynika z przepisu krajowego dotyczącego ważności zawarcia umowy o kredyt w rozumieniu wspomnianego przepisu dyrektywy 2008/48.

41      Ani dyrektywa 2008/48, która dotyczy ustanowienia w odniesieniu do kredytu konsumenckiego pełnej i bezwzględnie wiążącej harmonizacji w pewnych kluczowych obszarach, uznanej za niezbędną do zapewnienia wszystkim konsumentom w Unii wysokiego i równoważnego poziomu ochrony ich interesów oraz ułatwienia powstania dobrze funkcjonującego wewnętrznego rynku kredytów konsumenckich (zob. podobnie wyroki: z dnia 27 marca 2014 r., LCL Le Crédit Lyonnais, C‑565/12, EU:C:2014:190, pkt 42; z dnia 18 grudnia 2014 r., CA Consumer Finance, C‑449/13, EU:C:2014:2464, pkt 21; a także z dnia 21 kwietnia 2016 r., Radlinger i Radlingerová, C‑377/14, EU:C:2016:283, pkt 61), ani prawo Unii w sposób ogólny nie stoją na przeszkodzie temu wymogowi.

42      W trzeciej kolejności w odniesieniu do kwestii, czy rzeczony wymóg złożenia podpisu, wprowadzony w prawie krajowym, może znajdować zastosowanie do wszystkich elementów takich umów, należy zauważyć, że „umowa o kredyt” w rozumieniu art. 3 lit. c) dyrektywy 2008/48, sporządzona zgodnie z art. 10 ust. 1 tej dyrektywy w formie papierowej lub na innym trwałym nośniku, powinna zawierać wyrażone w sposób jasny i zwięzły elementy określone w art. 10 ust. 2 wspomnianej dyrektywy.

43      W konsekwencji, jak wskazała rzecznik generalna w pkt 35 opinii, wszystkie te elementy należy obowiązkowo ująć w takiej umowie.

44      W tych okolicznościach, w wypadku gdy państwo członkowskie ustanawia w uregulowaniu krajowym, że wymóg złożenia podpisu ma zastosowanie do wszystkich elementów umowy, co powinien zbadać sąd odsyłający, ani dyrektywa 2008/48, ani prawo Unii w sposób ogólny nie stoją na przeszkodzie temu wymogowi.

45      W świetle całości powyższych rozważań na pytania pierwsze i drugie należy odpowiedzieć, że art. 10 ust. 1 i 2 dyrektywy 2008/48 w związku z art. 3 lit. m) tej dyrektywy należy interpretować w ten sposób, iż:

–        umowa o kredyt niekoniecznie musi zostać sporządzona w jednym dokumencie, ale wszystkie elementy określone w art. 10 ust. 2 wspomnianej dyrektywy powinny zostać sporządzone w formie papierowej lub na innym trwałym nośniku;

–        nie stoi on przeszkodzie temu, aby państwo członkowskie ustanowiło w uregulowaniu krajowym z jednej strony, że umowa o kredyt objęta zakresem zastosowania dyrektywy 2008/48 i sporządzona w formie papierowej powinna być podpisana przez strony, oraz z drugiej strony, że ten wymóg złożenia podpisu ma zastosowanie do wszystkich elementów tej umowy określonych w art. 10 ust. 2 tej dyrektywy.

 W przedmiocie pytań trzeciego i czwartego

46      Poprzez pytania trzecie i czwarte, które należy rozpatrzyć łącznie, sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy art. 10 ust. 2 lit. h) dyrektywy 2008/48 należy interpretować w ten sposób, że konieczne jest, by umowa o kredyt zawierała wskazanie każdej płatności, jakiej ma dokonać konsument, poprzez wskazanie konkretnej daty, czy też wystarczające w tym względzie jest ogólne wskazanie w tej umowie pozwalające na ustalenie dat tych płatności.

47      W tym zakresie należy przypomnieć, że zgodnie z art. 10 ust. 2 lit. h) w umowie o kredyt w sposób jasny i zwięzły określa się kwotę, liczbę i częstotliwość płatności, jakich ma dokonać konsument, oraz, w stosownych wypadkach, kolejność, w jakiej płatności będą zaliczane na poczet spłaty różnych należnych sald, dla których stosuje się różne stopy oprocentowania kredytu.

48      Jak wskazała rzecznik generalna w pkt 55 opinii, celem wspomnianego przepisu jest zagwarantowanie, by konsument był poinformowany o dacie, kiedy każda płatność, jakiej należy dokonać, jest wymagalna.

49      W konsekwencji, w wypadku gdy warunki tej umowy pozwalają konsumentowi na ustalenie bez trudności i z pewnością dat tych płatności, cel ten jest urzeczywistniony.

50      W tych okolicznościach na pytania trzecie i czwarte należy odpowiedzieć, że art. 10 ust. 2 lit. h) dyrektywy 2008/48 należy interpretować w ten sposób, iż nie jest konieczne, by umowa o kredyt zawierała wskazanie poszczególnych terminów płatności, jakiej ma dokonać konsument, poprzez wskazanie konkretnej daty, o ile warunki tej umowy pozwalają owemu konsumentowi na ustalenie bez trudności i z pewnością dat tych płatności.

 W przedmiocie pytań piątego i szóstego

51      Poprzez pytania piąte i szóste, które należy rozpatrzyć łącznie, sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy art. 10 ust. 2 lit. h) i i) dyrektywy 2008/48 należy interpretować w ten sposób, że umowa o kredyt na czas określony przewidująca spłatę kapitału w ramach następujących po sobie płatności powinna określać w formie tabeli spłat część każdej płatności przeznaczoną na spłatę tego kapitału, oraz, w wypadku udzielenia na to pytanie odpowiedzi przeczącej, czy w świetle art. 22 ust. 1 owej dyrektywy przepisy te stoją na przeszkodzie temu, by państwo członkowskie wprowadziło taki obowiązek w swoim uregulowaniu krajowym.

52      W celu udzielenia odpowiedzi na powyższe pytania należy zaznaczyć, że jak przypomniano w pkt 47 niniejszego wyroku, art. 10 ust. 2 lit. h) tej dyrektywy stanowi, iż umowa o kredyt powinna określać tylko kwotę, liczbę i częstotliwość płatności, jakich ma dokonać konsument, oraz, w stosownych przypadkach, kolejność, w jakiej płatności będą zaliczane na poczet spłaty różnych należnych sald, dla których stosuje się różne stopy oprocentowania kredytu.

53      Z art. 10 ust. 2 lit. i) i art. 10 ust. 3 wspomnianej dyrektywy wynika, że tylko na wniosek konsumenta złożony w dowolnym czasie przez cały okres obowiązywania umowy kredytodawca jest zobowiązany do przekazania konsumentowi bez opłat zestawienia w formie tabeli spłat.

54      Ze względu na jasne brzmienie powyższych przepisów należy stwierdzić, że dyrektywa 2008/48 nie wprowadza obowiązku ujęcia w umowie o kredyt takiego zestawienia w formie tabeli spłat.

55      Jeśli chodzi o uprawnienie państw członkowskich do wprowadzenia takiego obowiązku w ich uregulowaniach krajowych, należy pokreślić, że w odniesieniu do umów wchodzących w zakres stosowania dyrektywy 2008/48 państwa członkowskie nie mogą przyjąć w odniesieniu do stron umowy obowiązków nieprzewidzianych w tej dyrektywie, jeżeli zawiera ona zharmonizowane przepisy w kwestii, której obowiązki te dotyczą (zob. analogicznie wyrok z dnia 12 lipca 2012 r., S.C. Volksbank România, C‑602/10, EU:C:2012:443, pkt 63, 64).

56      Otóż należy stwierdzić, że art. 10 ust. 2 dyrektywy 2008/48 dokonuje takiej harmonizacji w odniesieniu do elementów, które należy obowiązkowo ująć w umowie o kredyt.

57      Co prawda zgodnie z art. 10 ust. 2 lit. u) tej dyrektywy umowa o kredyt powinna określać w sposób jasny i zwięzły, w stosownych wypadkach, inne warunki umowy, jednakże celem tego przepisu jest wprowadzenie obowiązku ujęcia w umowie sporządzonej w formie papierowej lub na innym trwałym nośniku wszelkich postanowień i wszelkich warunków, które zostały uzgodnione przez strony w ramach wiążącego je stosunku umownego dotyczącego kredytu.

58      Wspomniany przepis nie może jednak być interpretowany jako pozwalający państwom członkowskim na wprowadzenie w ich uregulowaniach krajowych obowiązku ujęcia w umowie o kredyt elementów innych niż wskazane w art. 10 ust. 2 wspomnianej dyrektywy.

59      Dlatego też na pytania piąte i szóste należy odpowiedzieć, że art. 10 ust. 2 lit. h) oraz i) dyrektywy 2008/48 należy interpretować w ten sposób, iż umowa o kredyt na czas określony przewidująca spłatę kapitału w ramach następujących po sobie płatności nie musi określać w formie tabeli spłat, jaka część każdej płatności będzie przeznaczona na spłatę tego kapitału. Przepisy te w związku z art. 22 ust. 1 owej dyrektywy sprzeciwiają się temu, by państwo członkowskie wprowadziło taki obowiązek w uregulowaniu krajowym.

 W przedmiocie pytania siódmego

60      Poprzez pytanie siódme sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy art. 23 dyrektywy 2008/48 należy interpretować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie temu, by państwo członkowskie przewidziało w uregulowaniu krajowym, iż w wypadku gdy umowa kredytu nie określa wszystkich elementów wymaganych w art. 10 ust. 2 tej dyrektywy, umowę tę uważa się za nieoprocentowaną i bezpłatną.

61      W tym względzie na wstępie należy przypomnieć, że zgodnie z art. 23 dyrektywy 2008/48 państwa członkowskie ustanawiają system sankcji mających zastosowanie w wypadku naruszenia przepisów krajowych przyjętych zgodnie z tą dyrektywą i podejmują wszelkie niezbędne działania w celu zapewnienia stosowania tych sankcji.

62      Jednakże z motywu 47 wspomnianej dyrektywy wynika, że o ile wybór rzeczonych sankcji pozostaje w gestii państw członkowskich, o tyle sankcje te powinny być skuteczne, proporcjonalne i odstraszające (zob. podobnie wyrok z dnia 27 marca 2014 r., LCL Le Crédit Lyonnais, C‑565/12, EU:C:2014:190, pkt 43).

63      Trybunał orzekł już, że sankcje powinny być odpowiednio surowe w stosunku do wagi naruszeń, których dotyczą, zwłaszcza przy zapewnieniu rzeczywiście odstraszającego skutku i przy poszanowaniu ogólnej zasady proporcjonalności (zob. wyrok z dnia 27 marca 2014 r., LCL Le Crédit Lyonnais, C‑565/12, EU:C:2014:190, pkt 45 i przytoczone tam orzecznictwo).

64      W tym względzie w wyroku z dnia 27 marca 2014 r., LCL Le Crédit Lyonnais (C‑565/12, EU:C:2014:190), Trybunał zbadał już poszanowanie takich ograniczeń nałożonych na sankcje określone przez państwo członkowskie, w tej sprawie w odniesieniu do sankcji polegającej na w zasadzie całkowitym pozbawieniu kredytodawcy prawa do odsetek w wypadku naruszenia przewidzianego w art. 8 dyrektywy 2008/48 obowiązku przeprowadzenia oceny zdolności kredytowej konsumenta przed zawarciem umowy.

65      Zważywszy na znaczenie celu ochrony konsumentów związanego z obowiązkiem przeprowadzenia przez kredytodawcę oceny zdolności kredytowej kredytobiorcy, Trybunał orzekł, że gdyby sankcja polegająca na pozbawieniu odsetek została osłabiona, a nawet zniesiona, oznaczałoby to siłą rzeczy, iż nie ma ona rzeczywiście odstraszającego charakteru (zob. podobnie wyrok z dnia 27 marca 2014 r., LCL Le Crédit Lyonnais, C‑565/12, EU:C:2014:190, pkt 52, 53).

66      Jeśli chodzi o niewskazanie w umowie o kredyt niektórych informacji dotyczących warunków spłaty i kosztów związanych z tym kredytem, Trybunał orzekł także, iż zważywszy na realizowany przez dyrektywę Rady 87/102/EWG z dnia 22 grudnia 1986 r. w sprawie zbliżenia przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich dotyczących kredytu konsumenckiego (Dz.U. 1987, L 42, s. 48 – wyd. spec. w jęz. polskim, rozdz. 15, t. 1, s. 326), zmienioną dyrektywą 98/7/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 16 lutego 1998 r. (Dz.U.1998, L 101, s. 17 – wyd. spec. w jęz. polskim, rozdz. 15, t. 4, s. 36) (zwaną dalej „dyrektywą 87/102”), cel ochrony konsumenta przed niesprawiedliwymi warunkami udzielenia kredytu oraz w celu umożliwienia kredytobiorcy zapoznania się w pełni z warunkami przyszłego wykonania zawartej umowy art. 4 dyrektywy 87/102 ustanawiał wymóg przedstawienia temu kredytobiorcy w momencie zawierania umowy wszystkich okoliczności, które mogą mieć wpływ na zakres tego zobowiązania (zob. wyrok z dnia 9 lipca 2015 r., Bucura, C‑348/14, niepublikowany, EU:C:2015:447, pkt 57).

67      Zawarcie w badanej umowie kredytu konsumenckiego rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania zostało zatem uznane za niezmiernie istotne z punktu widzenia dyrektywy 87/102, w szczególności ponieważ umożliwia ona konsumentowi dokonanie oceny zakresu ciążącego na nim zobowiązania (zob. podobnie postanowienie z dnia 16 listopada 2010 r., Pohotovosť, C‑76/10, EU:C:2010:685, pkt 70, 71).

68      Dyrektywa 87/102 została natomiast zinterpretowana w ten sposób, że pozwala ona sądowi krajowemu na zastosowanie z urzędu przepisów transponujących do prawa krajowego art. 4 tej dyrektywy i stanowiących, że brak zawarcia rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania w umowie kredytu konsumenckiego skutkuje tym, iż kredyt ten jest uważany za nieoprocentowany i bezpłatny (zob. podobnie postanowienie z dnia 16 listopada 2010 r., Pohotovosť, C‑76/10, EU:C:2010:685, pkt 76).

69      W świetle orzecznictwa wskazanego w pkt 63–68 niniejszego wyroku należy stwierdzić, że naruszenie przez kredytodawcę obowiązku mającego istotne znaczenie z punktu widzenia dyrektywy 2008/48 może być objęte, zgodnie z uregulowaniem krajowym, sankcją pozbawienia tego kredytodawcy prawa do odsetek i do kosztów.

70      Takie istotne znaczenie ma obowiązek zawarcia w umowie o kredyt w szczególności elementów takich jak rzeczywista roczna stopa oprocentowania, o której mowa w art. 10 ust. 2 lit. g) dyrektywy 2008/48, liczba i częstotliwość płatności, zgodnie z art. 10 ust. 2 lit. h) tej dyrektywy, a także, w stosownych wypadkach, wzmianka o konieczności poniesienia kosztów notarialnych, ewentualne wymagane zabezpieczenia i ubezpieczenia, zgodnie z art. 10 ust. 2 lit. n) i o) wspomnianej dyrektywy.

71      Ponieważ brak zawarcia w umowie o kredyt tych elementów może pozbawić konsumenta możliwości dokonania oceny ciążącego na nim zobowiązania, ustanowiona w prawie krajowym sankcja pozbawienia kredytodawcy prawa do odsetek i kosztów powinna zostać uznana za proporcjonalną w rozumieniu art. 23 dyrektywy 2008/48 i orzecznictwa wskazanego w pkt 63 niniejszego wyroku.

72      Niemniej jednak nie można uznać za proporcjonalne stosowania, zgodnie z takim uregulowaniem krajowym, takiej sankcji, mającej poważne konsekwencje wobec kredytodawcy, w wypadku braku elementów, spośród tych określonych w art. 10 ust. 2 dyrektywy 2008/48, które ze względu na ich charakter nie mogą mieć wpływu na zdolność konsumenta do oceny ciążącego na nim zobowiązania, takich jak w szczególności nazwa i adres właściwego organu nadzorczego określonego w art. 10 ust. 2 lit. v) tej dyrektywy.

73      W tych okolicznościach na pytanie siódme należy odpowiedzieć, że art. 23 dyrektywy 2008/48 należy interpretować w ten sposób, iż nie stoi on na przeszkodzie temu, by państwo członkowskie przewidziało w uregulowaniu krajowym, że w wypadku gdy umowa o kredyt nie zawiera wszystkich elementów wymaganych w art. 10 ust. 2 tej dyrektywy, umowę tę uważa się za nieoprocentowaną i bezpłatną, o ile chodzi o element, którego brak może pozbawić konsumenta możliwości dokonania oceny zakresu ciążącego na nim zobowiązania.

 W przedmiocie kosztów

74      Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.

Z powyższych względów Trybunał (trzecia izba) orzeka, co następuje:

1)      Artykuł 10 ust. 1 i 2 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/48/WE z dnia 23 kwietnia 2008 r. w sprawie umów o kredyt konsumencki oraz uchylającej dyrektywę Rady 87/102/EWG w związku z art. 3 lit. m) tej dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że:

–        umowa o kredyt niekoniecznie musi zostać sporządzona w jednym dokumencie, ale wszystkie elementy określone w art. 10 ust. 2 wspomnianej dyrektywy powinny zostać sporządzone w formie papierowej lub na innym trwałym nośniku;

–        nie stoi on na przeszkodzie temu, aby państwo członkowskie ustanowiło w uregulowaniu krajowym z jednej strony, że umowa o kredyt objęta zakresem stosowania dyrektywy 2008/48 i sporządzona w formie papierowej powinna być podpisana przez strony, oraz z drugiej strony, że ten wymóg złożenia podpisu ma zastosowanie do wszystkich elementów tej umowy określonych w art. 10 ust. 2 tej dyrektywy.

2)      Artykuł 10 ust. 2 lit. h) dyrektywy 2008/48 należy interpretować w ten sposób, że nie jest konieczne, by umowa o kredyt zawierała wskazanie poszczególnych terminów płatności, jakiej ma dokonać konsument, poprzez wskazanie konkretnej daty, o ile warunki tej umowy pozwalają owemu konsumentowi na ustalenie bez trudności i z pewnością dat tych płatności.

3)      Artykuł 10 ust. 2 lit. h) oraz i) dyrektywy 2008/48 należy interpretować w ten sposób, że umowa o kredyt na czas określony przewidująca spłatę kapitału w ramach następujących po sobie płatności nie musi określać w formie tabeli spłat, jaka część każdej płatności będzie przeznaczona na spłatę tego kapitału. Przepisy te w związku z art. 22 ust. 1 owej dyrektywy sprzeciwiają się temu, by państwo członkowskie wprowadziło taki obowiązek w uregulowaniu krajowym.

4)      Artykuł 23 dyrektywy 2008/48 należy interpretować w ten sposób, iż nie stoi on na przeszkodzie temu, by państwo członkowskie przewidziało w uregulowaniu krajowym, że w wypadku gdy umowa o kredyt nie zawiera wszystkich elementów wymaganych w art. 10 ust. 2 tej dyrektywy, umowę tę uważa się za nieoprocentowaną i bezpłatną, o ile chodzi o element, którego brak może podważyć możliwość dokonania przez konsumenta oceny zakresu ciążącego na nim zobowiązania.

Podpisy


* Język postępowania: słowacki.