Language of document : ECLI:EU:C:2016:760

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

MICHALA BOBKA

przedstawiona w dniu 11 października 2016 r.(1)

Sprawa C‑439/16 PPU

Emil Milev

[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Spetsializiran nakazatelen sad (wyspecjalizowany sąd karny, Bułgaria)]

Odesłanie prejudycjalne – Pilny tryb prejudycjalny – Współpraca sądowa w sprawach karnych – Dyrektywa (UE) 2016/343 – Wzmocnienie niektórych aspektów domniemania niewinności – Artykuły 3 i 6 – Stosowanie w czasie – Uregulowanie krajowe zakazujące, na etapie postępowania sądowego, badania istnienia uzasadnionego podejrzenia, że oskarżony popełnił czyn zabroniony – „Opinia” sądu najwyższego, w której stwierdzono niezgodność między uregulowaniem krajowym a art. 5 ust. 1 lit. c) i art. 5 ust. 4 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności – Swoboda uznania pozostawiona sądom krajowym w przedmiocie stosowania lub niestosowania wspomnianej konwencji





I –    Wprowadzenie

1.        Zgodnie z Nakazatelno-protsesualen kodeks (bułgarskim kodeksem postępowania karnego, zwanym dalej „NPK”) sąd dokonujący oceny postanowienia o tymczasowym aresztowaniu nie może badać, na sądowym etapie postępowania karnego, kwestii istnienia uzasadnionego podejrzenia popełnienia przestępstwa. Takie uregulowanie było powodem wydania wielu wyroków skazujących przez Europejski Trybunał Praw Człowieka (zwany dalej „ETPC”). Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem ETPC art. 5 ust. 4 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, podpisanej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (zwanej dalej „EKPC”) „wymaga, aby sądy, do których wpłynął wniosek o zwolnienie, zbadały między innymi, czy istnieje uzasadnione podejrzenie, że aresztowany popełnił przestępstwo”(2).

2.        Varhoven kasatsionen sad (najwyższy sąd kasacyjny, Bułgaria) na wniosek sądu odsyłającego – Spetsializiran nakazatelen sad (wyspecjalizowanego sądu karnego, Bułgaria) – wydał opinię w przedmiocie niezgodności między wskazanym krajowym uregulowaniem proceduralnym a art. 5 ust. 4 w związku z art. 5 ust. 1 lit. c) EKPC (zwaną dalej „opinią sądu najwyższego”). Niemniej pozostawił on sądom krajowym wybór co do stosowania albo orzecznictwa ETPC, albo uregulowania krajowego, w oczekiwaniu na interwencję prawodawcy.

3.        Niniejsza sprawa prejudycjalna dotyczy zgodności opinii Varhoven kasatsionen sad (najwyższego sądu kasacyjnego) z dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady 2016/343/UE z dnia 9 marca 2016 r. w sprawie wzmocnienia niektórych aspektów domniemania niewinności i prawa do obecności na rozprawie w postępowaniu karnym (zwaną dalej „dyrektywą”)(3). Sprawa ta jest szczególna ze względu na okoliczność, że wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, wniesiony w ramach postępowania karnego prowadzonego przeciwko E. Milevowi i w kontekście jego tymczasowego aresztowania, wpłynął do Trybunału kilka miesięcy po wejściu w życie dyrektywy 2016/343 i przed upływem terminu na dokonanie jej transpozycji.

II – Ramy prawne

A –    Prawo Unii

1.      Karta

4.        Zgodnie z art. 6 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „kartą”) „[k]ażdy ma prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego”.

5.        Zgodnie z art. 47 karty, zatytułowanym „Prawo do skutecznego środka prawnego i dostępu do bezstronnego sądu”:

„Każdy, kogo prawa i wolności zagwarantowane przez prawo Unii zostały naruszone, ma prawo do skutecznego środka prawnego przed sądem, zgodnie z warunkami przewidzianymi w niniejszym artykule.

Każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony uprzednio na mocy ustawy. Każdy ma możliwość uzyskania porady prawnej, skorzystania z pomocy obrońcy i przedstawiciela.

[…]”.

6.        Artykuł 48 karty, zatytułowany „Domniemanie niewinności i prawo do obrony”, ma następujące brzmienie:

„1.      Każdego oskarżonego uważa się za niewinnego, dopóki jego wina nie zostanie stwierdzona zgodnie z prawem.

2.      Każdemu oskarżonemu gwarantuje się poszanowanie prawa do obrony”.


B –    Dyrektywa 2016/343

7.        Zgodnie z motywami 16 i 22 dyrektywy 2016/343:

„(16) Domniemanie niewinności zostałoby naruszone, gdyby podejrzany lub oskarżony był przedstawiony jako winny w publicznej wypowiedzi organu publicznego lub w orzeczeniu sądowym innym niż rozstrzygające o winie, do czasu udowodnienia mu winy zgodnie z prawem. Takie wypowiedzi lub orzeczenia sądowe nie powinny odzwierciedlać opinii, że osoba ta jest winna. Powyższe powinno stosować się z zastrzeżeniem czynności oskarżyciela, które zmierzają do wykazania winy podejrzanego lub oskarżonego, takich jak akt oskarżenia, oraz z zastrzeżeniem orzeczeń sądowych nakazujących wykonanie wyroku w zawieszeniu, pod warunkiem poszanowania prawa do obrony. Powyższe powinno stosować się także z zastrzeżeniem wstępnych decyzji o charakterze procesowym, które są podejmowane przez organy sądowe lub inne właściwe organy i które opierają się na podejrzeniu lub obciążającym materiale dowodowym, takich jak postanowienia o tymczasowym aresztowaniu w postępowaniu przygotowawczym, pod warunkiem że decyzje takie nie odnoszą się do podejrzanego lub oskarżonego jako do winnego. Przed podjęciem wstępnej decyzji o charakterze procesowym właściwy organ może być obowiązany najpierw sprawdzić, czy istnieje materiał dowodowy obciążający podejrzanego lub oskarżonego, który wystarcza do uzasadnienia danej decyzji, a decyzja może zawierać odniesienie do tego materiału.

[…]

(22)      Przy ustalaniu winy podejrzanych i oskarżonych ciężar dowodu spoczywa na oskarżeniu, a wszelkie wątpliwości rozpatruje się na korzyść podejrzanego lub oskarżonego. Domniemanie niewinności zostałoby naruszone w przypadku przeniesienia ciężaru dowodu z oskarżenia na obronę, z zastrzeżeniem uprawnień sądu do działania z urzędu w zakresie ustalania faktów, niezawisłości sądownictwa przy ocenie winy podejrzanego lub oskarżonego oraz wykorzystania domniemań faktycznych lub prawnych w odniesieniu do odpowiedzialności karnej podejrzanego lub oskarżonego. Takie domniemania powinny być stosowane w rozsądnych granicach, z uwzględnieniem wagi sprawy i z zachowaniem prawa do obrony, zaś zastosowane środki powinny być racjonalnie proporcjonalne do obranego uprawnionego celu. Domniemania takie powinny być wzruszalne i w każdym wypadku powinny one być stosowane jedynie pod warunkiem poszanowania prawa do obrony”.

8.        Zgodnie z art. 3 dyrektywy 2016/343, zatytułowanym „Domniemanie niewinności”, „[p]aństwa członkowskie zapewniają, aby podejrzani i oskarżeni byli uważani za niewinnych, do czasu udowodnienia im winy zgodnie z prawem”.

9.        Zgodnie z art. 4 ust. 1 i 2 dyrektywy 2016/343, zatytułowanym „Publiczne wypowiedzi o winie”:

„1.      Państwa członkowskie podejmują wszelkie środki niezbędne do zapewnienia, by do czasu udowodnienia podejrzanemu lub oskarżonemu winy zgodnie z prawem organy publiczne w swoich wypowiedziach publicznych oraz w orzeczeniach sądowych innych niż rozstrzygające o winie nie odnosiły się do takiej osoby jako do winnej. Powyższe stosuje się z zastrzeżeniem czynności oskarżyciela, które zmierzają do wykazania winy podejrzanego lub oskarżonego, oraz z zastrzeżeniem wstępnych decyzji o charakterze procesowym, które są podejmowane przez organy sądowe lub inne właściwe organy i które opierają się na podejrzeniu lub obciążającym materiale dowodowym.

2.      W przypadku naruszenia określonego w ust. 1 niniejszego artykułu zobowiązania do nieodnoszenia się do podejrzanych lub oskarżonych jako do winnych państwa członkowskie zapewniają dostępność odpowiednich środków zgodnie z niniejszą dyrektywą, a w szczególności zgodnie z art. 10”.

10.      Artykuł 6 dyrektywy 2016/343, zatytułowany „Ciężar dowodu”, ma następujące brzmienie:

„1.      Państwa członkowskie zapewniają, aby przy ustalaniu winy podejrzanych lub oskarżonych ciężar dowodu spoczywał na oskarżeniu. Powyższe stosuje się z zastrzeżeniem obowiązków sędziego lub właściwego sądu w zakresie poszukiwania zarówno dowodów obciążających, jak i uniewinniających, oraz prawa obrony do przeprowadzenia dowodów zgodnie z obowiązującym prawem krajowym.

2.      Państwa członkowskie zapewniają, aby wszelkie wątpliwości co do winy rozstrzygano na korzyść podejrzanego lub oskarżonego, także w sytuacji gdy sąd dokonuje oceny, czy uniewinnić daną osobę”.

11.      Zgodnie z art. 10 dyrektywy 2016/343, zatytułowanym „Środki naprawcze [odwoławcze]”:

„1.      Państwa członkowskie zapewniają podejrzanym i oskarżonym skuteczny środek naprawczy [odwoławczy] na wypadek naruszenia praw przysługujących im na mocy niniejszej dyrektywy.

2.      Z zastrzeżeniem krajowych przepisów i systemów dotyczących dopuszczalności dowodów państwa członkowskie zapewniają, aby przy ocenie oświadczeń składanych przez podejrzanych lub oskarżonych lub przy ocenie dowodów uzyskanych z naruszeniem ich prawa do nieskładania wyjaśnień lub prawa do nieobciążania samego siebie przestrzegane były prawo do obrony i rzetelność postępowania”.

12.      Zgodnie z art. 15 dyrektywy 2016/343, która została opublikowana w dniu 11 marca 2016 r., weszła ona w życie dwudziestego dnia po jej opublikowaniu w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej. W art. 14 ust. 1 tej dyrektywy przewidziano, że państwa członkowskie wprowadzają w życie przepisy ustawowe, wykonawcze i administracyjne niezbędne do wykonania wspomnianej dyrektywy w terminie do dnia 1 kwietnia 2018 r.

C –    Prawo bułgarskie

13.      Zgodnie z art. 56 ust. 1 NPK wobec oskarżonego można zastosować środek zapobiegawczy, gdy „dowody zawarte w aktach sprawy wskazują na uzasadnione podejrzenie, że popełnił on przestępstwo, oraz gdy zachodzi jedna z podstaw uzasadniających przewidzianych w art. 57”. Zgodnie z art. 57 NPK te środki zapobiegawcze przyjmuje się dla zapobieżenia ucieczce oskarżonego, popełnieniu przez niego przestępstwa lub utrudnianiu wykonania prawomocnego karnego wyroku skazującego. W art. 58 ust. 4 NPK wśród tych środków zapobiegawczych wymieniono tymczasowe aresztowanie.

14.      Zgodnie z art. 63 ust. 1 NPK tymczasowe aresztowanie zarządza się, gdy „istnieje uzasadnione podejrzenie, że oskarżony popełnił przestępstwo podlegające karze pozbawienia wolności lub innej cięższej karze, oraz jeśli z dowodów w sprawie wynika, że istnieje rzeczywiste ryzyko ucieczki oskarżonego lub popełnienia przez niego przestępstwa”. Zgodnie z art. 64 ust. 4 NPK, dotyczącym postępowania przygotowawczego, „sąd przyjmuje środek zapobiegawczy w postaci tymczasowego aresztowania, gdy spełnione są przesłanki przewidziane w art. 63 ust. 1, a gdy sytuacja taka nie ma miejsca, sąd może odstąpić od przyjęcia środka zapobiegawczego lub przyjąć środek łagodniejszy”.

15.      Zgodnie z art. 256 ust. 1 pkt 2 NPK dla celów przygotowania rozprawy sędzia sprawozdawca wydaje postanowienie w przedmiocie środka zapobiegawczego bez dokonywania oceny, czy istnieje uzasadnione podejrzenie popełnienia przestępstwa. Zgodnie z ust. 3 tego samego przepisu ograniczenie to ma zastosowanie także w przypadku wniosku dotyczącego środka zapobiegawczego w postaci tymczasowego aresztowania, gdy sąd bada, czy spełnione są przesłanki zmiany lub uchylenia środka zapobiegawczego.

16.      Zgodnie z art. 270 ust. 1 NPK kwestia zmiany środka zapobiegawczego może zostać podniesiona w każdym momencie w postępowaniu sądowym. Zgodnie z art. 270 ust. 2 NPK sąd wydaje postanowienie na publicznej rozprawie bez dokonywania oceny, czy istnieje uzasadnione podejrzenie popełnienia przestępstwa.

III – Kontekst faktyczny i pytanie prejudycjalne

17.      Z postanowienia odsyłającego wynika, że wobec E. Mileva toczy się postępowanie karne w przedmiocie ośmiu przestępstw, takich jak kierowanie zorganizowaną i uzbrojoną grupą przestępczą; uprowadzenie; kradzież i podpalenie pojazdu; usiłowanie zabójstwa funkcjonariusza policji; napad na bank i dwie stacje benzynowe. Za te przestępstwa przewidziano kary pozbawienia wolności, z których najniższą jest kara 3 lat pozbawienia wolności, a najwyższą kara dożywotniego pozbawienia wolności bez możliwości zamiany kary.

18.      Emil Milev przebywa w areszcie od dnia 24 listopada 2013 r. Na etapie śledztwa właściwy sąd uznał, że nadal istnieje uzasadnione podejrzenie, iż E. Milev popełnił rozpatrywane przestępstwa.

19.      Od wejścia sprawy w etap postępowania sądowego, a więc od dnia 8 czerwca 2015 r., sąd odsyłający [Spetsializiran nakazatelen sad (wyspecjalizowany sąd karny)] wypowiadał się na wniosek oskarżonego wielokrotnie w przedmiocie uchylenia tymczasowego aresztowania, jednak bez zbadania istnienia lub braku uzasadnionego podejrzenia, że E. Milev popełnił rozpatrywane przestępstwa. W art. 270 ust. 2 w związku z art. 256 ust. 3 zdanie drugie NPK zakazano bowiem sądowi badania na tym etapie postępowania uzasadnionego podejrzenia, że dana osoba jest sprawcą przestępstwa.

20.      Sąd odsyłający stwierdził niezgodność wspomnianych uregulowań krajowych z art. 5 ust. 4 w związku z art. 5 ust. 1 lit. c) EKPC, który umożliwia przedłużenie aresztowania danej osoby tylko w przypadku, gdy „istnieje uzasadnione podejrzenie popełnienia czynu zagrożonego karą”. Ze względu na niemożność zagwarantowania standardów zgodności aresztowania z prawem zgodnie z EKPC, Spetsializiran nakazatelen sad (wyspecjalizowany sąd karny) uchylał wielokrotnie postanowienia o tymczasowym aresztowaniu. Te postanowienia o uchyleniu były jednak uchylane w postępowaniu apelacyjnym.

21.      W tych okolicznościach sąd odsyłający zwrócił się do Varhoven kasatsionen sad (najwyższego sądu kasacyjnego) o wydanie orzeczenia w tej kwestii. Na rozprawie, która odbyła się w dniu 7 kwietnia 2016 r., izba karna Varhoven kasatsionen sad (najwyższego sądu kasacyjnego) orzekająca w pełnym składzie potwierdziła istnienie niezgodności między art. 5 ust. 4 w związku z art. 5 ust. 1 lit. c) EKPC a przepisami krajowymi zakazującymi sądowi orzekania w przedmiocie uzasadnionego podejrzenia, że oskarżony popełnił przestępstwo. Jak wynika z protokołu rozprawy, sędziowie wyrazili wątpliwości co do możliwości zapewnienia w praktyce jednocześnie poszanowania art. 5 ust. 4 w związku z art. 5 ust. 1 lit. c) EKPC oraz art. 6 ust. 1 EKPC dotyczącego bezstronności sądów. Wyznaczenie odrębnego składu orzekającego, który miałby orzec jedynie w przedmiocie podstaw przedłużenia aresztowania, zostało uznane za problematyczne. Zdaniem sędziów taki środek wiązałby się bowiem z ryzykiem naruszenia dobrego funkcjonowania sądów, które dysponują ograniczoną liczbą sprawujących urząd sędziów.

22.      Varhoven kasatsionen sad (najwyższy sąd kasacyjny) dokonał zatem następującego stwierdzenia: „[w] sposób oczywisty tutejszy sąd nie jest gotowy, aby zaproponować jakieś rozwiązanie problemu. Rozumiemy, że pozostajemy na stanowisku, zgodnie z którym każdy skład orzekający powinien sam dokonać oceny, czy przyznać pierwszeństwo EKPC czy też prawu krajowemu, a także czy może orzec w tak wyznaczonych ramach”. Prezes pełnego składu izby karnej Varhoven kasatsionen sad (najwyższego sądu kasacyjnego) postanowił, aby odpis protokołu przesłać do sądu odsyłającego, a także do ministerstwa sprawiedliwości w celu zainicjowania zmian w prawodawstwie.

23.      Zdaniem sądu odsyłającego owa opinia sądu najwyższego ma walor uchwały interpretacyjnej. Jest ona więc wiążąca dla wszystkich instancji sądowych, w tym dla różnych składów orzekających samego Varhoven kasatsionen sad (najwyższego sądu kasacyjnego).

24.      Przy okazji złożonego przez E. Mileva ponownego wniosku o zamianę tymczasowego aresztowania na łagodniejszy środek Spetsializiran nakazatelen sad (wyspecjalizowany sąd karny) postanowił zawiesić postępowanie i skierować do Trybunału następujące pytanie prejudycjalne:

„Czy zgodne z art. 3 i 6 dyrektywy 2016/343, dotyczącymi domniemania niewinności i ciężaru dowodu w ramach postępowania karnego, jest orzecznictwo krajowych sądów, a mianowicie wiążąca uchwała Varhoven kasatsionen sad (najwyższego sądu kasacyjnego), wydana po przyjęciu dyrektywy 2016/343, lecz przed upływem terminu do dokonania jej transpozycji, zgodnie z którą to uchwałą Varhoven kasatsionen sad (najwyższy sąd kasacyjny) – po stwierdzeniu przezeń niezgodności między art. 5 ust. 4 w związku z art. 5 ust. 1 lit. с) EKPC a prawem krajowym [art. 270 ust. 2 NPK (kodeksu postępowania karnego)] odnoszącej się do rozpatrzenia lub pominięcia [istnienia] uzasadnionego przypuszczenia popełnienia przestępstwa (w ramach postępowania sądowego dotyczącego kontroli przedłużenia środka zapobiegawczego polegającego na „tymczasowym aresztowaniu” w trakcie sądowego etapu postępowania karnego) – przyznał sądom orzekającym co do istoty swobodę oceny, czy będą przestrzegać EKPC?”

25.      Ponieważ E. Milev jest nadal aresztowany, sąd odsyłający wniósł o zastosowanie pilnego trybu prejudycjalnego zgodnie z art. 107 regulaminu postępowania przed Trybunałem.

26.      W postanowieniu czwartej izby Trybunału z dnia 17 sierpnia 2016 r. rozstrzygnięto o zastosowaniu tego trybu.

27.      Emil Milev i Komisja Europejska przedstawili uwagi na piśmie. Jedynie Komisja wzięła udział w rozprawie, która odbyła się w dniu 22 września 2016 r.

IV – Analiza

A –    Uwagi wstępne

28.      Niniejsze odesłanie prejudycjalne dotyczy zgodności z dyrektywą 2016/343 opinii sądu najwyższego w brzmieniu przedstawionym w protokole z dnia 7 kwietnia 2016 r. Sąd odsyłający powziął wątpliwości co do tej kwestii, ponieważ po stwierdzeniu niezgodności między krajowym prawodawstwem a art. 5 ust. 4 w związku z art. 5 ust. 1 lit. c) EKPC w opinii sądu najwyższego przyznano sądom niższych instancji możliwość wyboru, czy należy zapewnić poszanowanie EKPC, czy też stosować niezgodne przepisy krajowe.

29.      Kwestia ta jest problematyczna z dwóch powodów. Po pierwsze, w dniu wydania postanowienia odsyłającego termin transpozycji dyrektywy 2016/343 jeszcze nie upłynął. Po drugie, nie wydaje się oczywiste, że treść opinii sądu najwyższego jest objęta przedmiotowym zakresem stosowania wspomnianej dyrektywy.

30.      Jeśli chodzi o pierwszą kwestię, sąd odsyłający uzasadnił dopuszczalność przedstawionego przezeń wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, podkreślając, że organy krajowe mają, zgodnie z orzecznictwem Trybunału, obowiązek nieprzyjmowania środków mogących poważnie utrudnić w okresie transpozycji osiągnięcie rezultatu wyznaczonego w dyrektywach. Zdaniem zaś sądu odsyłającego sytuacja taka ma miejsce w wypadku opinii sądu najwyższego, ponieważ została ona wydana po wejściu w życie dyrektywy 2016/343.

31.      Mając na względzie te rozważania, niniejsze odesłanie prejudycjalne nie może moim zdaniem być niedopuszczalne. Taka jest również opinia Komisji.

32.      W pierwszej kolejności pytania przedstawione przez sądy krajowe, przed którymi toczy się rzeczywisty spór, korzystają z domniemania znaczenia dla sprawy, jeśli dotyczą wykładni prawa Unii(4).

33.      W drugiej kolejności opinia Sądu Najwyższego została wydana w dniu 7 kwietnia 2016 r., a więc po wejściu w życie dyrektywy 2016/343 w dniu 31 marca 2016 r., zgodnie z art. 15 tej dyrektywy. Zgodnie z orzecznictwem Trybunału, jeśli dyrektywa weszła już w życie w momencie zaistnienia okoliczności faktycznych, których dotyczy postępowanie główne, wykładnia jej przepisów może być przydatna sądowi odsyłającemu w celu umożliwienia mu orzekania z uwzględnieniem obowiązku nieprzyjmowania środków mogących poważnie utrudnić osiągnięcie rezultatu wyznaczonego w dyrektywie(5).

34.      W tych okolicznościach uważam, że przy udzielaniu odpowiedzi na pytanie prejudycjalne należy skoncentrować się na opinii sądu najwyższego i wspomnianym obowiązku powstrzymania się. W niniejszej opinii analiza ta zostanie przeprowadzona w tytule B.

35.      Tymczasem kwestia dotycząca obowiązku powstrzymania się od poważnego utrudnienia osiągnięcia celu wyznaczonego w dyrektywie 2016/343 w okresie transpozycji jest odrębna od leżącej u podstaw tego obowiązku kwestii odnoszącej się do zgodności opinii sądu najwyższego (a w konsekwencji prawodawstwa krajowego) ze wspomnianą dyrektywą.

36.      Ze względów przedstawionych poniżej moim zdaniem w niniejszej sprawie nie ma potrzeby przeprowadzania takiej analizy. Niemniej, mając na względzie zamiar przedstawienia Trybunałowi pełnego wywodu, krótka ocena tej kwestii zostanie zawarta w tytule C.

B –    Czy opinia sądu najwyższego poważnie utrudnia osiągnięcie celów dyrektywy 2016/343?

1.      Skutki prawne dyrektyw przed upływem terminu transpozycji

37.      W ramach pytania prejudycjalnego przedstawionego przed upływem terminu na dokonanie transpozycji dyrektywy, państwom członkowskim nie można zarzucić, że nie ustanowiły jeszcze środków wykonujących tę dyrektywę(6). Zgodnie natomiast z utrwalonym orzecznictwem dyrektywa rodzi skutki prawne w odniesieniu do państw członkowskich będących jej adresatami po jej opublikowaniu lub z datą notyfikacji(7). Jest bowiem ustalone, że na podstawie art. 4 ust. 3 TUE w związku z art. 288 TFUE państwa członkowskie mają obowiązek powstrzymania się od przyjęcia przepisów, które mogłyby poważnie utrudnić osiągnięcie rezultatu przewidzianego w dyrektywie(8). Ten obowiązek powstrzymania się ma zastosowanie do wszystkich środków ogólnych lub szczególnych(9). Ciąży on na wszystkich organach państw członkowskich, w tym na sądach krajowych(10).

2.      Opinia sądu najwyższego

38.      Pytanie prejudycjalne zostało przedstawione przez Spetsializiran nakazatelen sad (wyspecjalizowany sąd karny) w celu zbadania, czy opinia sądu najwyższego narusza wspomniany obowiązek powstrzymania się. W tym kontekście należy zbadać, czy opinia sądu najwyższego może poważnie utrudnić osiągnięcie rezultatu wyznaczonego w dyrektywie 2016/343.

39.      W postanowieniu odsyłającym wskazano, że Varhoven kasatsionen sad (najwyższy sąd kasacyjny) doszedłby do zupełnie innego wniosku, gdyby zastosował zasadę wykładni zgodnej z dyrektywą 2016/343, skoro obowiązywała już ona w chwili wydania opinii.

40.      Należy zaś podkreślić na wstępie, że obowiązek interpretowania prawa wewnętrznego w sposób zgodny z dyrektywą ciąży na sądach krajowych dopiero od chwili upływu terminu na dokonanie transpozycji tej dyrektywy(11). Obowiązki, określone w wyroku Adeneler i in. (C‑212/04, EU:C:2006:443) w związku z wyrokiem Inter-Environnement Wallonie (C‑129/96, EU:C:1997:628), ciążące na sądach krajowych podczas okresu na dokonanie transpozycji są bardziej złagodzone. I tak sądy krajowe „zobowiązane są tak dalece jak jest to możliwe do powstrzymania się od dokonywania wykładni prawa wewnętrznego w sposób, który poważnie zagrażałby – po upływie terminu dla jej transpozycji – osiągnięciu wskazanego w niej rezultatu”(12).

41.      W konsekwencji należy pamiętać, że wspomniany obowiązek powstrzymania się nie oznacza, że dyrektywa 2016/343 ma zastosowanie, ani że prawo krajowe należy interpretować zgodnie ze wspomnianą dyrektywą. Przeciwnie, obowiązek powstrzymania się dotyczy jedynie środków, które mogłyby poważnie zagrozić realizacji zamierzonych przez dyrektywę celów. Wynika z niego zatem zakaz dla państw członkowskich przyjmowania środków stanowiących poważne zagrożenie dla tych celów, a których skutki utrzymują się po upływie terminu na dokonanie transpozycji(13).

42.      Jeśli chodzi o cele dyrektywy 2016/343, z jej art. 1 lit. a) wynika, że we wspomnianej dyrektywie ustanowiono wspólne normy minimalne dotyczące niektórych aspektów domniemania niewinności w postępowaniu karnym. Dyrektywa 2016/343 zmierza w ten sposób do zwiększenia wzajemnego zaufania państw członkowskich do ich systemów, przyczyniając się tym samym do ułatwienia wzajemnego uznawania orzeczeń w sprawach karnych(14).

43.      Z przedmiotowego punktu widzenia nie można wykluczyć, że brak, w ramach badania postanowienia o tymczasowym aresztowaniu, kontroli sądowej „uzasadnionego podejrzenia […]” może podważyć skuteczną ochronę domniemania niewinności, którego poszanowanie zagwarantowano w dyrektywie 2016/343(15). Niemniej, moim zdaniem, środek krajowy taki jak opinia sądu najwyższego nie może zagrozić realizacji celów wspomnianej dyrektywy.

44.      Nie można wykluczyć, ogólnie rzecz biorąc, że orzeczenie sądowe może poważnie utrudnić osiągnięcie wyznaczonego celu po upływie tego terminu(16).

45.      Jednakże sytuacja taka nie zachodzi w niniejszej sprawie z trzech powodów. W pierwszej kolejności opinia sądu najwyższego – wydana krótko po wejściu w życie dyrektywy 2016/343 – nie może być uważana za środek transponujący dyrektywę. Nie można jej także uważać za interpretację środków transponujących wspomnianą dyrektywę. Artykuł 270 NPK nie stanowi bowiem środka zmierzającego do transpozycji dyrektywy 2016/343 ani środka, który może zapewnić zgodność prawa krajowego z tą dyrektywą.

46.      W drugiej kolejności w opinii sądu najwyższego przyznano sądom krajowym swobodę oceny, uznając ich możliwość odstąpienia od stosowania uregulowań krajowych. Nie ma znaczenia okoliczność, że opinia ta może być rozumiana jako zawierająca wiążące instrukcje(17). Opinia sądu najwyższego nie wprowadza bowiem żadnej zmiany we wcześniejszej sytuacji, która skutkowałaby powstaniem przeszkód dla osiągnięcia zamierzonych przez dyrektywę 2016/343 rezultatów.

47.      W ostatniej kolejności opinia sądu najwyższego nie przesądza w żaden sposób o wyborze, jakiego prawodawca ma dokonać w ramach transpozycji dyrektywy 2016/343.

48.      Z merytorycznego punktu widzenia w opinii zajęto stanowisko w przedmiocie niezgodności między prawem krajowym a EKPC. Podkreślono w istocie niezgodność istniejącą między prawodawstwem krajowym a art. 5 EKPC i uznano za niezbędną interwencję krajowego prawodawcy w celu zapewnienia poszanowania art. 5 i 6 EKPC. W tym względzie okoliczność, że opinia sądu najwyższego została przesłana do ministerstwa sprawiedliwości z zamiarem zainspirowania zmiany prawodawstwa, potwierdza, że nie dość, iż opinia nie utrudnia poważnie osiągnięcia celów dyrektywy 2016/343, to wręcz motywuje do ich spełnienia.

49.      W konsekwencji nie można stwierdzić, że opinia sądu najwyższego utrudnia osiągnięcie rezultatów wyznaczonych w dyrektywie 2016/343, ponieważ zaproponowano w niej rozwiązania, które mogą przyczynić się do realizacji celów dyrektywy. Z powyższego wynika a fortiori, że opinia sądu najwyższego nie może poważnie utrudnić osiągnięcia rezultatów wyznaczonych we wspomnianej dyrektywie.

3.      Zasady ogólne prawa Unii i prawa podstawowe

50.      Przywołany przez sąd odsyłający wyrok Mangold(18) nie prowadzi do innego wniosku.

51.      Co prawda z orzecznictwa wynika, że zasady ogólne prawa – podobnie jak karta – mają zastosowanie w zakresie stosowania prawa Unii(19). W tym celu można uznać, że do zakresu stosowania dyrektywy należą – od dnia wejścia w życie tej dyrektywy – nie tylko przepisy krajowe, których wyraźnym celem jest transpozycja przepisów dyrektywy, lecz również wcześniej już obowiązujące przepisy krajowe, które mogą zapewnić zgodność prawa krajowego z tą dyrektywą(20).

52.      W niniejszej zaś sprawie opinia sądu najwyższego nie jest ani środkiem wdrażającym dyrektywę, ani środkiem, który może zapewnić zgodność prawa krajowego z dyrektywą. W tych okolicznościach samo przytoczenie przez sąd odsyłający dyrektywy, co do której okres na dokonanie transpozycji jeszcze nie upłynął i której cele nie są poważnie zagrożone, nie może skutkować objęciem rozpatrywanej w postępowaniu głównym sytuacji zakresem stosowania prawa Unii(21).

4.      Wnioski

53.      W tych okolicznościach proponuję Trybunałowi udzielenie na pytanie prejudycjalne przedstawione przez Spetsializiran nakazatelen sad (wyspecjalizowany sąd karny) następującej odpowiedzi: opinia sądu najwyższego, wydana w okresie transpozycji dyrektywy 2016/343, nie może poważnie utrudnić osiągnięcia wyznaczonych w tej dyrektywie celów, gdy w tej opinii przyznano sądom swobodę wyboru między stosowaniem art. 5 ust. 4 w związku z art. 5 ust. 1 lit. c) EKPC a stosowaniem niezgodnego z tymi postanowieniami prawodawstwa krajowego.

C –    Wykładnia dyrektywy 2016/343

1.      Uwagi wstępne

54.      Jeśli Trybunał postanowi przychylić się do propozycji przedstawionej w poprzednim punkcie, nie będzie potrzeby badania leżących u podstaw zagadnień dotyczących wykładni przepisów dyrektywy 2016/343.

55.      Sąd odsyłający wskazał, że możliwa jest wykładnia prawa krajowego zgodna z dyrektywą 2016/343. W tym kontekście Komisja zaproponowała, po stwierdzeniu, że opinia sądu najwyższego nie utrudnia poważnie osiągnięcia celów tej dyrektywy, przeformułowanie pytania prejudycjalnego. Zaproponowała ona w szczególności dokonanie wykładni wspomnianej dyrektywy i zbadanie zgodności z tą dyrektywą uregulowań krajowych takich jak uregulowania będące przedmiotem opinii sądu najwyższego.

56.      Na rozprawie Komisja wyjaśniła, że takie pytanie jest dopuszczalne, ponieważ nie można wykluczyć, iż niektóre systemy krajowe uznają wewnętrzny obowiązek dokonania wykładni zgodnej, nawet przed upływem okresu na dokonanie transpozycji.

57.      W niniejszej sprawie nic w aktach sprawy przed Trybunałem nie wskazuje na to, że taka sytuacja ma miejsce w Bułgarii. Wobec braku jasnych wskazówek ze strony sądu odsyłającego, zastosowanie takiego podejścia stałoby moim zdaniem w niezgodności z orzecznictwem, które wykluczyło dopuszczalność czysto hipotetycznych pytań prejudycjalnych(22).

58.      Niezależnie od tych wątpliwości, w poniższych rozważaniach zostanie dokonana wykładnia przepisów dyrektywy 2016/343 z zamiarem przedstawienia Trybunałowi pełnego wywodu, na wypadek gdyby zamierzał postąpić zgodnie z propozycją Komisji, co jednak bym odradzał. W każdym wypadku rozważania te mają znaczenie tylko w sytuacji, gdy w systemie krajowym przewidziano wykładnię zgodną przed upływem terminu na dokonanie transpozycji. Nie mogą one w żadnym wypadku zostać zrozumiane jako rozszerzające obowiązki państw członkowskich w okresie transpozycji dyrektywy 2016/343.

2.      Wykładnia dyrektywy 2016/343

59.      Komisja podniosła, że sytuacja E. Mileva jest objęta zakresem stosowania dyrektywy 2016/343, ponieważ toczy się wobec niego karne postępowanie sądowe.

60.      Zgadzam się w tym względzie z Komisją.

61.      Chociaż tymczasowe aresztowanie nie jest bowiem przedmiotem szczególnego prawodawstwa Unii Europejskiej, postanowienia o tymczasowym aresztowaniu są objęte ochroną wynikającą z zagwarantowanego w dyrektywie 2016/343 domniemania niewinności.

62.      Jak podkreśliła Komisja, wynika to z art. 2 i motywu 12 dyrektywy 2016/343, zgodnie z którymi ma ona zastosowanie do osób fizycznych będących podejrzanymi lub oskarżonymi, na wszystkich etapach postępowania karnego od chwili, gdy dana osoba staje się podejrzana o popełnienie czynu zabronionego. Ponadto postanowienia o tymczasowym aresztowaniu zostały wymienione w motywie 16 tej dyrektywy jako przykład środków objętych art. 4 wspomnianej dyrektywy, jako „wstępne decyzje o charakterze procesowym”.

63.      W konsekwencji można powoływać się na domniemanie niewinności wobec wydawanych przez sądy postanowień o tymczasowym aresztowaniu.

64.      Postanowienia o tymczasowym aresztowaniu mogą bowiem w szczególnych wypadkach skutkować naruszeniem prawa podstawowego do domniemania niewinności, wyrażonego w art. 48 ust. 1 karty. Znaczenie i zakres tego przepisu są tożsame ze znaczeniem i zakresem art. 6 ust. 2 EKPC, jak wynika z art. 52 ust. 3 karty i wyjaśnień do tego przepisu.

65.      W tym względzie ETPC orzekł, w ramach przedłużenia tymczasowego aresztowania, że nie można zrównać podejrzenia z formalnym stwierdzeniem winy(23). ETPC wprowadził bowiem rozróżnienie pomiędzy stwierdzeniami „które odzwierciedlają odczucie, że dana osoba jest winna, a tymi, które ograniczają się do opisania faktu podejrzenia”, stwierdzając, że „te pierwsze naruszają domniemanie niewinności, podczas gdy te drugie są uważane za zgodne z duchem art. 6 [EKPC]”(24).

66.      I tak, wykładnia art. 3 dyrektywy 2016/343 w świetle art. 48 karty pozwala na stwierdzenie, tak jak uczyniła to Komisja, że system bułgarski przewidujący brak możliwości, dla sędziego rozpoznającego sprawę w karnym postępowaniu sądowym, orzekania w przedmiocie „uzasadnionego podejrzenia” nie może być uzasadniony ani z punktu widzenia bezstronności sądu, ani z punktu widzenia domniemania niewinności(25).

67.      Niemniej postanowienia o tymczasowym aresztowaniu mogą w szczególnych okolicznościach stanowić naruszenie zasady bezstronności sądu oraz poszanowania domniemania niewinności – które jest ściśle związane z tą zasadą. Sytuacja taka ma miejsce na przykład wówczas, gdy sąd opiera tymczasowe aresztowanie na „szczególnie silnym podejrzeniu, że zainteresowany popełnił czyny zagrożone karą”(26) lub gdy postanowienie o aresztowaniu zawiera stwierdzenia wykraczające poza opis istnienia podejrzenia(27).

68.      W niniejszej sprawie powstaje natomiast pytanie o sytuację dokładnie odwrotną, a mianowicie brak kontroli sądowej uzasadnionego podejrzenia, że oskarżony popełnił przestępstwo.

69.      W tym względzie Komisja jest zdania, że obowiązek sądu zbadania istnienia uzasadnionego podejrzenia, że oskarżony popełnił przestępstwo nie wynika ani z ogólnej zasady poszanowania domniemania niewinności, ani z przepisów dyrektywy. Taki wymóg wynika jedynie, mając na względzie orzecznictwo ETPC, z art. 5 EKPC jako gwarancji proceduralnej prawa podstawowego do wolności. Zdaniem Komisji dyrektywa 2016/343 nie zawiera przepisów uściślających wymagania w dziedzinie tymczasowego aresztowania lub jego przedłużenia. Kwestia ta nie jest zatem objęta prawem Unii, ponieważ nie jest regulowana ani wspomnianą dyrektywą, ani innym instrumentem prawa Unii.

70.      Nie zgadzam się z tą wykładnią.

71.      W ramach EKPC, ustanawiającej kompletny system ochrony praw człowieka, art. 5 EKPC stanowi bowiem przepis szczególny dotyczący środków obejmujących pozbawienie wolności. W konsekwencji ETPC bada istnienie „uzasadnionego podejrzenia” w ramach tymczasowego aresztowania w świetle art. 5 EKPC. Ten ostatni przepis zawiera w ust. 4 w związku z ust. 1 lit. c) regułę szczególną, zgodnie z którą sądy rozpatrujące wniosek o zwolnienie powinny zbadać, czy istnieje uzasadnione podejrzenie, że aresztowany popełnił czyn zagrożony karą. Co za tym idzie, nie dziwi, że skargi przeciwko Republice Bułgarii w tym względzie były oparte na art. 5 EKPC(28), ponieważ reguła ta może być uważana za lex specialis(29) w stosunku do domniemania niewinności.

72.      Jednakże okoliczność, że w orzecznictwie ETPC obowiązek badania „uzasadnionego podejrzenia” jest systematycznie opierany na art. 5 EKPC, nie stoi na przeszkodzie temu, aby taki obowiązek wynikał także z wymogów związanych z domniemaniem niewinności.

73.      W kontekście prawa Unii art. 52 ust. 3 karty ma ten skutek, że znaczenie i zakres praw gwarantowanych przez kartę są takie same jak znaczenie i zakres odpowiadających im praw przyznanych we wspomnianej konwencji. Niemniej nie oznacza to, że szczególne standardy wypracowane w orzecznictwie ETPC w ramach określonego prawa podstawowego nie mogą w ramach prawa Unii być objęte treścią chronioną przez inne prawa podstawowe.

74.      W szczególności takie ograniczenie nie może zostać nałożone w ramach wykładni w świetle praw podstawowych aktu prawa wtórnego, która kieruje się inną wewnętrzną logiką. System ETPC pozwala bowiem na zbadanie rozpatrywanych zarzutów w odniesieniu do bardziej szczegółowych przepisów, podczas gdy system ochrony praw podstawowych wynikający z karty różni się w tym względzie, odnosząc się wyłącznie do zakresu stosowania prawa Unii.

75.      W konsekwencji w ramach wykładni dyrektywy 2016/343 dotyczącej niektórych aspektów domniemania niewinności treść i znaczenie gwarancji przewidzianych w art. 3 dyrektywy, a także w art. 48 ust. 1 karty nie mogą być rozumiane w sposób zwężający z powodów przedstawionych przez Komisję. W tym względzie należy przypomnieć, że art. 52 ust. 3 karty nie stoi na przeszkodzie temu, aby prawo Unii przyznawało szerszą ochronę w stosunku do ochrony wynikającej z EKPC.

76.      W tym kontekście logiczny związek między kryterium „uzasadnionego podejrzenia” na etapie tymczasowego aresztowania a domniemaniem niewinności, zagwarantowanym w art. 3 dyrektywy 2016/343 i w art. 48 ust. 1 karty, jest całkowicie niezaprzeczalny. Jak podnosi sąd odsyłający, domniemanie niewinności skutkuje w praktyce niemożnością przyjęcia środków represyjnych wobec osoby oskarżonej o popełnienie czynu zabronionego, przynajmniej przed wykazaniem istnienia uzasadnionego podejrzenia, że to ona jest sprawcą tego czynu. Wszelkie aresztowanie bez skazania stanowi bez wątpienia „poważne odstępstwo od zasad indywidualnej wolności i domniemania niewinności”(30). Tak więc istnienie „uzasadnionego podejrzenia” stanowi w ramach EKPC jedno z kryteriów pozwalających na pozbawienie osoby jej wolności przed jakimkolwiek skazaniem, niezależnie od domniemania niewinności(31). I tak, w szczególnym kontekście tymczasowego aresztowania, wymóg dotyczący „uzasadnionego podejrzenia” jest związany z zagwarantowaniem domniemania niewinności.

77.      Moim zdaniem brak wszelkiej kontroli sądowej uzasadnionego podejrzenia, że oskarżony popełnił czyn zabroniony może naruszyć domniemanie niewinności.

78.      Taka koncepcja domniemania niewinności znajduje zresztą potwierdzenie w systemowym badaniu przepisów dyrektywy 2016/343 dotyczących szczególnych aspektów domniemania niewinności.

79.      I tak, związek między koniecznością wykazania rozsądnego minimum podejrzenia a domniemaniem niewinności wynika z art. 4 dyrektywy 2016/343 w związku z motywem 16 tej dyrektywy.

80.      Zgodnie z art. 4 wspomnianej dyrektywy obowiązek dbałości o to, aby w orzeczeniach sądowych innych niż orzeczenia rozstrzygające o winie podejrzany nie był przedstawiany jako winny zanim jego wina nie zostanie udowodniona, obowiązuje „z zastrzeżeniem wstępnych decyzji o charakterze procesowym, […] które opierają się na podejrzeniu lub obciążającym materiale dowodowym”. Wśród tych wstępnych decyzji we wspomnianym motywie 16 wymieniono w szczególności postanowienia o tymczasowym aresztowaniu. Wskazano w nim ponadto wyraźnie, że przed przyjęciem takiej decyzji właściwy organ „może być obowiązany najpierw sprawdzić, czy istnieje materiał dowodowy obciążający podejrzanego lub oskarżonego, który wystarcza do uzasadnienia danej decyzji”. Wspomniana decyzja „może zawierać odniesienie do tego materiału”.

81.      I tak, w art. 4 dyrektywy 2016/343 utrzymano przysługujący państwom członkowskim zakres uznania, powtarzając jednocześnie obowiązek oparcia wstępnych decyzji o charakterze procesowym, takich jak postanowienie o tymczasowym aresztowaniu, na dowodach wystarczających do ich uzasadnienia. Z jednej strony prawodawca Unii zamierzał określić, że takie decyzje nie skutkują same w sobie naruszeniem domniemania niewinności, nawet jeśli odnoszą się do istnienia podejrzenia. Z drugiej strony prawodawca wyraźnie jednak stwierdził, że sądy mogą być zobowiązane do oparcia tych decyzji na wystarczającym uzasadnieniu. Podobnie wspomniana dyrektywa odzwierciedla wymóg badania ewentualnego uzasadnienia wstępnych decyzji opartych na podejrzeniu, takich jak postanowienia o tymczasowym aresztowaniu. W konsekwencji państwa członkowskie powinny zapewnić poszanowanie gwarancji wynikających z karty, gdy korzystają ze wspomnianej możliwości dotyczącej „decyzji o charakterze procesowym”.

82.      Wydaje mi się więc możliwe powołanie się na gwarancje domniemania niewinności zawarte w art. 4 dyrektywy 2016/343 zarówno w sytuacji „pozytywnego” działania sądu (na przykład wydania orzeczenia zawierającego stwierdzenia odnoszące się do winy), jak i zaniechania z natury „negatywnego”, przykładowo całkowitego braku sądowej kontroli podejrzeń leżących u podstaw postanowienia o tymczasowym aresztowaniu na etapie karnego postępowania sądowego.

83.      Należy także podkreślić, że w art. 4 ust. 2 dyrektywy 2016/343 nałożono na państwa członkowskie obowiązek przyjęcia odpowiednich środków w przypadku naruszenia zobowiązania do nieodnoszenia się do podejrzanych lub oskarżonych jako do winnych, zgodnie z art. 10 tej dyrektywy. Zgodnie bowiem ze wspomnianym art. 10 podejrzani lub oskarżeni powinni dysponować skutecznym środkiem odwoławczym. Wobec braku zaś jakiejkolwiek kontroli sądowej w przedmiocie „uzasadnionego podejrzenia”, taki środek nie może być skuteczny.

84.      Z powyższych względów przedłużenie aresztowania osoby bez żadnej kontroli sądowej „uzasadnionego podejrzenia” może moim zdaniem naruszać zasadę domniemania niewinności w rozumieniu art. 3 dyrektywy 2016/343, a także gwarancje przyznane w art. 4 i 10 wspomnianej dyrektywy.

V –    Wnioski

85.      W świetle powyższych rozważań proponuję Trybunałowi udzielenie Spetsializiran nakazatelen sad (wyspecjalizowanemu sądowi karnemu, Bułgaria) następującej odpowiedzi:

Opinia Varhoven kasatsionen sad (najwyższego sądu kasacyjnego, Bułgaria), wydana w okresie transpozycji dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/343 z dnia 9 marca 2016 r. w sprawie wzmocnienia niektórych aspektów domniemania niewinności i prawa do obecności na rozprawie w postępowaniu karnym, nie może poważnie utrudnić osiągnięcia wyznaczonych w tej dyrektywie celów, gdy w tej opinii przyznano sądom swobodę wyboru między stosowaniem art. 5 ust. 4 w związku z art. 5 ust. 1 lit. c) europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, podpisanej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r., a stosowaniem niezgodnego z tymi postanowieniami prawodawstwa krajowego.


1 – Język oryginału: francuski.


2 –       Zobacz na przykład wyrok ETPC z dnia 27 marca 2012 r. w sprawie Nikolay Gerdjikov przeciwko Bułgarii, CE:ECHR:2012:0327JUD002706104, pkt 26 i przytoczone tam orzecznictwo.


3 –       Dz.U. 2016, L 65, s. 1.


4 –       Wyrok z dnia 5 kwietnia 2011 r., Société fiduciaire nationale d'expertise comptable, C‑119/09, EU:C:2011:208, pkt 21 i przytoczone tam orzecznictwo.


5 –       Zobacz podobnie wyroki: z dnia 23 kwietnia 2009 r., VTB-VAB i Galatea, C‑261/07 i C‑299/07, EU:C:2009:244, pkt 35–41; a także z dnia 21 lipca 2011 r., Azienda Agro-Zootecnica Franchini i Eolica di Altamura, C‑2/10, EU:C:2011:502, pkt 69.


6 –       Zobacz na przykład wyroki: z dnia 18 grudnia 1997 r., Inter-Environnement Wallonie, C‑129/96, EU:C:1997:628, pkt 43; z dnia 4 lipca 2006 r., Adeneler i in., C‑212/04, EU:C:2006:443, pkt 114; a także z dnia 15 października 2009 r., Hochtief i Linde-Kca-Dresden, C‑138/08, EU:C:2009:627, pkt 25.


7 –       Zobacz między innymi wyrok z dnia 4 lipca 2006 r., Adeneler i in., C‑212/04, EU:C:2006:443, pkt 119.


8 –       Zobacz na przykład wyroki:pkt z dnia 13 marca 2014 r., Jetair i BTWE Travel4you, C‑599/12, EU:C:2014:144, pkt 35; z dnia 4 lipca 2006 r., Adeneler i in., C‑212/04, EU:C:2006:443, pkt 121; lub wyrok z dnia 18 grudnia 1997 r., Inter-Environnement Wallonie, C‑129/96, EU:C:1997:628, pkt 45.


9 –       Zobacz na przykład wyrok z dnia 4 maja 2016 r., Komisja/Austria, C‑346/14, EU:C:2016:322, pkt 50 i przytoczone tam orzecznictwo.


10 –       Zobacz na przykład wyrok z dnia 4 lipca 2006 r., Adeneler i in., C‑212/04, EU:C:2006:443, pkt 122.


11 –       Wyrok z dnia 4 lipca 2006 r., Adeneler i in., C‑212/04, EU:C:2006:443, pkt 115.


12 –       Wyrok z dnia 4 lipca 2006 r., Adeneler i in., C‑212/04, EU:C:2006:443, pkt 123.


13 –       Zobacz podobnie opinia rzecznik generalnej J. Kokott w sprawie Nomarchiaki Aftodioikisi Aitoloakarnanias i in., C‑43/10, EU:C:2011:651, pkt 108.


14 –       Zobacz motywy 9 i 10 wspomnianej dyrektywy.


15 –       Zobacz pkt 59 i nast. niniejszej opinii.


16 –       Mogłoby to dotyczyć w szczególności orzeczenia w przedmiocie środków transponujących dyrektywę przyjętych w okresie na dokonanie transpozycji. Zobacz podobnie stanowisko rzecznika generalnego J. Mazáka w sprawie Kadzoev, C‑357/09 PPU, EU:C:2009:691, pkt 35.


17 –       Z akt sprawy przedstawionych Trybunałowi wynika, że opinia została wydana w wyniku bardzo szczególnego postępowania. Spetsializiran nakazatelen sad (wyspecjalizowany sąd karny), który zwrócił się o sporną opinię do sądu najwyższego, przyznaje bowiem w postanowieniu z dnia 9 marca 2016 r., że jego wniosek o wykładnię jest pozbawiony podstawy prawnej. Tymczasem w postanowieniu odsyłającym potwierdzono, że rozpatrywana opinia ma wiążący charakter. W tym kontekście ograniczę się do stwierdzenia, że do sądu krajowego należy określenie ram regulacyjnych i faktycznych, zgodnie z ciążącą na nim odpowiedzialnością. Trybunał nie jest powołany do badania ich prawidłowości.


18 –       Wyrok z dnia 22 listopada 2005 r., Mangold, C‑144/04, EU:C:2005:709.


19 –       Zobacz podobnie wyrok z dnia 26 lutego 2013 r., Åkerberg Fransson, C‑617/10, EU:C:2013:105, pkt 21.


20 –       Zobacz podobnie wyroki: z dnia 7 września 2006 r., Cordero Alonso, C‑81/05, EU:C:2006:529, pkt 29; a także z dnia 21 lipca 2011 r., Azienda Agro-Zootecnica Franchini i Eolica di Altamura, C‑2/10, EU:C:2011:502, pkt 70.


21 –       Zobacz podobnie wyrok z dnia 23 września 2008 r., Bartsch, C‑427/06, EU:C:2008:517, pkt 15 i nast.


22 –       W tym względzie możliwe jest porównanie do linii orzecznictwa zapoczątkowanej wyrokiem z dnia 18 października 1990 r., Dzodzi, C‑297/88 i C‑197/89, EU:C:1990:360. Trybunał uznał bowiem swoją właściwość do orzekania w przedmiocie pytań prejudycjalnych dotyczących prawa Unii w sytuacjach, w których okoliczności faktyczne w postępowaniu głównym pozostają poza jego zakresem stosowania, lecz w których przepisy prawa Unii mają zastosowanie w drodze odesłania zawartego w prawie krajowym. Tymczasem „mimo że Trybunał może w takich okolicznościach dokonać wykładni, o którą się do niego zwrócono, nie ma on jednak obowiązku podejmować takiej inicjatywy, jeżeli z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym nie wynika, by sąd odsyłający faktycznie miał taki obowiązek”. Zobacz postanowienia: z dnia 12 maja 2016 r., Sahyouni, C‑281/15, EU:C:2016:343, pkt 28; a także z dnia 30 stycznia 2014 r., C., C‑122/13, EU:C:2014:59, pkt 15.


23 –       Zobacz na przykład wyroki ETPC: z dnia 20 grudnia 2005 r. w sprawie Jasiński przeciwko Polsce, CE:ECHR:2005:1220JUD003086596, pkt 55; z dnia 22 kwietnia 2010 r. w sprawie Chesne przeciwko Francji, CE:ECHR:2010:0422JUD002980806, pkt 36; z dnia 13 czerwca 2013 r. w sprawie Romenskiy przeciwko Rosji, CE:ECHR:2013:0613JUD002287502, pkt 27;.


24 –       Zobacz na przykład wyrok ETPC z dnia 31 marca 2016 r. w sprawie Petrov i Ivanova przeciwko Bułgarii, CE:ECHR:2016:0331JUD004577310, pkt 44 i przytoczone tam orzecznictwo.


25 –       Podobnie ETPC stwierdził w odniesieniu do bułgarskiego ustawodawstwa zakazującego sądom analizowania uzasadnionego podejrzenia zainteresowanego o popełnienie przestępstwa, że „zamiar zagwarantowania bezstronności sądu karnego nie może uzasadnić podobnego ograniczenia zakresu kontroli sprawowanej przez sądy nad prawidłowością tymczasowego aresztowania”. Zobacz na przykład wyroki ETPC: z dnia 26 lipca 2001 r. w sprawie Ilijkov przeciwko Bułgarii, CE:ECHR:2001:0726JUD003397796, pkt 97; z dnia 27 marca 2012 r. w sprawie Gerdjikov przeciwko Bułgarii, CE:ECHR:2012:0327JUD002706104, pkt 28.


26 –       W odniesieniu do art. 6 ust. 1 EKPC (bezstronność sądów), zob. wyrok ETPC z dnia 24 maja 1989 r. w sprawie Hauschildt przeciwko Danii, CE:ECHR:1989:0524JUD001048683, pkt 52. W niektórych sprawach ETPC zbadał na wstępie te zastrzeżenia na podstawie art. 6 ust. 1 EKPC. Następnie stwierdził, że dokonanie takiego badania w świetle art. 6 ust. 2 EKPC nie jest niezbędne. Zobacz wyrok ETPC z dnia 13 czerwca 2013 r. w sprawie Romenskiy przeciwko Rosji, CE:ECHR:2013:0613JUD002287502, pkt 31.


27 –       Zobacz podobnie w odniesieniu do art. 6 ust. 2 EKPC, wyroki ETPC: z dnia 27 lutego 2007 r. w sprawie Nešťák przeciwko Słowacji, CE:ECHR:2007:0227JUD006555901, pkt 88–91; z dnia 20 listopada 2011 r. w sprawie Fedorenko przeciwko Rosji, CE:ECHR:2011:0920JUD003960205, pkt 88–93; a także z dnia 10 listopada 2015 r. w sprawie Slavov i in. przeciwko Bułgarii, CE:ECHR:2015:1110JUD005850010, pkt 130.


28 –       Zobacz na przykład przytoczone przez sąd odsyłający wyroki ETPC: z dnia 25 marca 1999 r. w sprawie Nikolova przeciwko Bułgarii [GC], CE:ECHR:1999:0325JUD003119596, pkt 61–66; z dnia 26 lipca 2001 r. w sprawie Ilijkov przeciwko Bułgarii, CE:ECHR:2001:0726JUD003397796, pkt 95–97; z dnia 21 lipca 2003 r. w sprawie Hristov przeciwko Bułgarii, CE:ECHR:2003:0731JUD003543697, pkt 116–120; z dnia 9 czerwca 2005 r. w sprawie I.I. przeciwko Bułgarii, CE:ECHR:2005:0609JUD004408298, pkt 103–106; z dnia 21 grudnia 2006 r. w sprawie Vassilev przeciwko Bułgarii, CE:ECHR:2006:1221JUD006254400, pkt 33–39; z dnia 13 listopada 2008 r. w sprawie Bochev przeciwko Bułgarii, CE:ECHR:2008:1113JUD007348101, pkt 64–66, 71; z dnia 21 kwietnia 2009 r. w sprawie Rangelov przeciwko Bułgarii, CE:ECHR:2009:0423JUD001438703, pkt 44–47; z dnia 22 października 2009 r. w sprawie Dimitrov przeciwko Bułgarii, CE:ECHR:2009:1022JUD003627502, pkt 86–90; z dnia 26 listopada 2009 r. w sprawie Koriyski przeciwko Bułgarii, ECHR:2009:1126JUD001925703, pkt 44–46; a także z dnia 27 marca 2012 r. w sprawie Gerdjikov przeciwko Bułgarii, CE:ECHR:2012:0327JUD002706104.


29 –       Zobacz podobnie Stefan Trechsel, Human Rights in Criminal Proceedings, OUP 2005, s. 180. Na przykład w sprawie Erdem przeciwko Niemcom skarżący utrzymywał, że czas trwania jego tymczasowego aresztowania naruszał art. 5 ust. 3 i 6 ust. 2 EKPC. Skoro ETPC stwierdził, że takie aresztowanie narusza art. 5 ust. 3 EKPC, nie uważał już za niezbędne oddzielnego badania zarzutu skarżącego pod kątem art. 6 ust. 2 EKPC. Wyrok ETPC z dnia 5 lipca 2001 r. w sprawie Erdem przeciwko Niemcom, CE:ECHR:2001:0705JUD003832197, pkt 49.


30 –       Wyrok ETPC z dnia 10 listopada 1969 r. w sprawie Stögmüller przeciwko Austrii, CE:ECHR:1969:1110JUD000160262, pkt 4.


31 –       Orzekając w przedmiocie art. 5 ust. 3 EKPC [dotyczącego długości trwania aresztowania w warunkach art. 5 ust. 1 lit. c) EKPC], ETPC stwierdził, że „dalsze pozbawienie wolności jest w danym wypadku uzasadnione jedynie, gdy konkretne poszlaki wskazują na faktyczny wymóg związany z interesem publicznym przeważającym, niezależnie od domniemania niewinności, nad regułą poszanowania indywidualnej wolności ustanowioną w art. 5 [EKPC]”. Zobacz na przykład wyrok ETPC z dnia 26 października 2000 r. w sprawie Kudla przeciwko Polsce, CE:ECHR:2000:1026JUD003021096, pkt 110.