Language of document : ECLI:EU:C:2016:854

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

NILSA WAHLA

przedstawiona w dniu 10 listopada 2016 r.(1)

Sprawa C‑660/15 P

Viasat Broadcasting UK Ltd

przeciwko

Komisji Europejskiej

Odwołanie – Pomoc państwa – Wdrożona przez władze duńskie pomoc dla duńskiego nadawcy publicznego TV2/Danmark – Finansowanie publiczne przyznane w celu zrekompensowania kosztów związanych z wykonywaniem zobowiązań z zakresu usług publicznych – Decyzja uznająca pomoc za zgodną z rynkiem wewnętrznym – Stosunek pomiędzy art. 106 ust. 2 TFUE i art. 107 ust. 1 TFUE





1.        Poprzez swoje odwołanie spółka Viasat Broadcasting UK Ltd (zwana dalej „Viasat”) zwraca się do Trybunału o uchylenie wyroku z dnia 24 września 2015 r. w sprawie T‑125/12(2), w drodze którego Sąd oddalił jej skargę o stwierdzenie nieważności decyzji 2011/839/UE(3) w zakresie, w jakim w tej decyzji Komisja uznała określone środki podjęte przez Królestwo Danii na rzecz TV2/Danmark za zgodne z rynkiem wewnętrznym na mocy art. 106 ust. 2 TFUE(4).

2.        Jeżeli patrzeć przez pryzmat przepisów regulujących dziedzinę pomocy państwa, w niniejszym odwołaniu podnosi się istotną kwestię finansowania zobowiązań z zakresu usług publicznych. Viasat kwestionuje w istocie stosunek pomiędzy przesłankami określonymi w przełomowym wyroku Altmark(5) a tymi wynikającymi z art. 106 ust. 2 TFUE(6). Istotą odwołania Viasat jest sugestia, że przy ocenie zgodności pomocy na gruncie art. 106 ust. 2 TFUE Komisja Europejska powinna zastosować przesłanki z wyroku Altmark. Sąd wielokrotnie odrzucał już takie podejście(7), a w niniejszej sprawie po raz pierwszy od wydania wyroku Altmark zwrócono się do Trybunału o rozpatrzenie tej kwestii.

3.        Z przyczyn wyszczególnionych poniżej jestem zdania, że Sąd słusznie odrzucił ten pogląd. W związku z tym jestem zdania, że niniejsze odwołanie należy oddalić.

I –    Okoliczności powstania sporu

4.        W następstwie skargi wniesionej do niej w dniu 5 kwietnia 2000 r., decyzją z dnia 19 maja 2004 r., Komisja nakazała Królestwu Danii odzyskanie od samodzielnego przedsiębiorstwa państwowego TV2/Danmark kwoty 628,2 mln DKK wraz z odsetkami(8). Następnie w październiku 2008 r. Sąd stwierdził nieważność tej decyzji(9).

5.        Tymczasem z uwagi na skutek tej decyzji w postaci niewypłacalności następcy TV2/Danmark (spółki akcyjnej TV2/Danmark A/S(10)) pismem z dnia 23 lipca 2004 r. Królestwo Danii zgłosiło Komisji projekt dokapitalizowania TV2. Decyzją z dnia 6 października 2004 r. Komisja uznała, że wszelkie środki pomocy państwa, które są związane z przewidzianym dokapitalizowaniem TV2, są w myśl obecnego art. 106 ust. 2 TFUE zgodne ze wspólnym rynkiem(11). We wrześniu 2009 r. Sąd orzekł, iż nie ma konieczności wydania orzeczenia w przedmiocie szeregu skarg wniesionych w przedmiocie tej decyzji(12).

6.        W następstwie stwierdzenia nieważności decyzji, o której mowa w pkt 4 powyżej, w kwietniu 2011 r. Komisja przyjęła sporną decyzję, po ponownej ocenie rozpatrywanych środków i po konsultacji z zainteresowanymi stronami. Sporna decyzja dotyczy środków przyznanych na rzecz TV2 w latach 1995–2002. Niemniej jednak w swojej analizie Komisja uwzględniła także skutkujące dokapitalizowaniem wymienione w pkt 5 powyżej środki podjęte w 2004 r. (zwane łącznie „rozpatrywanymi środkami”).

7.        W spornej decyzji Komisja zakwalifikowała rozpatrywane środki przyznane na rzecz TV2 jako pomoc państwa w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE. Instytucja ta stwierdziła następnie, że kwota 628,2 mln DKK była odpowiednią w przypadku TV2 rezerwą kapitału własnego. Stosownie do tego art. 1 spornej decyzji stanowi:

„Środki wdrożone przez [Królestwo Danii] na korzyść [TV2] w latach 1995–2002 w formie dochodów z opłat abonamentowych i innych środków omówionych w niniejszej decyzji są zgodne z rynkiem wewnętrznym w rozumieniu art. 106 ust. 2 [TFUE]”.

II – Postępowanie przed Sądem

8.        Pismem złożonym w dniu 14 marca 2012 r. spółka Viasat wniosła skargę o stwierdzenie nieważności spornej decyzji.

9.        Na poparcie swojej skargi Viasat przedstawiła dwa zarzuty nieważności, dotyczące mianowicie, po pierwsze, tego, że Komisja naruszyła prawo, dokonując oceny zgodności rozpatrywanych środków z rynkiem wewnętrznym na mocy art. 106 ust. 2 TFUE z pominięciem drugiej i czwartej przesłanki z wyroku Altmark, oraz po drugie, tego, że Komisja naruszyła art. 296 TFUE, nie wyjaśniając w spornej decyzji, dlaczego art. 106 ust. 2 TFUE miał zastosowanie w tamtej sprawie, nawet jeżeli przesłanki druga i czwarta z wyroku Altmark nie zostały spełnione.

10.      W następstwie rozprawy, która odbyła się w dniu 15 stycznia 2015 r., w zaskarżonym wyroku Sąd orzekł, że postępowanie w przedmiocie skargi o stwierdzenie częściowej nieważności spornej decyzji należy umorzyć w zakresie, w jakim Komisja uznała, że przekazane TV2 za pośrednictwem tzw. funduszu TV2 wpływy z reklam za lata 1995 i 1996 stanowią pomoc państwa (powody ku temu przedstawiono w pkt 18 poniżej) i oddalił skargę w pozostałym zakresie. Ponadto Sąd obciążył Viasat jej własnymi kosztami oraz kosztami Komisji, jednocześnie nakazując Królestwu Danii i TV2 pokrycie własnych kosztów.

III – Postępowanie przed Trybunałem i żądania stron

11.      Poprzez odwołanie wniesione do Trybunału w dniu 8 grudnia 2015 r. Viasat zwraca się do Trybunału o:

–        uchylenie zaskarżonego wyroku;

–        stwierdzenie nieważności spornej decyzji;

–        obciążenie Komisji kosztami poniesionymi przez Viasat w postępowaniu w obu instancjach;

a tytułem żądania ewentualnego o:

–        uchylenie zaskarżonego wyroku;

–        przekazanie sprawy Sądowi do ponownego rozpoznania;

–        rozstrzygnięcie o kosztach postępowania w pierwszej instancji i postępowania odwoławczego w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie.

12.      W odpowiedzi na odwołanie przedstawionej w dniu 11 lutego 2016 r. Komisja podnosi, że Trybunał powinien odrzucić odwołanie jako niedopuszczalne bądź też oddalić je jako bezzasadne i bezskuteczne oraz obciążyć Viasat kosztami postępowania w obu instancjach.

13.      W przedstawionej w dniu 19 lutego 2016 r. odpowiedzi na odwołanie TV2 wnosi do Trybunału o jego oddalenie. Tytułem żądania ewentualnego, na wypadek, gdyby Trybunał uwzględnił odwołanie, TV2 zwraca się do Trybunału o utrzymanie w mocy skutków zaskarżonego wyroku oraz spornej decyzji w myśl art. 264 ust. 2 TFUE. Wreszcie TV2 wnosi do Trybunału o obciążenie Viasat kosztami poniesionymi przez TV2.

14.      W odpowiedzi na odwołanie przedstawionej w dniu 22 lutego 2016 r. Królestwo Danii wnosi do Trybunału o jego oddalenie.

15.      Zgodnie z art. 76 § 2 regulaminu postępowania przed Trybunałem Sprawiedliwości rozprawa się nie odbyła.

IV – Analiza

A –    Uwagi wstępne

16.      Rekompensata z tytułu świadczenia publicznej usługi nadawczej, do którego zobowiązano TV2, była przedmiotem licznych rozstrzygnięć Sądu(13). Niemniej jednak po raz pierwszy o rozstrzygnięcie tego wieloletniego sporu zwrócono się do Trybunału.

17.      Oprócz niniejszej sprawy do Trybunału wpłynęły obecnie trzy odwołania wniesione przez Viasat, TV2 i Komisję. Przedmiotem wszystkich tych odwołań jest orzeczenie, wydane w tym samym dniu co zaskarżony wyrok, w którym Sąd częściowo uwzględnił wniesioną przez TV2 skargę o stwierdzenie nieważności spornej decyzji w zakresie, w jakim rozpatrywane w tej decyzji środki uznano za pomoc państwa(14).

18.      W drugim zaskarżonym wyroku, po pierwsze, Sąd, przyjmując argumentację TV2, stwierdził nieważność spornej decyzji w zakresie, w jakim uznano w niej, że przekazane TV2 za pośrednictwem funduszu TV2 wpływy z reklam za lata 1995 i 1996 stanowią pomoc państwa, ponieważ uznał, że wymóg „zasobów państwowych” nie został spełniony (zob. pkt 211–220 drugiego zaskarżonego wyroku)(15). Po drugie, odnośnie do drugiej przesłanki z wyroku Altmark, Sąd stwierdził, że Komisja naruszyła prawo, wymagając, aby rekompensata wypłacana na rzecz TV2 obliczana była w sposób zapewniający skuteczną realizację zobowiązania z zakresu usług publicznych (zob. pkt 106 drugiego zaskarżonego wyroku). Powyższe ustalenia stanowią sedno odwołań rozpatrywanych równocześnie przez Trybunał.

19.      W przypadku uwzględnienia argumentu podniesionego przez TV2 w odwołaniu w sprawie C‑649/15 P, zgodnie z którym Sąd błędnie uznał, iż jedynie część rozpatrywanych środków nie wiązała się z pomocą państwa, bezcelowe mogłoby stać się dla Trybunału orzekanie w przedmiocie niniejszego odwołania, które opiera się na założeniu, że rozpatrywane środki stanowią pomoc państwa dla celów art. 107 ust. 1 TFUE.

20.      Pomimo to w niniejszej sprawie podniesiono istotną kwestię prawną, w przedmiocie której Trybunał nie miał okazji wcześniej orzekać, a która wymaga szczególnej uwagi. Niezależnie od wyniku wspomnianych pozostałych postępowań odwoławczych rozpatrzę niniejsze odwołanie w obecnym kształcie.

21.      Viasat podnosi trzy zarzuty odwołania. Po pierwsze, spółka ta podnosi, iż Sąd naruszył prawo, oddalając jej twierdzenie, że w spornej decyzji Komisja nie dopełniła obowiązku uzasadnienia na gruncie art. 296 TFUE. Po drugie, Viasat twierdzi, iż Sąd naruszył prawo, uznając, że przy przeprowadzaniu oceny na podstawie art. 106 ust. 2 TFUE Komisja nie była zobowiązana do uwzględnienia faktu, iż pomoc na rzecz TV2 została przyznana z pominięciem podstawowych zasad przejrzystości i opłacalności. Wreszcie Viasat podnosi, że sam Sąd naruszył prawo, nie rozpatrując i nie traktując żądań Viasat wystarczająco rzetelnie.

22.      Uważam, że odpowiednim punktem wyjścia dla mojej analizy będzie zarzut drugi odwołania.

B –    W przedmiocie drugiego zarzutu odwołania

1.      Argumenty stron

23.      Viasat podnosi, że aby móc uznać pomoc za zgodną z art. 106 ust. 2 TFUE, konieczne jest, aby spełnione były określone przesłanki. Po pierwsze, usługa świadczona w ogólnym interesie gospodarczym musi być wyraźnie określona przez państwo członkowskie („wymóg definicji”); po drugie, wspomniane państwo członkowskie musi powierzać zadanie świadczenia tej usługi konkretnemu przedsiębiorstwu („wymóg powierzenia zadania”); i po trzecie, (i) zastosowanie reguł traktatowych, w tym reguł dotyczących pomocy państwa, musi stać na przeszkodzie wykonywaniu określonych zadań powierzonych temu usługodawcy („kryterium przeszkody”) oraz (ii) odstępstwo od tych reguł nie może naruszać rozwoju handlu w sposób pozostający w sprzeczności z interesem Unii („kryterium wyważenia”).

24.      Viasat jest zdania, że kryterium przeszkody zawsze musi odzwierciedlać reguły traktatowe, od których odstępstwo jest przedmiotem żądania. W tym względzie Viasat twierdzi, że wymogi definicji i powierzenia zadania, jak również zakaz nadmiernej rekompensaty wynikający z kryterium wyważenia, którym należy uczynić zadość na mocy art. 106 ust. 2 TFUE, odpowiadają pierwszej i trzeciej przesłance z wyroku Altmark. Na tej podstawie Viasat podnosi, że od momentu wydania wyroku Altmark uwzględnienie kryterium przeszkody wymaga przeanalizowania tego, czy przeszkodę w świadczeniu usługi w ogólnym interesie gospodarczym stanowiłby wymóg, aby a) parametry rekompensaty ustalane były wcześniej w przejrzysty i obiektywny sposób (zgodnie z drugą przesłanką z wyroku Altmark) oraz aby b) usługę przydzielano w ramach przetargu publicznego lub też wysokość rekompensaty ograniczona była do kwoty pokrywającej koszt poniesiony przez rentowne i prawidłowo zarządzane przedsiębiorstwo (zgodnie z czwartą przesłanką z wyroku Altmark). Viasat podnosi, że Komisja nie przeprowadziła takiej analizy w spornej decyzji oraz że Sąd z kolei nie uczynił z tej kwestii zarzutu w zaskarżonym wyroku.

25.      Ponadto Viasat podnosi w szczególności, że Sąd naruszył prawo, (i) powołując się, aby oddalić twierdzenie Viasat, na wyrok M6(16) oraz inne wyroki przez siebie wydane; (ii) uznając, że argumentacja Viasat prowadzi pod względem logicznym do ślepego zaułka, ponieważ art. 106 ust. 2 TFUE stałby się, między innymi, „martwą literą”; (iii) odmawiając znaczenia określonym komunikatom i decyzjom Komisji z lat 2005 i 2011, o których mowa w pkt 67 zaskarżonego wyroku; oraz (iv) przyjmując, że komunikat w sprawie nadawania z 2001 r.(17) stał na przeszkodzie zastosowaniu przez Komisję metodologii wynikającej zdaniem Viasat z art. 106 ust. 2 TFUE.

26.      Komisja, popierana przez TV2 i Królestwo Danii, kwestionuje zarzuty spółki Viasat. Komisja uważa w szczególności, że podnoszony przez Viasat argument, zgodnie z którym komunikat w sprawie nadawania z 2001 r. jest nieważny, jest argumentem nowym, a tym samym – niedopuszczalnym na etapie odwołania. Ze swojej strony Królestwo Danii twierdzi między innymi, że jeśli chodzi o podnoszony przez Viasat zarzut, w którym spółka krytykuje Sąd za brak sprawdzenia tego, czy Komisja przy przeprowadzaniu oceny zgodności środków pomocy w spornej decyzji upewniła się, że zobowiązania TV2 z zakresu usług publicznych zostały nałożone w ramach przetargu zgodnie z zasadą przejrzystości wynikającą z zasad TFUE dotyczących swobodnego przepływu, to ta linia argumentacji nie została przedstawiona Sądowi w pierwszej instancji, a zatem – jest niedopuszczalna.

2.      Ocena

27.      Uważam, że właściwe jest odniesienie się do podniesionych przez Komisję i Królestwo Danii zarzutów niedopuszczalności w związku z argumentami, do których się odnoszą. Przejdę więc od razu do istoty żądania Viasat.

28.      Bez wątpienia stosunek pomiędzy art. 106 ust. 2 TFUE i art. 107 ust. 1 TFUE przez lata był raczej niejasny. Ten brak jednoznaczności jest najbardziej widoczny w obszarze finansowania usług świadczonych w ogólnym interesie gospodarczym. Jednakże, jak wiadomo, w wyroku Altmark Trybunał, orzekając w pełnym składzie, wyznaczył nowy kierunek, przyjmując podejście określane przez niektórych mianem „podejścia opartego na warunkowej rekompensacie”(18).

29.      Cztery przesłanki określone przez Trybunał w wyroku Altmark dotyczą kwestii tego, czy przedsiębiorstwu przysporzono korzyści. W związku z tym odnoszą się one do nieodłącznego elementu pojęcia „pomocy” w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE(19). W doktrynie zauważono, iż w praktyce, ze względu na swój restrykcyjny charakter, przesłanki te nie zostały w wielu przypadkach spełnione(20). Rodzi to bezpośredni skutek tego rodzaju, że główne postanowienia, na mocy których bezprawna pomoc państwa może być dozwolona, mianowicie art. 106 ust. 2 TFUE i art. 107 ust. 2 i 3 TFUE, nadal odgrywają tu kluczową rolę.

30.      Należy uznać, że powyższe rozważania w sposób dorozumiany zostały uwzględnione w zaskarżonym wyroku. W punkcie 63 tego wyroku Sąd orzekł, że nawet jeżeli istnieje pewne podobieństwo pomiędzy dwoma zbiorami przesłanek wynikających, odpowiednio, z wyroku Altmark i z art. 106 ust. 2 TFUE, to jednak chodzi o udzielenie odpowiedzi na całkiem inne pytania. Zdaniem Sądu przesłanki z wyroku Altmark są nadrzędne względem tych wynikających z art. 106 ust. 2 TFUE, które dotyczą zgodności. Opierając się na tym głównym wniosku Sąd rozważył i oddalił w pkt 75–99 zaskarżonego wyroku szereg argumentów podniesionych przez wnoszącą odwołanie na poparcie swojej teorii. Wnosząca odwołanie zwraca się obecnie do Trybunału o potwierdzenie tej teorii i uznanie, że działając w ten sposób, Sąd naruszył prawo.

31.      Sąd jednak nie dopuścił się żadnego takiego naruszenia.

32.      Od samego początku należy dokonać istotnego rozróżnienia pomiędzy z jednej strony wyrokiem Altmark i zawartymi w nim przesłankami, a z drugiej strony art. 106 ust. 2 i określonymi w nim wymogami. Jak już wspomniano, te pierwsze stosuje się w celu ustalenia, czy przysporzono korzyści, a zatem, w ujęciu bardziej ogólnym, dotyczą one pojęcia „pomocy” na gruncie art. 107 ust. 1 TFUE. Ustalenie to poprzedza ocenę na podstawie art. 106 ust. 2 TFUE, która dotyczy kwestii ewentualnego uznania zgodności pomocy. Jeżeli przesłanki z wyroku Altmark są spełnione, nie mamy do czynienia z pomocą dla celów art. 107 ust. 1 TFUE i, w rezultacie, nie ma potrzeby stosowania art. 106 ust. 2 TFUE. Rozróżnienie to niesie ze sobą także odmienne skutki praktyczne.

33.      Z jednej strony stwierdzenie istnienia pomocy państwa na gruncie art. 107 ust. 1 TFUE rodzi określone skutki prawne, takie jak obowiązek uprzedniego zgłoszenia oraz zakaz wprowadzenia w życie nałożony na państwa członkowskie na gruncie art. 108 ust. 3 TFUE(21). Na podstawie tych względów można wyjaśnić, dlaczego decyzja wydana na podstawie art. 107 ust. 1 i 3 TFUE, która kwalifikując analizowany środek jako pomoc państwa, uznaje go jednocześnie za zgodny ze wspólnym rynkiem, stanowi akt zaskarżalny na podstawie art. 263 TFUE(22). Ponadto sądy krajowe muszą chronić prawa jednostek przed naruszeniem z art. 108 ust. 3 TFUE(23).

34.      Z drugiej strony ocena zgodności środków pomocy ze wspólnym rynkiem należy do wyłącznych kompetencji Komisji(24). Wspomniane wyłączne kompetencje w zakresie zatwierdzania pomocy państwa dotyczą także art. 106 ust. 2 TFUE(25). Oznacza to, że art. 106 ust. 2 TFUE nie ma bezpośredniego zastosowania do celów zatwierdzania pomocy państwa(26). Twierdzenie przeciwne byłoby sprzeczne z celem realizowanym za pomocą systemu uprzedniej kontroli pomocy państwa, który wymaga, aby wprowadzenie w życie zgłoszonego planu pomocy było odroczone do czasu rozwiania wątpliwości co do jego zgodności ze wspólnym rynkiem w drodze końcowej decyzji Komisji(27).

35.      Z powyższego wynika, że art. 106 ust. 2 TFUE byłby pozbawiony znaczenia, gdyby jedynym sposobem na uzyskanie zatwierdzenia przez Komisji środka pomocy na gruncie tego postanowienia było stwierdzenie jej zgodności z przesłankami z wyroku Altmark.

36.      Ze swojej strony Viasat twierdzi, że nie kwestionuje poglądu, zgodnie z którym art. 106 ust. 2 TFUE i art. 107 ust. 1 TFUE dotyczą odmiennych kwestii, ale nie uważa, aby argumenty przedstawione przez nią w pierwszej instancji zostały w związku z tym odpowiednio uwzględnione. Są to jednak puste słowa, ponieważ w twierdzeniu tym nie bierze się pod uwagę konsekwencji, jakie niesie ze sobą takie rozróżnienie.

37.      Po pierwsze, pragnę przypomnieć, że wyrok Altmark skutkuje ułatwieniem organom państw członkowskich i Komisji dokonania oceny kwestii, czy rekompensata wpłacona na rzecz przedsiębiorstwa w zamian za świadczenie usługi publicznej ma charakter „korzyści” dla celów art. 107 ust. 1 TFUE. W tym względzie przesłanki z wyroku Altmark stanowią próbę odpowiedzi na pytanie alternatywne – czy zainteresowane przedsiębiorstwo otrzymałoby rozpatrywaną rekompensatę w normalnych warunkach rynkowych, czyli w warunkach, jakie panują na danym rynku bez interwencji ze strony państwa członkowskiego(28). Z kolei art. 106 ust. 2 TFUE opiera się na założeniu, że państwo członkowskie interweniuje na korzyść przedsiębiorstwa, powierzając mu świadczenie usługi w ogólnym interesie gospodarczym.

38.      Po drugie, to prawda, że w wyroku Ferring Trybunał orzekł, iż rekompensata wypłacana na rzecz podmiotu świadczącego usługę publiczną stanowi pomoc państwa na gruncie (obecnego) art. 107 ust. 1 TFUE w zakresie, w jakim rozpatrywana korzyść przekracza dodatkowe koszty poniesione w związku z wykonywaniem powierzonych obowiązków świadczenia usług publicznych, oraz że w takim przypadku wspomnianej korzyści nie można w żadnym razie uznawać za konieczną w celu umożliwienia temu podmiotowi wykonywania określonych zadań, jakie zostały mu powierzone, a zatem nie może ona być objęta zakresem (obecnego) art. 106 ust. 2 TFUE(29). Chociaż w wyroku Altmark Trybunał odniósł się do wyroku Ferring, dokonał on jednak dalszego przekształcenia pojęcia „korzyść” w związku z tego rodzaju rekompensatą na gruncie (obecnego) art. 107 ust. 1 TFUE, nadając mu aktualny kształt. Niemniej jednak, w odróżnieniu od wyroku Ferring, zadaniem Trybunału w wyroku Altmark nie było dokonanie wykładni obecnego art. 106 ust. 2 TFUE, co może wyjaśniać, dlaczego Trybunał nie zajął stanowiska w przedmiocie stosunku pomiędzy tymi dwoma postanowieniami(30). Jednakże faktu niezabrania głosu w tej kwestii nie można poczytywać jako oznaczającego, że intencją Trybunału było, aby przesłanki z wyroku Altmark uwzględniane były przy zastosowaniu art. 106 ust. 2 TFUE, gdyż takie założenie pozbawiłoby celowości art. 106 ust. 2 TFUE(31). Przeciwnie, po wyroku Altmark Trybunał nadal stosował taką samą jak wcześniej wykładnię art. 106 ust. 2 TFUE(32).

39.      Po trzecie, wbrew temu, co twierdzi Viasat, za przyjęciem takiej wykładni art. 106 ust. 2 TFUE, zgodnie z którą należy przeprowadzić ocenę tego, czy wymóg zgodności z drugą i czwartą przesłanką z wyroku Altmark stoi na przeszkodzie świadczeniu usługi w ogólnym interesie gospodarczym, nie przemawia ani brzmienie tego postanowienia, ani orzecznictwo Trybunału.

40.      Artykuł 106 ust. 2 TFUE stanowi próbę pogodzenia interesu państw członkowskich, polegającego na wykorzystywaniu określonych przedsiębiorstw, w szczególności z sektora publicznego, jako instrumentu polityki gospodarczej lub podatkowej (lub strategii wywołujących skutek gospodarczy lub podatkowy) z interesem Unii polegającym na zapewnieniy zgodności z regułami konkurencji oraz zachowaniu jedności wspólnego rynku. Aby reguły traktatowe nie znajdowały potencjalnie zastosowania w odniesieniu do przedsiębiorstwa, któremu powierzono świadczenie usługi w ogólnym interesie gospodarczym na gruncie art. 106 ust. 2 TFUE, wystarczy, aby zastosowanie tych reguł stało na przeszkodzie skutecznemu pod względem prawnym lub faktycznym wykonaniu szczególnych zobowiązań ciążących na tym przedsiębiorstwie(33).

41.      W tym kontekście dla zastosowania art. 106 ust. 2 TFUE nie jest konieczne, aby zagrożone było przetrwanie samego przedsiębiorstwa. Wystarczy, by wobec braku rozpatrywanych praw lub środków pomocy realizacja szczególnych zadań zleconych przedsiębiorstwu, definiowanych poprzez odniesienie do zobowiązań z zakresu usług publicznych, nie powiodła się. W szczególności przesłanki dla zastosowania art. 106 ust. 2 TFUE są spełnione, jeżeli utrzymanie tych praw lub środków pomocy było niezbędne do umożliwienia ich właścicielowi lub beneficjentowi spełnienia zleconych mu zadań świadczenia usług w ogólnym interesie gospodarczym na „warunkach akceptowalnych z gospodarczego punktu widzenia”(34).

42.      Z kolei argument Viasat implikuje, że system rekompensat dla przedsiębiorstwa świadczącego usługę publiczną, który, w braku kumulatywnego spełnienia przesłanek z wyroku Altmark, zawiera elementy pomocy, aby uzyskać zatwierdzenia, musi spełnić te same wymogi w zakresie obiektywności, przejrzystości i oszczędności. Spowodowałoby to niesłuszne zawężenie pojęcia „warunków akceptowalnych z gospodarczego punktu widzenia”. Chociaż, jak twierdzi Viasat, art. 106 ust. 2 TFUE jest postanowieniem zezwalającym na odstępstwo od reguł zawartych w traktatach i musi w związku z tym być poddawane ścisłej wykładni, istnieją jednak granice tego, jak bardzo zawężająca może być jego wykładnia, tak aby nie naruszać jego skuteczności(35).

43.      Co się tyczy sfery publicznej usługi nadawczej, wykładnia art. 106 ust. 2 TFUE zaproponowana przez Viasat wydaje się szczególnie nieprzekonująca. W protokole w sprawie systemu publicznego nadawania w państwach członkowskich załączonym do Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską(36) zastrzeżone zostało, że postanowienia obecnego traktatu FUE „nie naruszają kompetencji państw członkowskich w zakresie zapewnienia finansowania publicznego nadawania w zakresie, w jakim takie finansowanie przyznaje się organizacjom nadawczym w celu wypełnienia misji służby publicznej, która została powierzona, określona i zorganizowana przez każde państwo członkowskie, oraz w zakresie, w jakim takie finansowanie nie wpływa na warunki handlowe i konkurencję [w Unii] w zakresie, w jakim byłoby to sprzeczne ze wspólnym interesem, przy uwzględnieniu konieczności realizacji mandatu tej służby publicznej”. Protokół ten, chociaż zawiera odniesienia do kryterium wyważenia, nie odnosi się do kryterium przeszkody, a tym bardziej w sposób proponowany przez Viasat.

44.      Z powyższego wynika, że właściwe zastosowanie art. 106 ust. 2 TFUE nie wymaga uwzględnienia drugiej i czwartej przesłanki z wyroku Altmark.

45.      Wśród argumentów podniesionych przez Viasat na poparcie twierdzeń przedstawionych przez nią w odwołaniu nie ma żadnego, który mógłby wpłynąć na zmianę tego wniosku.

46.      Po pierwsze, co się tyczy kwestionowanych przez Viasat wyroków Sądu(37), orzecznictwo to nie jest wiążące dla Trybunału, a Trybunał w braku wniesienia od nich odwołania nie może weryfikować ich słuszności. Argument dotyczący linii orzeczniczej Sądu opierającej się na błędnej wykładni art. 106 ust. 2 TFUE jest nieistotny. To samo można powiedzieć o opiniach rzeczników generalnych(38) kwestionowanych przez Viasat – one także nie są wiążące dla Trybunału(39).

47.      Po drugie, co się tyczy argumentu Viasat, zgodnie z którym, wbrew temu, co stwierdził Sąd w pkt 91 zaskarżonego wyroku, twierdzenie spółki nie prowadzi pod względem logicznym do ślepego zaułka, wystarczy wspomnieć, że punkt ten rozpoczyna się od słowa „ponadto”, wskazującego na uzupełniający charakter tej części uzasadnienia. Dlatego też część druga zarzutu drugiego odwołania jest bezskuteczna. W każdym wypadku Viasat sama sobie przeczy, twierdząc, że proponowana przez spółkę wykładnia art. 106 ust. 2 TFUE nie czyni z tego postanowienia „martwej litery”: Viasat nie może twierdzić, że przeprowadzając ocenę zgodności z rynkiem wewnętrznym, Komisja ma w poszczególnych przypadkach możliwość pominięcia jednej z przesłanek z wyroku Altmark, i jednocześnie zakładać, że kryterium przeszkody na gruncie art. 106 ust. 2 TFUE wymaga, „odzwierciedlając” art. 107 ust. 1 TFUE, zastosowania przesłanek z wyroku Altmark, ponieważ przesłanki te mają charakter kumulatywny w ramach art. 107 ust. 1 TFUE.

48.      Po trzecie, co się tyczy komunikatów i decyzji Komisji z lat 2005 i 2011, o których mowa w pkt 67 zaskarżonego wyroku, Viasat przyznaje, że rzeczone komunikaty i decyzje nie mają zastosowania, jak orzekł to Sąd w pkt 93 zaskarżonego wyroku. W związku z tym pozostają one bez znaczenia w kontekście niniejszego sporu, który dotyczy kwestii, czy Sąd słusznie uznał, że Komisja, dokonując ocenie zgodności pomocy na gruncie art. 106 ust. 2 TFUE, nie jest zobowiązana do uwzględnienia drugiej i czwartej przesłanki z wyroku Altmark.

49.      Po czwarte, co się tyczy argumentu, że Sąd w pkt 97–99 zaskarżonego wyroku nie wziął pod uwagę znaczenia komunikatu w sprawie nadawania z 2001 r., nie wydaje się, wbrew temu, co sugeruje Komisja, aby Viasat kwestionowała ważność tego komunikatu. Co się tyczy zasadności tego argumentu – fakt, że w świetle ostatnich komunikatów i wytycznych Komisja mogła przyjąć wykładnię bardziej zbliżoną do toku rozumowania wnoszącej odwołanie, nie dowodzi, że Sąd naruszył prawo, uznając, iż Komisja nie była do tego zobowiązana.

50.      Wreszcie, co się tyczy argumentu Viasat, zgodnie z którym art. 106 ust. 2 TFUE przewiduje, aby powierzenie świadczenia usługi w ogólnym interesie gospodarczym wymagało przeprowadzenia procedury przetargowej, należy oddalić zarzut niedopuszczalności podniesiony przez Królestwo Danii, o którym mowa w pkt 26 powyżej, gdyż Viasat podniosła podobny w swej istocie argument w pierwszej instancji. Jednakże szczególnego twierdzenia Viasat, zgodnie z którym będąca przedmiotem spornej decyzji umowa o świadczenie publicznej usługi nadawczej ma znaczenie transgraniczne, nie można wyprowadzić z zaskarżonego wyroku, przy czym nie wydaje się, aby Viasat podniosła tę kwestię w pierwszej instancji. Ponadto ta ocena wymaga przeprowadzenia oceny stanu faktycznego, co nie jest kwestią rozstrzyganą przez Trybunał w postępowaniu odwoławczym. To szczególne twierdzenie jest więc niedopuszczalne.

51.      Co się tyczy kwestii prawnej podniesionej w ramach tego argumentu, Sąd w pkt 99 zaskarżonego wyroku nie naruszył prawa, twierdząc, że art. 106 ust. 2 TFUE nie wymaga, aby powierzenie zadania świadczenia usługi w ogólnym interesie gospodarczym zostało dokonane w drodze procedury przetargowej. Jak wskazała Komisja, art. 106 ust. 2 TFUE dopuszcza odstępstwo od „norm traktatów” obejmujących reguły dotyczące swobodnego przepływu i wynikające z nich zasady ogólne w zakresie, w jakim instytucja ta ma pewność, że kryteria przeszkody i wyważenia są spełnione i ocena tego może stać się przedmiotem kontroli sądów Unii. W tym sensie protokołu amsterdamskiego nie można interpretować inaczej niż jako potwierdzającego zasadę, w myśl której państwa członkowskie mogą przyznać przedsiębiorstwu, bezpośrednio i w interesie ogólnym, szczególne lub wyłączne prawa w formie koncesji na świadczenie publicznej usługi nadawczej.

52.      Z powyższych rozważań wynika, że zarzut drugi odwołania należy oddalić.

C –    W przedmiocie pierwszego zarzutu odwołania

53.      Poprzez zarzut pierwszy odwołania Viasat podnosi, że Sąd naruszył prawo, oddalając przedstawiony przez nią zarzut nieważności, zgodnie z którym Komisja nie dopełniła w spornej decyzji obowiązku uzasadnienia na gruncie art. 296 TFUE.

54.      W punkcie 103 zaskarżonego wyroku Sąd oddalił ten zarzut nieważności, stwierdzając, że „niezawarcie w [spornej] decyzji żadnej wzmianki o roli odgrywanej przez drugą i czwartą z przesłanek Altmark w ocenie zgodności rozpatrywanych środków z rynkiem wewnętrznym nie wynika z błędu w rozumowaniu Komisji czy też braku uzasadnienia tej decyzji, lecz z faktu, iż w decyzji tej zastosowano inne ramy analityczne niż te wybrane przez [Viasat]”.

55.      Jak stwierdziła Viasat, sporna decyzja byłaby niewystarczająco uzasadniona tylko wtedy, gdyby Komisja była zobowiązana do zastosowania ram analitycznych wynikających, zdaniem Viasat, z art. 106 ust. 2 TFUE.

56.      Sąd nie naruszył zaś prawa uznając, że Komisja nie miała takiego obowiązku, ani tym bardziej uznając, że sporna decyzja była wystarczająco uzasadniona. Niniejszy zarzut odwołania należy zatem oddalić.

D –    W przedmiocie trzeciego zarzutu odwołania

57.      W końcowej części odwołania Viasat podnosi dodatkowo, że „Sąd naruszył prawo, nie rozpatrując żądania Viasat w [wymagany prawem] sposób” oraz że „w niniejszej sprawie sposób rozpatrzenia przez Sąd żądań Viasat nie spełnia wymogów określonych w orzecznictwie […]”.

58.      Zakładając, na potrzeby argumentacji, iż ten zarzut odwołania odnosi się do wszystkich punktów zaskarżonego wyroku, przychylam się do stanowiska Komisji, że w każdym razie zarzut ten nie jest rozwinięty wystarczająco, aby pozostałe strony mogły odnieść się do niego lub aby Trybunał orzekł w przedmiocie tego zarzutu. W związku z tym jest on niedopuszczalny(40).

E –    Wnioski

59.      Moim zdaniem powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że żaden z zarzutów odwołania Viasat nie zasługuje na uwzględnienie. W związku z tym odwołanie należy oddalić w całości.

V –    W przedmiocie kosztów

60.      Zgodnie z art. 184 § 2 regulaminu postępowania przed Trybunałem jeżeli odwołanie jest bezzasadne, Trybunał rozstrzyga o kosztach. Zgodnie z art. 138 § 1 tego regulaminu, mającym zastosowanie do postępowania odwoławczego na podstawie art. 184 § 1 regulaminu, kosztami zostaje obciążona, na żądanie strony przeciwnej, strona przegrywająca sprawę. Ponieważ Komisja i TV2 zażądały zasądzenia kosztów, a Viasat przegrała sprawę, należy obciążyć ją jej własnymi kosztami oraz kosztami poniesionymi przez Komisję i TV2. Ponadto zgodnie z art. 140 § 1 tego regulaminu, mającym zastosowanie do postępowania odwoławczego na podstawie art. 184 § 1 regulaminu, Królestwo Danii powinno pokryć własne koszty.

VI – Wnioski

61.      W świetle powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał:

–        oddalił odwołanie;

–        obciążył Viasat Broadcasting UK Ltd jej własnymi kosztami oraz kosztami poniesionymi przez Komisję Europejską i TV2/Danmark A/S;

–        obciążył Królestwo Danii jego własnymi kosztami.


1 – Język oryginału: angielski.


2 – Wyrok z dnia 24 września 2015 r., Viasat Broadcasting UK/Komisja, T‑125/12, EU:T:2015:687 (zwany dalej „zaskarżonym wyrokiem”).


3 – Decyzja Komisji z dnia 20 kwietnia 2011 r. w sprawie środków podjętych przez Danię (C 2/03) na rzecz TV2/Danmark (Dz.U. 2011, L 340, s. 1) (zwana dalej „sporną decyzją”).


4 – Należy zauważyć, że najwyraźniej we wstępnej części zaskarżonego wyroku Sąd dokonał zmiany kwalifikacji przedmiotu skargi ze względu na to że uznał, iż pomimo tego, że Viasat wnosiła o stwierdzenie nieważności spornej decyzji (zob. pkt 30 zaskarżonego wyroku), jej skarga ma za „przedmiot żądanie stwierdzenia częściowej nieważności” tej decyzji (podkreślenie moje).


5 – Wyrok z dnia 24 lipca 2003 r., Altmark Trans i Regierungspräsidium Magdeburg, C‑280/00, EU:C:2003:415, pkt 89–93 (zwany dalej „wyrokiem Altmark”; określone w tym wyroku przesłanki zwane są dalej „przesłankami z wyroku Altmark”). Za pomocą przesłanek z wyroku Altmark wyjaśniono, w jakich okolicznościach przedsiębiorstwa wykonujące zobowiązania w zakresie pomocy publicznej nie czerpią korzyści finansowych w związku z rekompensatą otrzymywaną z tego tytułu, a tym samym nie znajdują się w pozycji uprzywilejowanej względem przedsiębiorstw konkurujących. Przesłanki te są następujące: Po pierwsze, przedsiębiorstwo będące beneficjentem powinno być rzeczywiście obciążone wykonaniem zobowiązań do świadczenia usług publicznych i zobowiązania te powinny być jasno określone. Po drugie, parametry, na których podstawie obliczona jest rekompensata, muszą być wcześniej ustalone w obiektywny i przejrzysty sposób, tak aby nie powodowała ona powstania dodatkowej korzyści ekonomicznej, która mogłaby powodować uprzywilejowanie przedsiębiorstwa będącego beneficjentem względem przedsiębiorstw z nim konkurujących. Po trzecie, wypłacona rekompensata nie może przekraczać kwoty niezbędnej do pokrycia całości lub części kosztów poniesionych w celu wykonania zobowiązań do świadczenia usług publicznych, przy uwzględnieniu związanych z nimi przychodów oraz rozsądnego zysku z tytułu wypełniania tych zobowiązań. Po czwarte, poziom koniecznej rekompensaty powinien zostać ustalony na podstawie analizy kosztów, jakie przeciętne przedsiębiorstwo, prawidłowo zarządzane i wyposażone w wymagane środki odpowiednio do tego, by móc uczynić zadość wymogom stawianym usługom publicznym, poniosłoby na wykonanie takich zobowiązań, przy uwzględnieniu związanych z nimi przychodów oraz rozsądnego zysku osiąganego przy wypełnianiu tych zobowiązań; zob. sformułowanie tych przesłanek przedstawione w wyroku z dnia 8 maja 2013 r., Libert i in., C‑197/11 i C‑203/11, EU:C:2013:288, pkt 87, 89, 91, 92.


6 – Zgodnie z art. 106 ust. 2 TFUE „przedsiębiorstwa zobowiązane do zarządzania usługami świadczonymi w ogólnym interesie gospodarczym lub mające charakter monopolu skarbowego podlegają normom traktatów, zwłaszcza regułom konkurencji, w granicach, w jakich ich stosowanie nie stanowi prawnej lub faktycznej przeszkody w wykonywaniu poszczególnych zadań im powierzonych. Rozwój handlu nie może być naruszony w sposób pozostający w sprzeczności z interesem Unii”.


7 – Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 11 marca 2009 r., TF1/Komisja, T‑354/05, EU:T:2009:66, pkt 124–147; z dnia 1 lipca 2010 r., M6/Komisja, T‑568/08 i T‑573/08, EU:T:2010:272, pkt 127–141; z dnia 7 listopada 2012 r., CBI/Komisja, T‑137/10, EU:T:2012:584, pkt 289–301; z dnia 16 października 2013 r., TF1/Komisja, T‑275/11, niepublikowany, EU:T:2013:535, pkt 129–145.


8 – Decyzja Komisji 2006/217/WE z dnia 19 maja 2004 r. w sprawie środków podjętych przez Danię na rzecz TV2/Danmark (Dz.U. 2006, L 85, s. 1; sprostowanie Dz.U. 2006, L 368, s. 112).


9 –      Wyrok z dnia 22 października 2008 r., TV2/Danmark i in./Komisja, T‑309/04, T‑317/04, T‑329/04 i T‑336/04, EU:T:2008:457.


10 – Dla zachowania przejrzystości tekstu w niniejszej opinii stosować będę skrót „TV2” przy odniesieniach do duńskiego nadawcy publicznego TV2/Danmark, niezależnie od jego formy prawnej.


11 – Decyzja Komisji C(2004) 3632 wersja ostateczna w sprawie pomocy państwa nr N 313/2004 dotycząca dokapitalizowania TV2/Danmark A/S (streszczenie: Dz.U. 2005, C 172, s. 3).


12 – Postanowienia z dnia 24 września 2009 r.: w sprawie SBS TV i SBS Danish Television/Komisja, T‑12/05, niepublikowane, EU:T:2009:357; w sprawie Viasat Broadcasting UK/Komisja, T‑16/05, niepublikowane, EU:T:2009:358.


13 – Oprócz orzeczeń wspomnianych w części I niniejszej opinii wskazać należy także na postanowienia: z dnia 22 marca 2012 r., Viasat Broadcasting UK/Komisja, T‑114/09, niepublikowane, EU:T:2012:144; z dnia 10 grudnia 2012 r., Viasat Broadcasting UK/Komisja, T‑210/12, niepublikowane, EU:T:2012:660.


14 – Wyrok z dnia 24 września 2015 r., TV2/Danmark/Komisja, T‑674/11, EU:T:2015:684 (zwany dalej „drugim zaskarżonym wyrokiem”). Obecnie toczą się postępowania odwoławcze w sprawach TV2/Danmark/Komisja, C‑649/15 P; Komisja/TV2/Danmark, C‑656/15 P; Viasat Broadcasting UK/TV2/Danmark, C‑657/15 P.


15 – Z tego względu w zaskarżonym wyroku Sąd częściowo umorzył postępowanie w przedmiocie skargi Viasat o stwierdzenie nieważności.


16 – Wyrok z dnia 1 lipca 2010 r., M6/Komisja, T‑568/08 i T‑573/08, EU:T:2010:272.


17 – Komunikat Komisji w sprawie stosowania zasad pomocy państwa dla radiofonii i telewizji publicznej (Dz.U. 2001, C 320, s. 5).


18 – Zobacz O. Lynskey, The Application of Article 86(2) EC to Measures Which do Not Fulfil the Altmark Criteria; Institutionalising Incoherence in the Legal Framework Governing State Compensation of Public Service Obligations, World Competition Law and Economic Review, Kluwer Law International, 2007, Vol. 30, Issue 1, s. 157.


19 – Zobacz podobnie wyrok z dnia 26 października 2016 r., Orange/Komisja (C‑211/15 P, EU:C:2016:798, pkt 44).


20 – Zobacz m.in. M. Klasse, The Impact of Altmark: The European Commission Case Law Responses, w: E. Szyzyczak, J.W. van de Gronden (eds), Financing Services of General Economic Interest, TMC Asser Press, ’s Gravenhage, 2013, s. 36; P. Nicolaides, The Perennial Altmark Questions, 27 października 2015 r., dostępny na stronie internetowej pod adresem http://www.stateaidhub.eu/blogs/stateaiduncovered/post/3961 (ostatnio odwiedzonej 7 listopada 2016 r.).


21 – Zobacz wyrok z dnia 21 listopada 2013 r., Deutsche Lufthansa, C‑284/12, EU:C:2013:755, pkt 35. Obowiązek uprzedniego zgłoszenia znajduje zastosowanie także do środków objętych zakresem zastosowania art. 106 ust. 2 TFUE; zob. wyrok z dnia 21 października 2003 r., van Calster i in., C‑261/01 i C‑262/01, EU:C:2003:571, pkt 61 i przytoczone tam orzecznictwo.


22 – Zobacz w tym względzie wyrok z dnia 8 września 2011 r., Komisja/Niderlandy, C‑279/08 P, EU:C:2011:551, pkt 40–42.


23 – Zobacz w tym względzie wyrok z dnia 15 września 2016 r., PGE, C‑574/14, EU:C:2016:686, pkt 31, 33, 40 i przytoczone tam orzecznictwo.


24 – Zobacz w tym względzie wyrok z dnia 21 listopada 2013 r., Deutsche Lufthansa, C‑284/12, EU:C:2013:755, pkt 28 i przytoczone tam orzecznictwo.


25 – Zobacz w tym względzie wyrok z dnia 15 marca 1994 r., Banco Exterior de España, C‑387/92, EU:C:1994:100, pkt 17.


26 – Zobacz podobnie opinia rzecznika generalnego P. Légera w sprawie Altmark Trans i Regierungspräsidium Magdeburg, C‑280/00, EU:C:2003:13, pkt 56. Aby zapoznać się z poglądem przeciwnym, zob. opinia rzecznika generalnego A. Tizzana w sprawie Ferring, C‑53/00, EU:C:2001:253, pkt 78.


27 – Zobacz w tym względzie wyrok z dnia 21 listopada 2013 r., Deutsche Lufthansa, C‑284/12, EU:C:2013:755, pkt 26.


28 – Zobacz w tym względzie postanowienie z dnia 5 lutego 2015 r., Grecja/Komisja, C‑296/14 P, niepublikowane, EU:C:2015:72, pkt 34. Ustalenie „normalnych warunków rynkowych” zakłada przeprowadzenie analizy ekonomicznej; zob. wyrok z dnia 11 lipca 1996 r., SFEI i in., C‑39/94, EU:C:1996:285, pkt 61.


29 – Wyrok z dnia 22 listopada 2001 r., Ferring, C‑53/00, EU:C:2001:627, pkt 32, 33 (zwany dalej „wyrokiem Ferring”).


30 – Należy także zauważyć, że chociaż jeden z zarzutów odwołania Komisji w sprawie zakończonej wydaniem wyroku z dnia 2 września 2010 r., Komisja/Deutsche Post, C‑399/08 P, EU:C:2010:481, dotyczył naruszenia (obecnych) art. 106 ust. 2 TFUE i art. 107 ust. 1 TFUE, Trybunał ograniczył się w swojej ocenie do (obecnego) art. 107 ust. 1 TFUE, nie dokonując wykładni (obecnego) art. 106 ust. 2 TFUE; zob. w szczególności pkt 38–48 tego wyroku.


31 – Zobacz w tym względzie opinia rzecznika generalnego P. Légera w sprawie Altmark Trans i Regierungspräsidium Magdeburg, C‑280/00, EU:C:2002:188, pkt 79 i nast.


32 – Zobacz wyrok z dnia 15 listopada 2007 r., International Mail Spain, C‑162/06, EU:C:2007:681, pkt 34, 35.


33 – Zobacz w tym względzie wyrok z dnia 23 października 1997 r., Komisja/Francja, C‑159/94, EU:C:1997:501, pkt 55, 56, 59.


34 – Zobacz w tym względzie wyroki: z dnia 19 maja 1993 r., Corbeau, C‑320/91, EU:C:1993:198, pkt 14, 16; z dnia 23 października 1997 r., Komisja/Francja, C‑159/94, EU:C:1997:501, pkt 59, 95, 96; z dnia 15 listopada 2007 r., International Mail Spain, C‑162/06, EU:C:2007:681, pkt 34, 35.


35 – Zobacz w tym względzie wyrok z dnia 23 października 1997 r., Komisja/Francja, C‑159/94, EU:C:1997:501, pkt 53.


36 – Dz.U. 1997, C 340, s. 109 (zwany dalej „protokołem amsterdamskim”).


37 – Wyroki: z dnia 1 lipca 2010 r., M6/Komisja, T‑568/08 i T‑573/08, EU:T:2010:272; z dnia 11 marca 2009 r., TF1/Komisja, T‑354/05, EU:T:2009:66; z dnia 7 listopada 2012 r., CBI/Komisja, T‑137/10, EU:T:2012:584; z dnia 16 października 2013 r., TF1/Komisja, T‑275/11, niepublikowany, EU:T:2013:535.


38 – Opinie: rzecznika generalnego G. Tesaura w sprawie Corbeau, C‑320/91, EU:C:1993:52; rzecznika generalnego A. Tizzana w sprawie Ferring, C‑53/00, EU:C:2001:253. Viasat krytykuje także wyrok z dnia 27 lutego 1997 r., FFSA i in./Komisja, T‑106/95, EU:T:1997:23, który odnosi się do rzeczonych opinii.


39 – Wyrok z dnia 9 czerwca 2016 r., Pesce i in., C‑78/16 i C‑79/16, EU:C:2016:428, pkt 25 i przytoczone tam orzecznictwo.


40 – Zobacz podobnie postanowienie z dnia 6 lutego 2014 r. Thesing i Bloomberg Finance/EBC (C‑28/13 P, EU:C:2014:230, pkt 25 i przytoczone tam orzecznictwo).