Language of document : ECLI:EU:C:2016:283

Sprawa C‑377/14

Ernst Georg Radlinger

i

Helena Radlingerová

przeciwko

Finway a.s.

(wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Krajský soud v Praze)

Odesłanie prejudycjalne – Dyrektywa 93/13/EWG – Artykuł 7 – Przepisy krajowe regulujące postępowanie upadłościowe – Długi z tytułu umowy kredytu konsumenckiego – Skuteczny środek zaskarżenia w postępowaniu sądowym – Punkt 1 lit. e) załącznika – Nieproporcjonalny charakter kwoty odszkodowania – Dyrektywa 2008/48/WE – Artykuł 3 lit. l) – Całkowita kwota kredytu – Punkt 1 załącznika I – Kwota wypłat – Obliczanie rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania – Artykuł 10 ust. 2 – Obowiązek informowania – Badanie z urzędu – Sankcja

Streszczenie – wyrok Trybunału (trzecia izba) z dnia 21 kwietnia 2016 r.

1.        Ochrona konsumentów – Nieuczciwe warunki w umowach konsumenckich – Dyrektywa Rady 93/13 – Środki mające na celu zaniechanie stosowania nieuczciwych warunków umownych – Uregulowania krajowe uniemożliwiające badanie z urzędu przez sąd krajowy nieuczciwego charakteru warunku, z którego wywodzona jest wierzytelność będąca przedmiotem postępowania upadłościowego, oraz ograniczające kontrolę sądową warunków dotyczących niezabezpieczonych wierzytelności – Niedopuszczalność

(dyrektywa Rady 93/13, art. 6, art. 7 ust. 1)

2.        Ochrona konsumentów – Umowy o kredyt konsumencki – Dyrektywa Rady 2008/48 – Wymogi dotyczące informacji, które należy wskazać w umowie – Przedmiot – Obowiązek zbadania z urzędu przez sąd krajowy poszanowania tych wymogów oraz wyciągnięcia konsekwencji – Granice

(dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/48, art. 10 ust. 2, art. 23)

3.        Akty instytucji – Dyrektywy – Bezpośrednia skuteczność – Granice – Możliwość powołania się na dyrektywę wobec jednostki – Wyłączenie – Wykonanie przez państwa członkowskie – Obowiązki sądów krajowych – Obowiązek zbadania z urzędu poszanowania niektórych obowiązków przewidzianych w dyrektywach 93/13 i 2008/48 w dziedzinie ochrony konsumentów

(art. 288 akapit trzeci TFUE; dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/48, art. 10 ust. 2; dyrektywa Rady 93/13, art. 7 ust. 1)

4.        Ochrona konsumentów – Umowy o kredyt konsumencki – Dyrektywa Rady 2008/48 – Wymogi dotyczące informacji, które należy wskazać w umowie – Całkowita kwota kredytu i kwota wypłat – Pojęcie

[dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/48, art. 3 lit. h), l), art. 10 ust. 2, załącznik I pkt I]

5.        Ochrona konsumentów – Nieuczciwe warunki w umowach konsumenckich – Dyrektywa Rady 93/13 – Nieuczciwy warunek w rozumieniu art. 3 – Ocena przez sąd krajowy – Kryteria – Stosowanie do warunku przewidującego nałożenie na konsumenta rażąco wysokiego odszkodowania – Właściwość sądu krajowego

[dyrektywa Rady 93/13, art. 3, 4, art. 6 ust. 1, art. 7, załącznik, pkt I lit. e)]

1.        Artykuł 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie stosowaniu uregulowania krajowego, które w kontekście postępowania upadłościowego, po pierwsze, nie zezwala sądowi, przed którym toczy się owo postępowanie, na badanie z urzędu ewentualnie nieuczciwego charakteru warunków umowy, z której wywodzone są wierzytelności zgłoszone w odnośnym postępowaniu upadłościowym, nawet jeśli sąd ten dysponuje niezbędnymi ku temu informacjami na temat stanu prawnego i faktycznego, a po drugie, zezwala temu sądowi na zbadanie jedynie niezabezpieczonych wierzytelności, i to jedynie w oparciu o ograniczoną liczbę zarzutów dotyczących ich przedawnienia lub wygaśnięcia.

W istocie sąd krajowy zobowiązany jest do zbadania z urzędu, czy dane warunki umowne wchodzące w zakres stosowania dyrektywy mają nieuczciwy charakter, i do tego, by dokonawszy takiego badania, zniwelował brak równowagi między konsumentem a przedsiębiorcą. W tym względzie, gdy prawo do skutecznego środka zaskarżenia wymaga zezwolenia konsumentowi na kwestionowanie przed sądem krajowym zasadności wierzytelności wywodzonych z umowy o kredyt zawierającej postanowienia, które mogą zostać uznane za nieuczciwe warunki, niezależnie od tego, czy mamy do czynienia z wierzytelnością zabezpieczoną, czy też nie, uregulowanie krajowe, które zezwala dłużnikowi pragnącemu zakwestionować niezabezpieczoną wierzytelność wyłącznie na podniesienie zarzutu przedawnienia lub wygaśnięcia owej wierzytelności, może osłabić skuteczność ochrony, którą pragną zagwarantować art. 6 i 7 dyrektywy 93/13.

(por. pkt 52, 56, 57, 59; pkt 1 sentencji)

2.        Artykuł 10 ust. 2 dyrektywy 2008/48 w sprawie umów o kredyt konsumencki należy interpretować w ten sposób, że nakłada on na sąd krajowy rozpoznający spór dotyczący wierzytelności wywodzonych z umowy o kredyt w rozumieniu rzeczonej dyrektywy obowiązek zbadania z urzędu poszanowania wymogu informacyjnego przewidzianego w przywołanym przepisie oraz wyciągnięcia wszystkich wynikających z prawa krajowego konsekwencji naruszenia takiego obowiązku, pod warunkiem że mające zastosowanie sankcje spełniają wymogi ustanowione w art. 23 tej samej dyrektywy.

W istocie uwagi poprzedzające zawarcie umowy i towarzyszące owemu zawarciu związane z warunkami umownymi i konsekwencjami owego zawarcia mają dla konsumenta fundamentalne znaczenie. To w szczególności na podstawie tych właśnie informacji konsument podejmuje decyzję, czy zamierza związać się warunkami sformułowanymi uprzednio przez przedsiębiorcę. Ponadto istnieje realne niebezpieczeństwo, że w szczególności ze względu na brak świadomości konsument nie powoła się na przepis prawa, który ma w swym założeniu go chronić. W konsekwencji skuteczna ochrona konsumenta nie mogłaby zostać osiągnięta, gdyby sąd krajowy nie miał kompetencji do dokonania z urzędu oceny poszanowania wymogów wynikających z norm prawa Unii obowiązujących w dziedzinie ochrony konsumentów. W tym względzie sąd krajowy, będący zatem zobowiązany do zapewnienia skuteczności (effet utile) ochrony konsumentów, której zagwarantowanie jest celem przepisów dyrektywy 2008/48, pełni w rozpatrywanej dziedzinie przyznaną mu przez prawo Unii rolę, która nie ogranicza się do zwykłej możliwości orzeczenia w przedmiocie poszanowania owych wymogów, ale obejmuje także obowiązek zbadania tej kwestii z urzędu, gdy tylko sąd krajowy dysponuje niezbędnymi w tym celu informacjami na temat okoliczności prawnych i faktycznych.

(por. pkt 64–66, 70, 74; pkt 2 sentencji)

3.        Zobowiązanie państwa członkowskiego do podjęcia wszelkich działań niezbędnych do osiągnięcia rezultatu wyznaczonego w dyrektywie jest wiążącym zobowiązaniem wynikającym z art. 288 akapit trzeci TFUE oraz z samej dyrektywy. Ten obowiązek podjęcia wszelkich środków ogólnych lub szczególnych wiąże wszystkie organy państw członkowskich, w tym także, w ramach posiadanych przez nie kompetencji, organy sądowe.

W tym względzie, co się tyczy dyrektywy 93/13 w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich i 2008/48 w sprawie umów o kredyt konsumencki, obowiązek oceny nieuczciwego charakteru niektórych warunków umowy oraz obecności wymaganych informacji w umowie o kredyt z urzędu stanowi uregulowanie proceduralne obciążające nie jednostkę, lecz organ wymiaru sprawiedliwości. Ponadto sądy krajowe, stosując prawo wewnętrzne, zobowiązane są tak dalece, jak jest to możliwe, by dokonywać jego wykładni w świetle brzmienia i celu rozpatrywanej dyrektywy, tak by osiągnąć przewidziany w niej rezultat, a zatem zastosować się do art. 288 akapit trzeci TFUE. Ten obowiązek dokonywania wykładni prawa krajowego zgodnej z prawem Unii jest w istocie nierozerwalnie związany z systemem traktatu FUE, gdyż zezwala sądom krajowym na zapewnienie, w ramach ich właściwości, pełnej skuteczności prawa Unii przy rozpoznawaniu zawisłych przed nimi sporów.

(por. pkt 76, 77, 79)

4.        Artykuł 3 lit. l) i art. 10 ust. 2 dyrektywy 2008/48 w sprawie umów o kredyt konsumencki, a także pkt I załącznika I do rzeczonej dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że całkowita kwota kredytu i kwota wypłat określają całość kwot udostępnianych konsumentowi, co wyklucza kwoty powiązane przez kredytodawcę z pokryciem kosztów związanych przez kredytodawcę z udzieleniem odnośnego kredytu, które to kwoty nie są w rzeczywistości wypłacane konsumentowi.

W istocie, jako że pojęcie „całkowitej kwoty do zapłaty przez konsumenta” zostało zdefiniowane w art. 3 lit. h) dyrektywy 2008/48 jako suma kwoty kredytu i całkowitego kosztu kredytu ponoszonego przez konsumenta, wynika z tego, że całkowita kwota kredytu i całkowity koszt kredytu ponoszony przez konsumenta są pojęciami odrębnymi i że w związku z tym całkowita kwota kredytu nie może obejmować żadnych kwot należących do całkowitego kosztu kredytu ponoszonego przez konsumenta. I tak, całkowita kwota kredytu w rozumieniu art. 3 lit. l) i art. 10 ust. 2 dyrektywy 2008/48 nie obejmuje żadnych kwot, których przeznaczeniem jest wywiązanie się ze zobowiązań podjętych w ramach odnośnej umowy o kredyt, takich jak koszty administracyjne, odsetki, opłata za udzielenie kredytu czy wszelkie inne typy kosztów, które musi ponieść konsument. W tym względzie do sądu krajowego należy zweryfikowanie, czy kwota została niezgodnie z prawem włączona do całkowitej kwoty kredytu w rozumieniu art. 3 lit. l) dyrektywy 2008/48, która to okoliczność może mieć wpływ na obliczenie rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania i w konsekwencji może wpłynąć na prawidłowość informacji, które kredytodawca powinien, zgodnie z art. 10 ust. 2 rzeczonej dyrektywy, wskazać w danej umowie o kredyt.

(por. pkt 85, 86, 89, 91; pkt 3 sentencji)

5.        Przepisy dyrektywy 93/13 w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, należy interpretować w ten sposób, że dla potrzeb oceny rażąco wysokiego – w rozumieniu pkt I lit. e) załącznika do rzeczonej dyrektywy – odszkodowania przewidzianego na wypadek niewykonania przez konsumenta zobowiązań konieczne jest rozpatrzenie łącznego skutku wszystkich relewantnych postanowień umowy, bez względu na to, czy wierzyciel domaga się pełnego wykonania każdego z nich, i że w takim przypadku na sądach krajowych spoczywa, na podstawie art. 6 ust. 1 rzeczonej dyrektywy, obowiązek wyciągnięcia wszystkich konsekwencji wynikających ze stwierdzenia nieuczciwego charakteru niektórych warunków umowy poprzez odstąpienie od stosowania każdego z warunków uznanych za nieuczciwy w celu zapewnienia, że konsument nie jest nimi związany.

W istocie sądy krajowe są zobowiązane wyłącznie do odstąpienia od stosowania nieuczciwego warunku umowy, tak aby nie wywierał on obligatoryjnych skutków wobec konsumenta, przy czym nie są one uprawnione do zmiany jego treści. Z tego wynika, że gdy sąd krajowy stwierdza, iż większa liczba warunków umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem jest nieuczciwa w rozumieniu dyrektywy 93/13, sąd ten jest zobowiązany do odstąpienia od stosowania wszystkich nieuczciwych warunków, a nie jedynie niektórych spośród nich.

(por. pkt 97, 100, 101; pkt 4 sentencji)