Language of document : ECLI:EU:C:2018:621

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

PAOLA MENGOZZIEGO

przedstawiona w dniu 25 lipca 2018 r.(1)

Sprawa C56/17

Bahtiyar Fathi

przeciwko

Predsedatel na Darzhavna agentsia za bezhantsite

[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Administrativen sad Sofia-grad (sąd administracyjny w Sofii, Bułgaria)]

Odesłanie prejudycjalne – Przestrzeń wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości – Granice, azyl i imigracja – Warunki przyznania statusu uchodźcy – Kryteria ustalenia państwa członkowskiego odpowiedzialnego za rozpatrzenie wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej – Rozpatrzenie wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej bez wyraźnej decyzji w przedmiocie właściwości państwa członkowskiego – Pojęcie „religii” – Ocena powodów prześladowania opartych na religii






1.        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym będący przedmiotem niniejszej opinii dotyczy wykładni art. 3 ust. 1 rozporządzenia (UE) nr 604/2013(2) (zwanego dalej „rozporządzeniem Dublin III”), art. 9 i 10 dyrektywy 2011/95/UE(3), a także art. 46 ust. 3 dyrektywy 2013/32(4). Wniosek ten został przedstawiony w ramach sporu między Bahtiyarem Fathim a Predsedatel na Darzhavna agentsia za bezhantsite (krajową agencją ds. uchodźców, Bułgaria, zwaną dalej „DAB”) w sprawie oddalenia przez DAB złożonego przez B. Fathiego wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej.

I.      Okoliczności faktyczne, postępowanie główne i postępowanie przed Trybunałem

2.        Bahtiyar Fathi, obywatel irański pochodzenia kurdyjskiego, urodzony w dniu 20 września 1981 r. w Mariwanie w Islamskiej Republice Iranu, w dniu 1 marca 2016 r. złożył do DAB wniosek o udzielenie ochrony międzynarodowej umotywowany prześladowaniem ze względów religijnych, którego był on ofiarą ze strony organów irańskich. Zgodnie z jego wypowiedziami między końcem 2008 r. a początkiem 2009 r. przyjął on w Iranie chrześcijaństwo. Posiadał nielegalną antenę satelitarną, za pomocą której odbierał zakazany chrześcijański kanał telewizyjny Nejat TV, a raz nawet uczestniczył telefonicznie w programie telewizyjnym tego kanału. We wrześniu 2009 r. został zatrzymany na dwa dni przez irańskie tajne służby i przesłuchany w przedmiocie bezpośredniego udziału w programie telewizyjnym. Podczas aresztowania został zmuszony do przyznania, że przyjął chrześcijaństwo. W 2006 r. udał się do Anglii. W czerwcu 2012 r. przejechał nielegalnie z Iranu do Iraku, gdzie pozostał do końca 2015 r., przebywając tam jako osoba ubiegająca się o azyl. Podczas swojego pobytu zwrócił się doWysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych do spraw Uchodźców (UNHCR), jednak ze względu na brak dokumentu tożsamości nie zapadła w jego sprawie żadna decyzja tej instytucji. Jeśli chodzi o przyjęcie przez niego chrześcijaństwa, skarżący potwierdził, że był to długi proces, wynikający ze spotkań z chrześcijanami w Anglii oraz z okoliczności oglądania chrześcijańskiej telewizji, oraz że został ochrzczony między końcem 2008 r. a 2009 r., a dokładniej w maju, w domowym kościele w Teheranie. Stwierdził on, że podczas „spotkań” w Teheranie, grupujących około dziesięciu osób, pozostawał w relacjach z innymi chrześcijanami w Iranie. Uważa się on za „zwykłego chrześcijanina o tendencjach protestanckich”. Po tym, jak został aresztowany przez organy irańskie, kontynuował utrzymywanie kontaktów z chrześcijanami. Ze względu na brak możliwości finansowych opuścił Iran dopiero w 2012 r. Po jego wyjeździe tajne służby poszukiwały go i powiedziały jego ojcu, że chcą go jedynie przesłuchać oraz że nie spotka go nic złego, jeśli wróci. Podczas indywidualnej rozmowy przed organem bułgarskim B. Fathi przedstawił list z Nejat TV, datowany na dzień 29 listopada 2012 r.(5).

3.        Wniosek B. Fathiego został oddalony decyzją dyrektora DAB z dnia 20 czerwca 2016 r. (zwaną dalej „decyzją DAB”). W decyzji tej oświadczenia B. Fathiego zostały uznane za zawierające znaczne sprzeczności, a cała jego wypowiedź została uznana za nieprawdopodobną. Dokument pochodzący od Nejat TV z dnia 29 listopada 2012 r. został w konsekwencji odrzucony jako sfałszowany. Dyrektor DAB uwzględnił w szczególności okoliczność, że B. Fathi od momentu aresztowania go w 2009 r. do wyjazdu z Iranu w 2012 r. nie spotkał się z żadnym aktem prześladowania. W decyzji DAB stwierdzono brak okoliczności uzasadniających przyznanie statusu uchodźcy zgodnie z art. 8 zakon za ubezhishteto i bezhantsite (ustawy o azylu i uchodźcach, zwanej dalej „ZUB”) lub statusu humanitarnego zgodnie z art. 9 ZUB(6).

4.        Bahtiyar Fathi wniósł skargę na decyzję DAB do sądu odsyłającego, który postanowił zawiesić postępowanie i przedstawić Trybunałowi następujące pytania prejudycjalne:

„1)      Czy z art. 3 ust. 1 rozporządzenia [Dublin III] interpretowanego w związku z motywem 12 i art. 17 tego rozporządzenia wynika, że [dopuszcza on], aby państwo członkowskie wydało decyzję, która stanowi rozpatrzenie wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej w rozumieniu art. 2 lit. d) tego rozporządzenia – skierowanego do tego państwa członkowskiego – bez wydania wyraźnej decyzji dotyczącej odpowiedzialności tego państwa członkowskiego w oparciu o określone w tym rozporządzeniu kryteria, w przypadku gdy żaden element danego przypadku nie prowadzi do stosowania odstępstwa określonego w art. 17 tego rozporządzenia?

2)      Czy z art. 3 ust. 1 zdanie drugie rozporządzenia [Dublin III] interpretowanego w związku z motywem 54 dyrektywy 2013/32 wynika, że w okolicznościach takich jak rozpatrywane w postępowaniu głównym w odniesieniu do wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej w rozumieniu art. 2 lit. b) tego rozporządzenia – gdy nie stosuje się odstępstwa zgodnie z art. 17 ust. 1 tego rozporządzenia – wymaga się wydania decyzji, w której państwo członkowskie przyjmuje odpowiedzialność za rozpatrzenie wniosku zgodnie z kryteriami określonymi w rozporządzeniu i która to decyzja opiera się na stwierdzeniu, że w odniesieniu do wnioskodawcy stosuje się przepisy wspomnianego rozporządzenia?

3)      Czy art. 46 ust. 3 dyrektywy 2013/32 należy interpretować w ten sposób, że w postępowaniu dotyczącym zaskarżenia przed sądem decyzji w sprawie odmowy udzielenia ochrony międzynarodowej sąd powinien dokonać oceny – w świetle motywu 54 tej dyrektywy – czy w odniesieniu do wnioskodawcy stosuje się przepisy rozporządzenia [Dublin III], gdy w państwie członkowskim nie wydano wyraźnej decyzji w przedmiocie odpowiedzialności tego państwa za rozpatrzenie wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej zgodnie z kryteriami określonymi we wspomnianym rozporządzeniu? Czy na podstawie motywu 54 dyrektywy 2013/32 należy przyjąć, że gdy brak jest elementów prowadzących do stosowania art. 17 rozporządzenia [Dublin III] i wniosek o udzielenie ochrony międzynarodowej rozpatrzono na podstawie dyrektywy 2011/95 w państwie członkowskim, w którym go złożono, to sytuacja prawna danej osoby jest objęta zakresem stosowania rozporządzenia, nawet jeśli nie wydano wyraźnej decyzji w przedmiocie jego odpowiedzialności zgodnie z kryteriami określonymi we wspomnianym rozporządzeniu?

4)      Czy z art. 10 ust. 1 lit. b) dyrektywy 2011/95 wynika, że w okolicznościach takich jak rozpatrywane postępowaniu głównym istnieją powody prześladowania ze względu na »religię«, gdy wnioskodawca nie przedstawił oświadczeń i dokumentów w odniesieniu do wszystkich elementów objętych określeniem pojęcia religii w rozumieniu tego przepisu, mających istotne znaczenie dla przynależności danej osoby do konkretnej religii?

5)      Czy z art. 10 ust. 2 dyrektywy 2011/95 wynika, że istnieją powody prześladowania ze względu na religię w rozumieniu art. 10 ust. 1 lit. b) tej dyrektywy, gdy w okolicznościach takich jak rozpatrywane w postępowaniu głównym wnioskodawca twierdzi, że jest prześladowany ze względu na przynależność religijną, lecz nie przedstawił oświadczeń i dowodów odnoszących się do okoliczności charakteryzujących przynależność danej osoby do konkretnej religii – które mogłyby stanowić podstawę do tego, aby podmiot dopuszczający się prześladowania przyjął, iż ta osoba jest wyznawcą tej religii – w tym związanych z wykonywaniem lub powstrzymaniem się od wykonywania czynności religijnych, z wyrażaniem poglądów religijnych, z formami indywidualnych i wspólnotowych zachowań opartych na wierzeniach religijnych lub nakazanych takimi wierzeniami?

6)      Czy z art. 9 ust. 1 i 2 dyrektywy 2011/95 interpretowanego w związku z art. 18 i 10 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej [zwanej dalej »kartą«] oraz pojęciem religii w rozumieniu art. 10 ust. 1 lit. b) tej dyrektywy wynika, że w okolicznościach takich jak rozpatrywane w postępowaniu głównym:

a)      pojęcie religii w rozumieniu prawa Unii wyklucza czyny uznane za przestępstwa w wewnętrznych prawodawstwach państw członkowskich? Czy takie czyny – uznane w państwie pochodzenia wnioskodawcy za przestępstwa – mogą stanowić akty prześladowania?

b)      w kontekście zakazu prozelityzmu i zakazu czynności niezgodnych z religią, na której opierają się ustawy i przepisy w państwie pochodzenia wnioskodawcy, czy za dopuszczalne należy uznać ograniczenia ustanowione w celu ochrony praw i swobód innych osób i w celu ochrony porządku publicznego w tym państwie? W sytuacji gdy naruszenie wskazanych zakazów jest zagrożone karą śmierci, to czy samo ich istnienie stanowi akt prześladowania w rozumieniu przywołanych przepisów wspomnianej dyrektywy, nawet jeśli ustawodawstwo nie dotyczy wyraźnie konkretnej religii?

7)      Czy z art. 4 ust. 2 dyrektywy 2011/95 interpretowanego w związku z art. 4 ust. 5 lit. b) tej dyrektywy, z art. 10 [karty] i z art. 46 ust. 3 dyrektywy 2013/32 wynika, że w okolicznościach takich jak rozpatrywane w postępowaniu głównym oceny faktów i okoliczności należy dokonywać jedynie na podstawie oświadczeń i dokumentów przedstawionych przez wnioskodawcę, lecz dopuszcza się wymaganie potwierdzenia owych brakujących elementów – objętych pojęciem religii w rozumieniu art. 10 ust. 1 lit. b) tej dyrektywy – gdy:

–        bez takich danych powinno się uznać wniosek o udzielenie ochrony międzynarodowej za bezzasadny w rozumieniu art. 32 w związku z art. 31 ust. 8 lit. e) dyrektywy 2013/32, oraz

–        w prawie krajowym przewidziano ciążący na właściwym organie obowiązek ustalenia wszystkich faktów związanych z rozpatrzeniem wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej, a sąd rozpatrujący środek zaskarżenia od decyzji w sprawie odmowy jest zobowiązany do wskazania, iż dana osoba nie powołała i nie przedstawia dowodów?”.

5.        Rządy węgierski, polski i Zjednoczonego Królestwa oraz Komisja Europejska przedstawiły Trybunałowi uwagi na piśmie zgodnie z art. 23 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej.

II.    Analiza

A.      W przedmiocie pytań prejudycjalnych pierwszego i drugiego

6.        Poprzez swoje dwa pierwsze pytania prejudycjalne, które należy zbadać łącznie, sąd odsyłający zwraca się w istocie do Trybunału o ustalenie, czy organy państwa członkowskiego mogą rozpatrzyć co do istoty wniosek o udzielenie ochrony międzynarodowej w rozumieniu art. 2 lit. b) rozporządzenia Dublin III bez uprzedniego wydania wyraźnej decyzji ustalającej na podstawie przewidzianych w tym rozporządzeniu kryteriów odpowiedzialność wspomnianego państwa członkowskiego za rozpatrzenie tego wniosku.

7.        Artykuł 3 ust. 1 rozporządzenia Dublin III przewiduje, że „[p]aństwa członkowskie rozpatrują każdy wniosek o udzielenie ochrony międzynarodowej złożony przez obywatela państwa trzeciego lub bezpaństwowca, który składa wniosek na terytorium jednego z nich […]. Wniosek jest rozpatrywany przez jedno państwo członkowskie, którym jest państwo, które kryteria wymienione w rozdziale III wskazują jako odpowiedzialne”.

8.        W art. 67 bis ust. 2 pkt 1, 2 i 3 ZUB, w jego brzmieniu obowiązującym w momencie złożenia wniosku przez B. Fathiego, przewidziano, że postępowanie w sprawie ustalenia państwa członkowskiego odpowiedzialnego za rozpatrzenie wniosku wszczyna się: „1. na mocy decyzji organu, który przeprowadza rozmowy z wnioskodawcami, w wypadku istnienia danych wskazujących, że odpowiedzialność za rozpatrzenie wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej spoczywa na innym państwie członkowskim; 2. na wniosek ministerstwa spraw wewnętrznych i państwowej agencji »bezpieczeństwa narodowego« dotyczący nielegalnego pobytu cudzoziemca na terytorium Republiki Bułgarii; 3. na wniosek o przejęcie lub ponowne przejęcie cudzoziemca […]”(7).

9.        Sąd odsyłający wyjaśnia, że w przypadku B. Fathiego nie zachodziła żadna podstawa przewidziana w art. 67 bis ust. 2 ZUB oraz że z tego powodu postępowanie w sprawie ustalenia państwa członkowskiego odpowiedzialnego za rozpatrzenie wniosku nie zostało wszczęte, a żadna decyzja ustalająca odpowiedzialność państwa bułgarskiego w rozumieniu art. 3 ust. 1 rozporządzenia Dublin III nie została przyjęta.

10.      Sąd ten zastanawia się nad tym, czy to rozporządzenie stosuje się wyłącznie do postępowań w sprawie przejęcia osób ubiegających się o udzielenie ochrony międzynarodowej, czy też nakłada ono na państwo członkowskie odpowiedzialne za rozpatrzenie wniosku obowiązek wyjaśnienia w każdym przypadku w drodze formalnej decyzji, na podstawie jakich kryteriów uważa się ono za odpowiedzialne za rozpatrzenie wniosku.

11.      Zdaniem wspomnianego sądu w braku takiej decyzji kwestia tego, czy dany wniosek o udzielenie ochrony międzynarodowej jest objęty rozporządzeniem Dublin III, pozostaje nierozstrzygnięta.

12.      Na wstępie pragnę zauważyć, że wniosek ten moim zdaniem nie jest słuszny. Zgodnie z art. 1 rozporządzenia Dublin III rozporządzenie to „ustanawia kryteria i mechanizmy ustalania państwa członkowskiego odpowiedzialnego za rozpatrzenie wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej wniesionego w jednym z państw członkowskich przez obywatela państwa trzeciego lub bezpaństwowca”. Zgodnie z art. 2 lit. b) tego rozporządzenia „wniosek o udzielenie ochrony międzynarodowej” na użytek tego rozporządzenia oznacza „wniosek o udzielenie międzynarodowej ochrony zdefiniowany w art. 2 lit. h) dyrektywy 2011/95/UE”, czyli, zgodnie z tym ostatnim przepisem, „wniosek do państwa członkowskiego o ochronę złożony przez obywatela państwa trzeciego lub bezpaństwowca, którego można uznać za osobę ubiegającą się o status uchodźcy lub status osoby potrzebującej ochrony uzupełniającej, a który nie występuje wyraźnie o inny rodzaj ochrony pozostający poza zakresem stosowania niniejszej dyrektywy i mogący stanowić przedmiot osobnego wniosku”.

13.      Sąd odsyłający wyjaśnia, że należy uznać, iż oddalony przez DAB wniosek B. Fathiego zmierza do przyznania B. Fathiemu statusu uchodźcy w rozumieniu art. 1 sekcja A Konwencji dotyczącej statusu uchodźców podpisanej w Genewie dnia 28 lipca 1951 r., która weszła w życie w dniu 22 kwietnia 1954 r. (zwanej dalej „konwencją genewską”)(8), lub statusu humanitarnego na podstawie art. 9 ZUB, który odpowiada statusowi przyznanemu przez ochronę uzupełniającą przewidzianą w dyrektywie 2011/95.

14.      Wniosek ten objęty jest zatem definicją zawartą w art. 2 lit. h) dyrektywy 2011/95, a w konsekwencji – definicją zawartą w art. 2 lit. b) rozporządzenia Dublin III. Z tego względu omawiany wniosek, złożony w Bułgarii przez obywatela państwa trzeciego, objęty jest przedmiotem i zakresem stosowania tego rozporządzenia w kształcie zdefiniowanym w jego art. 1. Kwestia tego, czy państwo członkowskie odpowiedzialne za rozpatrzenie go co do istoty zastosowało kryteria przewidziane we wspomnianym rozporządzeniu w celu ustalenia własnej odpowiedzialności za jego rozpatrzenie czy nie zastosowało tych kryteriów, nie ma w tym zakresie żadnego znaczenia.

15.      Co więcej, należy odrzucić interpretację proponowaną przez sąd odsyłający, zgodnie z którą rozporządzenia Dublin III nie stosuje się, kiedy planowane jest przekazanie wnioskującego do innego państwa członkowskiego. Zarówno z celu, jak i z przepisów omawianego rozporządzenia wynika bowiem, że znajduje ono zastosowanie od chwili złożenia w jednym z państw członkowskich wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej, niezależnie od tego, czy już na etapie składania takiego wniosku wynika z niego, że za odpowiedzialne za jego rozpatrzenie może być uznawane więcej niż jedno państwo(9).

16.      Zważywszy na powyższe, należy przypomnieć, że rozporządzenie Dublin III ma na celu, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału, określenie jasnej i skutecznej metody, opartej na obiektywnych i sprawiedliwych kryteriach – zarówno dla państw członkowskich, jak i dla zainteresowanych osób – umożliwiającej szybkie ustalenie odpowiedzialnego państwa członkowskiego, aby zapewnić skuteczny dostęp do procedur udzielania ochrony międzynarodowej i nie naruszyć celu związanego z szybkim rozpatrywaniem wniosków o udzielenie ochrony międzynarodowej, zapewniając, zgodnie z motywem 19 wspomnianego rozporządzenia, ustanowiony na mocy wspomnianego rozporządzenia skuteczny środek zaskarżenia decyzji o przekazaniu(10). System ustanowiony w rozporządzeniu Dublin III opiera się na zawartej w jego art. 3 ust. 1 zasadzie, zgodnie z którą tylko jedno państwo jest właściwe do rozpatrzenia potrzeb ochrony międzynarodowej wnioskującego, mimo że złożył on wniosek w wielu państwach członkowskich, zaś celem tego przepisu jest wspieranie skuteczności systemu z jednoczesnym zniechęceniem osób ubiegających się o udzielenie ochrony międzynarodowej do „forum shopping” oraz do ich wtórnego przemieszczania wewnątrz Unii.

17.      Rozdział VI rozporządzenia Dublin III przewiduje procedury przejęcia i powtórnego przejęcia, w przypadku gdy państwo członkowskie ustalające odpowiedzialne państwo członkowskie uważa, że na podstawie kryteriów ustanowionych w omawianym rozporządzeniu inne państwo członkowskie jest właściwe do rozpatrzenia wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej. W przypadku wszczęcia tych postępowań, i po tym, jak państwo członkowskie, do którego skierowano wniosek o przejęcie, wyraziło wyraźną lub dorozumianą zgodę na przejęcie lub powtórne przejęcie wnioskującego(11), wnioskującemu doręcza się decyzję o przekazaniu do tego państwa członkowskiego, którą może on zaskarżyć zgodnie z art. 27 rozporządzenia Dublin III.

18.      Rozporządzenie to nie przewiduje natomiast żadnego szczególnego postępowania w przypadku, gdy państwo członkowskie ustalające odpowiedzialne państwo członkowskie dochodzi do wniosku, że ono samo jest właściwe, na podstawie kryteriów ustanowionych w omawianym rozporządzeniu, do rozpatrzenia wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej. Jakkolwiek z przyznanego wnioskującemu w art. 4 rozporządzenia Dublin III prawa do informacji wynika, że osobie tej w każdym przypadku należy wskazać państwo członkowskie, które rozpatrzy jej wniosek, zaraz po ustaleniu tego państwa, a także podstawy prowadzące do tego wskazania(12), to jednak rozporządzenie to nie nakazuje państwu członkowskiemu, które dokonało takiego ustalenia, wydania i doręczenia wnioskującemu formalnej decyzji, w przypadku gdy kryteria rozporządzenia Dublin III wskazują na nie jako na odpowiedzialne państwo członkowskie.

19.      Należy jednak podkreślić, że jedynie w zastosowaniu obligatoryjnych i zhierarchizowanych kryteriów ustanowionych w art. 8–15 rozporządzenia Dublin III lub kryterium dotyczącego osób zależnych wymienionego w art. 16 tego rozporządzenia, lub też powołując się na klauzulę dyskrecjonalną przewidzianą w art. 17 omawianego rozporządzenia(13), państwo członkowskie może ustalić własną właściwość do rozpatrzenia wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej w rozumieniu art. 2 lit. b) tego rozporządzenia, który do niego wpłynął. Rozpatrzenie co do istoty takiego wniosku zakłada więc zawsze uprzednie zajęcie stanowiska przez państwo rozpatrujące wniosek co do przyczyn przejęcia przez nie wnioskującego.

20.      Sąd odsyłający wyjaśnia brak zajęcia formalnego stanowiska przez organy bułgarskie co do odpowiedzialności Republiki Bułgarii za rozpatrzenie wniosku B. Fathiego brzmieniem art. 67 bis ZUB, który to przepis nakazuje wszczęcie postępowania w sprawie ustalenia państwa członkowskiego odpowiedzialnego tylko wtedy, gdy istnieją dane wskazujące na to, że inne państwo członkowskie mogłoby zostać uznane za odpowiedzialne na podstawie rozporządzenia Dublin III. Z postanowienia odsyłającego nie wynika zatem w żaden sposób, by organy bułgarskie nie ustaliły swojej właściwości na podstawie kryteriów przewidzianych w rozporządzeniu Dublin III, po wykluczeniu odpowiedzialności innego państwa członkowskiego w braku danych za nią przemawiających(14). Z postanowienia odsyłającego nie wynika także, by B. Fathi nie został poinformowany o tym, że jego wniosek o udzielenie ochrony międzynarodowej zostanie rozpatrzony przez organy bułgarskie, a tym bardziej, by wniósł on jakikolwiek sprzeciw wobec takiej właściwości.

21.      Co więcej, podkreślając, że podstawy, na których Republika Bułgarii została uznana za odpowiedzialne państwo członkowskie, nie są znane, sąd odsyłający wyklucza zastosowanie przewidzianej w art. 17 ust. 1 rozporządzenia Dublin III klauzuli dyskrecjonalnej. W konsekwencji nie zwraca się on do Trybunału o wykładnię tego artykułu.

22.      W tych okolicznościach, bez konieczności rozszerzania mojej analizy, na podstawie powyższych rozważań jestem zdania, że na pierwsze i drugie z pytań prejudycjalnych przedstawionych przez Administrativen sad Sofia-grad (sąd administracyjny w Sofii, Bułgaria), badane łącznie, należy udzielić odpowiedzi, iż państwo członkowskie rozpatrujące wniesiony w nim wniosek o udzielenie ochrony międzynarodowej nie ma obowiązku uprzedniego wydania formalnej decyzji, w której uzna swoją odpowiedzialność zgodnie z rozporządzeniem Dublin III za rozpatrzenie wniosku. Owo państwo członkowskie winno natomiast, na mocy art. 4 ust. 1 tego rozporządzenia, poinformować wnioskującego, zgodnie z zasadami przewidzianymi w ust. 2 tego artykułu, o okoliczności, że jego wniosek zostanie rozpatrzony przez właściwe organy wspomnianego państwa członkowskiego, oraz o podstawach, które doprowadziły do ustalenia jego odpowiedzialności zgodnie z tym rozporządzeniem.

23.      Jeśli chodzi o art. 17 ust. 1 rozporządzenia Dublin III, w przedmiocie którego zainteresowani, którzy przedstawili przed Trybunałem uwagi na piśmie, zajęli stanowisko pomimo tego, że sąd odsyłający nie wnosił o wykładnię tego przepisu, ograniczę się do kilku poniższych refleksji, na wypadek gdyby Trybunał postanowił jednak wypowiedzieć się w tym względzie.

24.      Wspomniany artykuł, zatytułowany „Klauzule dyskrecjonalne”, stanowi w ust. 1 akapit pierwszy, że „[n]a zasadzie odstępstwa od art. 3 ust. 1 każde państwo członkowskie może zdecydować o rozpatrzeniu wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej wniesionego w tym państwie przez obywatela państwa trzeciego lub bezpaństwowca, nawet jeżeli za takie rozpatrzenie nie jest odpowiedzialne na podstawie kryteriów ustanowionych w niniejszym rozporządzeniu”. W akapicie drugim tego samego ustępu wyjaśniono, że „[p]aństwo członkowskie, które zdecydowało się rozpatrzyć wniosek o udzielenie ochrony międzynarodowej na mocy niniejszego ustępu, staje się odpowiedzialnym państwem członkowskim oraz przyjmuje zobowiązania związane z tą odpowiedzialnością. W odpowiednich przypadkach powiadamia ono, korzystając z sieci łączności elektronicznej DubliNet ustanowionej na mocy art. 18 rozporządzenia [nr 1560/2003], uprzednio odpowiedzialne państwo członkowskie, państwo członkowskie przeprowadzające postępowanie w sprawie ustalenia odpowiedzialnego państwa członkowskiego lub państwo członkowskie, do którego został złożony wniosek o przejęcie lub wtórne przejęcie wnioskodawcy”. W akapicie trzecim przewidziano natomiast, że „[p]aństwo członkowskie, które staje się odpowiedzialne zgodnie z niniejszym ustępem, niezwłocznie zaznacza ten fakt w systemie Eurodac zgodnie z rozporządzeniem (UE) nr 603/2013[(15)], dodając datę wydania decyzji o rozpatrzeniu wniosku”.

25.      W art. 17 ust. 1 rozporządzenia Dublin III przejęto klauzulę suwerenności zawartą już wcześniej w art. 3 ust. 2 rozporządzenia nr 343/2003 (zwanego dalej „rozporządzeniem Dublin II”)(16), której podstawą jest uznanie przyznawania ochrony międzynarodowej za prerogatywę państwa. Podobnie jak klauzula humanitarna, przewidziana w art. 15 rozporządzenia Dublin II, zawarta obecnie w art. 17 ust. 2 rozporządzenia Dublin III, klauzula suwerenności wprowadziła do systemu ustanowionego tym rozporządzeniem ważny element elastyczności, przyznając każdemu państwu członkowskiemu, do którego wpłynął wniosek o udzielenie ochrony międzynarodowej, możliwość odstąpienia od zasady, zgodnie z którą to państwo członkowskie określone na podstawie obiektywnych kryteriów wymienionych w omawianym rozporządzeniu jest odpowiedzialne za rozpatrzenie tego wniosku.

26.      Chociaż powołanie się na tę możliwość nie jest uzależnione od żadnego szczególnego warunku(17), a zatem klauzula suwerenności może co do zasady zostać zastosowana ze względów każdego rodzaju(18), to jednak jej stosowanie było zasadniczo zalecane ze względów o charakterze humanitarnym oraz jako ochrona przed nieprawidłowym funkcjonowaniem systemu dublińskiego, które mogłoby doprowadzić do naruszeń praw podstawowych osób wnioskujących o udzielenie ochrony międzynarodowej. W tym kontekście Trybunał przyznał, w szczególności w następstwie wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (zwanego dalej „ETPC”) z dnia 21 stycznia 2011 r. w sprawie M.S.S. przeciwko Belgii i Grecji(19), że klauzula suwerenności, pomimo swojego dyskrecjonalnego charakteru i szerokiego zakresu uznania, jaki przyznaje ona państwom członkowskim(20), może w pewnych okolicznościach, w szczególności w celu niepogarszania sytuacji naruszenia praw podstawowych wnioskującego, zawierać nie tylko możliwość przejęcia wnioskującego, ale nawet taki obowiązek(21).

27.      Trybunał wyjaśnił również, w odniesieniu do art. 3 ust. 2 rozporządzenia Dublin II, że przepis ten przyznaje państwom członkowskim zakres uznania stanowiący integralną część wspólnego europejskiego systemu azylowego przewidzianego w traktacie FUE i opracowanego przez prawodawcę Unii, oraz że korzystając z tego zakresu uznania, państwa członkowskie powinny przestrzegać innych przepisów rzeczonego rozporządzenia i postanowień karty(22). Wynika z tego, że pomimo iż – w przeciwieństwie do tego, co Komisja przewidziała w swoim wniosku reformującym rozporządzenie Dublin II (zwanym dalej „wnioskiem dotyczącym rozporządzenia Dublin III”)(23) – zgoda wnioskującego nie jest wymagana dla zastosowania klauzuli suwerenności(24), klauzula ta nie może w każdym razie być stosowana z naruszeniem praw podstawowych tej osoby(25). Z tego względu nie podzielam opinii wyrażonej przez rząd węgierski w jego uwagach na piśmie, zgodnie z którą korzystanie z możliwości powołania się na art. 17 ust. 1 rozporządzenia Dublin III objęte jest swobodną oceną państw członkowskich i wyłączone jest spod wszelkiej kontroli sądu.

28.      Pragnę jednak wskazać, że brzmienie art. 17 ust. 1 akapit pierwszy rozporządzenia Dublin III, które w pozostałym zakresie powtarza słowo w słowo(26) brzmienie art. 3 ust. 2 zdanie pierwsze rozporządzenia Dublin II, różni się od tego ostatniego użyciem wyrażenia „może zdecydować o rozpatrzeniu” w miejsce „może rozpatrzyć”. Ta zmiana sformułowania klauzuli suwerenności została powtórzona na początku akapitu drugiego art. 17 ust. 1 rozporządzenia Dublin III, który stanowi, że „[p]aństwo członkowskie, które zdecydowało się rozpatrzyć wniosek o udzielenie ochrony międzynarodowej na mocy niniejszego ustępu, staje się odpowiedzialnym państwem członkowskim”(27). Ponadto akapit trzeci art. 17 ust. 1 rozporządzenia Dublin III, który nie ma odpowiednika w art. 3 ust. 2 rozporządzenia Dublin II, przewiduje, że państwo członkowskie, które przystępuje do rozpatrzenia wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej, zobowiązane jest do zaznaczenia w systemie Eurodac zgodnie z rozporządzeniem nr 603/2013 daty wydania decyzji o rozpatrzeniu wniosku.

29.      Te zmiany jasno odzwierciedlają moim zdaniem zamiar prawodawcy sformalizowania procedury powoływania się na klauzulę suwerenności i wyjaśnienia sposobów jej zastosowania, jak zresztą wynika z wniosku dotyczącego rozporządzenia Dublin III(28), co podyktowane jest także wymogiem zapobieżenia temu, aby korzystanie z możliwości rozpatrzenia wniosku przez państwo członkowskie nie obejmowało wielu procedur rozpatrzenia i nie doprowadziło do stworzenia czynnika nieskuteczności systemu.

30.      Na podstawie powyższych rozważań jestem zatem skłonny uznać, że powołanie się na klauzulę suwerenności zwartą w art. 17 ust. 1 rozporządzenia Dublin III wymaga ze strony państwa członkowskiego, które chce z niej skorzystać, wydania formalnej decyzji w tej kwestii.

31.      Tak czy inaczej, zgodnie z wnioskiem, do którego doszedłem w pkt 22 powyżej, jestem zdania, że na podstawie art. 4 ust. 1 rozporządzenia Dublin III wnioskujący ma prawo do uzyskania informacji o rozpatrzeniu jego wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej w zastosowaniu art. 17 ust. 1 tego rozporządzenia od chwili, w której państwo członkowskie, które zamierza go rozpatrzyć, powzięło taką decyzję.

B.      W przedmiocie trzeciego pytania prejudycjalnego

32.      Poprzez trzecie pytanie prejudycjalne, którego znaczenie jest trudne do określenia, sąd odsyłający wydaje się zwracać do Trybunału w istocie z pytaniem, czy w zastosowaniu art. 46 ust. 3 dyrektywy 2013/32 do sądu, do którego wpłynęła skarga wnioskującego o udzielenie ochrony międzynarodowej na decyzję oddalającą jego wniosek, należy zbadanie z urzędu, czy przepisy rozporządzenia Dublin III mają zastosowanie do tego wnioskującego, w sytuacji gdy państwo członkowskie, które rozpatrzyło wniosek, nie wydało wyraźnej decyzji w przedmiocie swojej odpowiedzialności za rozpatrzenie omawianego wniosku, zgodnie z kryteriami wspomnianego rozporządzenia, oraz kiedy okaże się, że owo państwo członkowskie nie zastosowało klauzuli dyskrecjonalnej przewidzianej w art. 17 ust. 1 wspomnianego rozporządzenia.

33.      Sąd odsyłający wychodzi z założenia, że kiedy państwo członkowskie, które rozpatrzyło wniosek o udzielenie ochrony międzynarodowej, nie wydało żadnej wyraźnej decyzji co do stosowania kryteriów odpowiedzialności z rozporządzenia Dublin III, kwestia tego, czy ten wniosek wchodzi w zakres stosowania omawianego rozporządzenia, pozostaje nierozstrzygnięta. Sąd odsyłający zastanawia się nad tym, czy ma on obowiązek rozpatrzenia tej kwestii z urzędu, biorąc pod uwagę, że zgodnie z motywem 54 dyrektywy 2013/32 ma ona znajdować zastosowanie do wnioskodawców, do których stosuje się rozporządzenie Dublin III „w uzupełnieniu do tego rozporządzenia i bez uszczerbku dla jego przepisów”.

34.      Jak wskazałem w pkt 12 niniejszej opinii, takie założenie jest błędne, ponieważ kwestia tego, czy państwo członkowskie, które zobowiązało się do rozpatrzenia co do istoty wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej w rozumieniu art. 2 lit. b) rozporządzenia Dublin III, który do niego wpłynął, zastosowało kryteria przewidziane we wspomnianym rozporządzeniu w celu ustalenia własnej odpowiedzialności za rozpatrzenie wniosku, nie ma żadnego znaczenia dla ustalania, czy wniosek ten wchodzi w zakres stosowania rozporządzenia Dublin III. W niniejszej sprawie, jak również podkreśliłem w pkt 13 i 14 niniejszej opinii, wniosek B. Fathiego objęty jest zakresem stosowania omawianego rozporządzenia, także w braku wyraźnej decyzji organów bułgarskich co do ich odpowiedzialności na mocy rozporządzenia Dublin III za rozpatrzenie tego wniosku.

35.      Na podstawie powyższych rozważań proponuję udzielenie na trzecie pytanie prejudycjalne odpowiedzi, że w sytuacji takiej jak ta w postępowaniu głównym, gdy państwo członkowskie, które rozpatrzyło wniesiony w nim wniosek o udzielenie ochrony międzynarodowej w rozumieniu art. 2 lit. b) rozporządzenia Dublin III, nie wydało wyraźnej decyzji co do jego odpowiedzialności na podstawie tego rozporządzenia za rozpatrzenie omawianego wniosku, oraz gdy okazuje się, że owo państwo członkowskie nie zastosowało klauzuli dyskrecjonalnej przewidzianej w art. 17 ust. 1 tego samego rozporządzenia, do sądu krajowego, do którego wpłynęła skarga na decyzję oddalającą wspomniany wniosek, nie należy dokonanie z urzędu weryfikacji, czy wspomniane rozporządzenie ma zastosowanie do wnioskującego.

36.      W przeciwieństwie do rządu węgierskiego i Komisji nie uważam, aby trzecie pytanie prejudycjalne można było rozumieć w ten sposób, iż sąd odsyłający zwraca się do Trybunału z pytaniem, czy należy do niego ocena z urzędu kwestii tego, czy odpowiedzialność organów, które przystąpiły do rozpatrzenia wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej, została konkretnie ustalona na podstawie kryteriów i zasad przewidzianych w rozporządzeniu Dublin III.

37.      Jeśli jednak Trybunał miałby je w ten sposób zrozumieć, ograniczę się do wskazania, że prawodawca Unii zamierzał oddzielić postępowanie w sprawie ustalenia odpowiedzialnego państwa członkowskiego w rozumieniu rozporządzenia Dublin III od postępowania w sprawie rozpatrzenia co do istoty wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej. W ten sposób, po pierwsze, zgodnie z art. 2 lit. d) rozporządzenia Dublin III na użytek tego rozporządzenia „»rozpatrzenie wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej« oznacza wszelkie przypadki rozpatrzenia wniosku lub wydania decyzji lub orzeczenia w sprawie wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej przez właściwe organy zgodnie z dyrektywą [2013/32] i dyrektywą [2011/95], z wyjątkiem postępowań w sprawie ustalenia odpowiedzialnego państwa członkowskiego zgodnie [ze wspomnianym] rozporządzeniem”(29), po drugie, zgodnie z motywem 53 dyrektywy 2013/32 nie dotyczy ona przeprowadzanych między państwami członkowskimi postępowań regulowanych rozporządzeniem Dublin III.

38.      Do sądu krajowego, do którego wpłynęła skarga na decyzję przyjętą w wyniku postępowania w sprawie rozpatrzenia wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej, w kształcie określonym w art. 2 lit. d) rozporządzenia Dublin III, nie należy zatem badanie z urzędu, czy postępowanie w sprawie ustalenia państwa członkowskiego odpowiedzialnego na mocy tego rozporządzenia zostało poprawnie przeprowadzone oraz czy państwo członkowskie, które rozpatrzyło wspomniany wniosek, jest rzeczywiście tym państwem, które w zastosowaniu zasad i kryteriów przewidzianych we wspomnianym rozporządzeniu powinno być uważane za odpowiedzialne.

C.      W przedmiocie pytań prejudycjalnych czwartego, piątego i siódmego

39.      Poprzez pytania prejudycjalne czwarte i piąte sąd odsyłający zwraca się do Trybunału z pytaniem, czy mamy do czynienia z powodem prześladowania opartym na religii, kiedy oświadczenia wnioskującego i przedstawione przez niego dokumenty nie odnoszą się do wszystkich elementów pojęcia „religii” zdefiniowanego w art. 10 ust. 1 lit. b) dyrektywy 2011/95, a w szczególności kiedy takie oświadczenia i takie dokumenty nie dotyczą charakterystycznych aspektów przynależności do religii, które mogą umożliwić domniemanym sprawcom prześladowania uznanie, że wnioskujący należy do tej religii. Poprzez siódme pytanie prejudycjalne sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy w takiej sytuacji można wymagać od wnioskującego, aby wsparł brakujące elementy stanowiące pojęcie „religii” w rozumieniu art. 10 ust. 1 lit. b) dyrektywy 2011/95, jeśli bez tych informacji jego wniosek należałoby oddalić jako bezzasadny.

40.      Zgodnie z art. 10 ust. 1 lit. b) dyrektywy 2011/95, „[d]okonując oceny powodów prześladowania, państwa członkowskie uwzględniają następujące elementy: […]; b) pojęcie religii obejmuje w szczególności posiadanie przekonań teistycznych, nieteistycznych i ateistycznych, prywatne lub publiczne uczestniczenie lub nieuczestniczenie w formalnych – indywidualnych lub wspólnotowych – praktykach religijnych, inne czynności religijne czy wyrażane poglądy lub formy indywidualnych lub wspólnotowych zachowań opartych na wierzeniach religijnych lub nakazanych takimi wierzeniami […]”.

41.      Ten przepis wyznacza szeroką definicję „religii”, włączając wszystkie jej składniki, zarówno publiczne, jak i prywatne, zbiorowe lub indywidualne(30). Pojęcie to, w znacznym stopniu inspirowane standardami wypracowanymi w kontekście prawa międzynarodowego praw człowieka(31) i przejęte przez UNHCR(32), nie jest ograniczone do tradycyjnych religii, do religii obejmujących elementy instytucjonalne lub do praktyk analogicznych do praktyk w religiach tradycyjnych, ale obejmuje wszelkie wierzenia lub przekonania religijne, nawet mniejszościowe(33), jak również odmowę przestrzegania określonej religii lub posiadania wierzeń religijnych. Obejmuje ono zarówno samą okoliczność posiadania przekonań religijnych, nawet w braku jakiegokolwiek wyrażania ich na zewnątrz, jak i publiczne wyrażanie swoich przekonań, uczestniczenie w praktykach religijnych lub też nauczanie religii. Religia została tam przedstawiona jako „wierzenie”, „tożsamość” lub „styl życia”(34). Te trzy elementy definicji wskazują na bardzo odmienne relacje osoby do religii. I tak, pierwszy z nich wymaga dobrowolnego przyjęcia pewnej liczy przykazań, podczas gdy religia jako tożsamość, będąca podstawą dużej liczby przypadków prześladowania na świecie, opiera się raczej na istnieniu więzi rodzinnych, kulturowych, etnicznych lub narodowych, które definiują przynależność bardziej niż przystąpienie osoby do pewnej wspólnoty. Wreszcie, jako styl życia religia może nie tylko odnosić się do sfery duchowej osoby, ale również wpływać na różne aspekty jej egzystencji, nakładając na nią bardzo zróżnicowane reguły zachowania (modlitwy, obrzędy, zasady ubierania się lub odżywiania się, nauczanie religijne, nawracanie innych itd.), które mogą wejść w bardziej lub mniej otwarty konflikt z prawem danego państwa(35).

42.      Z obszerności definicji pojęcia „religii”, zawartej w art. 10 ust. 1 lit. b) dyrektywy 2011/95 – która jest wyrazem starań prawodawcy Unii o uwzględnienie w miarę możliwości różnych aspektów tego pojęcia – wynika, że od osoby ubiegającej się o udzielenie ochrony międzynarodowej podnoszącej ryzyko prześladowania ze względów związanych z religią nie można wymagać, aby w celu poparcia swoich twierdzeń dotyczących swoich przekonań religijnych dostarczyła informacji dotyczących wszystkich elementów wspomnianego pojęcia. W szczególności, ponieważ pojęcie to obejmuje również samą w sobie okoliczność posiadania przekonań religijnych, nie można wymagać, aby taki wnioskujący wykazał podejmowanie w sferze publicznej działań związanych ze wspomnianymi przekonaniami lub nakazanych przez nie ani powstrzymywanie się od podejmowania działań niezgodnych z tymi przekonaniami, a tym bardziej aby wykazał za pomocą dowodów z dokumentów prawdziwość swoich twierdzeń w tym zakresie.

43.      Taki wniosek znajduje pośrednie potwierdzenie w zasadzie sformułowanej przez Trybunał w wyroku z dnia 5 września 2012 r., Y i Z (C‑71/11 i C‑99/11, EU:C:2012:518, pkt 65), zgodnie z którą prześladowanie ze względów religijnych należy określać nie w odniesieniu do naruszonego aspektu wolności wyznania, lecz w zależności od charakteru represji(36). Zatem to charakter działań i sankcji, które zostały lub mogą zostać podjęte wobec zainteresowanego, jest decydujący dla ustalenia, czy występuje prześladowanie(37). Takie środki i sankcje, na tyle poważne, aby można było ustalić istnienie prześladowania lub ryzyka prześladowania, mogą zostać podjęte lub może istnieć ryzyko ich podjęcia także w braku zewnętrznych przejawów ze strony zainteresowanego jego wierzeń religijnych, na przykład ze względu na przyjęcie przez niego innej religii, na jego odmowę przestrzegania religii oficjalnej w jego państwie pochodzenia lub na jego przynależność do pewnej wspólnoty religijnej(38).

44.      Co więcej, z art. 10 ust. 2 dyrektywy 2011/95 – zgodnie z którym podczas oceniania, czy obawa wnioskodawcy przed prześladowaniem jest uzasadniona, bez znaczenia jest, czy wnioskodawca rzeczywiście odznacza się cechą związaną z podnoszonym powodem prześladowania, jeżeli tylko taka cecha jest przypisywana wnioskodawcy przez podmiot dopuszczający się prześladowania – wynika, że w celu rozpatrzenia wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej uzasadnionego obawą prześladowania ze względów religijnych nie zawsze niezbędne jest dokonanie oceny wiarygodności wierzeń religijnych wnioskodawcy w ramach oceny faktów i okoliczności przewidzianych w art. 4 wspomnianej dyrektywy(39).

45.      Należy przypomnieć, że zgodnie z tym przepisem ocena wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej jest przeprowadzana indywidualnie dla każdego przypadku i obejmuje między innymi wszystkie istotne fakty odnoszące się do państwa pochodzenia zainteresowanego w momencie wydawania decyzji w sprawie wniosku, przedstawione przez niego informacje i dokumenty oraz jego indywidualny status i sytuację osobistą(40). Ocena ta przebiega w dwóch odrębnych etapach. Pierwszy dotyczy ustalenia okoliczności faktycznych mogących stanowić dowody na poparcie wniosku, podczas gdy drugi etap dotyczy oceny prawnej tych dowodów, polegającej na wydaniu decyzji, czy w obliczu okoliczności faktycznych konkretnego przypadku spełnione są merytoryczne warunki przewidziane w art. 9 i 10 lub 15 dyrektywy 2011/95 dla przyznania międzynarodowej ochrony. W ramach pierwszego etapu – w który wpisują się przedstawione przez sąd odsyłający pytania prejudycjalne czwarte, piąte i siódme – państwa członkowskie mogą uważać, że wnioskodawca powinien zwykle przedstawić wszystkie dowody niezbędne dla poparcia jego wniosku, niemniej jednak dane państwo członkowskie jest zobowiązane do współpracy z tym wnioskodawcą na etapie ustalania dowodów mających znaczenie dla tego wniosku zgodnie z art. 4 ust. 1 omawianej dyrektywy(41).

46.      Ponadto organy właściwe do rozpatrzenia wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej powinny w razie potrzeby wziąć również pod uwagę wyjaśnienia przedstawione w przedmiocie braku dowodów oraz ogólną wiarygodność wnioskodawcy. Co więcej, w ramach weryfikacji dokonywanej przez te organy zgodnie z art. 4 dyrektywy 2011/95, kiedy niektóre aspekty oświadczeń osoby ubiegającej się o udzielenie azylu nie są poparte dowodami z dokumentów lub innymi, aspekty te nie wymagają potwierdzenia, o ile spełnione są kumulatywne przesłanki określone w art. 4 ust. 5 lit. a)–e) tej samej dyrektywy(42).

47.      Jeśli chodzi o wnioski o udzielenie ochrony międzynarodowej oparte na obawie przed prześladowaniem ze względów religijnych, których rozpatrzenie często okazuje się szczególnie złożone, należy w szczególności uwzględnić, poza indywidualnym statusem i sytuacją osobistą wnioskodawcy, jego przekonania dotyczące religii i okoliczności ich nabycia, sposób rozumienia i przeżywania jego wiary (lub braku wiary), jego relację do aspektów doktrynalnych, rytualnych i nakazowych religii, do której deklaruje przynależność lub którą zamierza porzucić, okoliczność, że odgrywa on w konkretnym przypadku szczególną rolę w przekazywaniu wiary, na przykład poprzez nauczanie albo prozelityzm, a także powiązania między czynnikami religijnymi a czynnikami tożsamości, etnicznymi(43) lub dotyczącymi płci.

48.      Jakkolwiek elementy, które właśnie wymieniłem, dostarczają wskazówek co do tego, co religia oznacza dla osoby ubiegającej się o ochronę międzynarodową, oraz pozwalają na lepsze zrozumienie tego, w jaki sposób zostaje on dotknięty ograniczeniami w wykonywaniu swojej swobody religii w państwie swojego pochodzenia, to jednak należy podkreślić, że przy rozpatrywaniu wniosków opartych na obawie przed prześladowaniem ze względów religijnych podstawowe znaczenie ma kwestia tego, co obejmuje pojęcie „religii” dla (potencjalnych) sprawców prześladowania. Udzielenie odpowiedzi na takie pytanie pozwala na ustalenie podejścia, jakiego można się spodziewać od takich sprawców wobec wierzeń lub tożsamości religijnej wnioskodawcy, a także zachowań (lub bezczynności(44)), które stanowią ich zewnętrzny wyraz(45).

49.      W przypadku B. Fathiego jego kurdyjskie pochodzenie, okoliczność, że przyjął on chrześcijaństwo, oraz sposób zmiany religii, jego udział w programie chrześcijańskiego kanału zakazanego w państwie jego pochodzenia, jego aresztowanie i przesłuchanie przez organy tego państwa, a także jego przyznanie się dotyczące przejścia na inną religię w czasie jego aresztowania są również elementami, które DAB był zobowiązany wziąć pod uwagę na tym pierwszym etapie swojej oceny, wraz z właściwymi okolicznościami dotyczącymi państwa pochodzenia wnioskodawcy zgodnie z art. 4 ust. 3 lit. a) dyrektywy 2011/95.

50.      Na podstawie powyższych rozważań proponuję udzielenie na pytania prejudycjalne czwarte, piąte i siódme, badane łącznie, odpowiedzi, że art. 10 ust. 1 lit. b) oraz art. 10 ust. 2 dyrektywy 2011/95 należy interpretować w ten sposób, iż osoba ubiegająca się o ochronę międzynarodową, która powołuje na poparcie swojego wniosku ryzyko prześladowania ze względów związanych z religią, nie jest zobowiązana, w celu poparcia swoich twierdzeń dotyczących swoich wierzeń religijnych, do przedstawienia oświadczeń ani dokumentów dotyczących wszystkich elementów pojęcia „religii” zdefiniowanego w art. 10 ust. 1 lit. b) dyrektywy 2011/95. W szczególności taki wnioskodawca nie ma obowiązku koniecznego wykazania, pod groźbą oddalenia wniosku, podejmowania w sferze publicznej działań związanych ze wspomnianymi wierzeniami lub nakazanych przez nie lub powstrzymywania się od dokonywania aktów niezgodnych z tymi wierzeniami ani wykazania za pomocą dowodów z dokumentów prawdziwości swoich twierdzeń w tym względzie.

D.      W przedmiocie szóstego pytania prejudycjalnego

51.      W swoim szóstym pytaniu prejudycjalnym sąd odsyłający zapytuje w istocie, czy – a jeśli tak, to w jakich okolicznościach – ograniczenia wolności religii przewidziane w państwie pochodzenia wnioskodawcy, takie jak zakaz prozelityzmu lub zakaz podejmowania działań sprzecznych z oficjalną religią tego państwa, które są uzasadnione celem ochrony porządku publicznego w tym państwie, mogą stanowić akty prześladowania zgodnie z art. 9 ust. 1 i 2 dyrektywy 2011/95 w związku z art. 10 karty. Sąd odsyłający zastanawia się również nad kwestią tego, czy samo istnienie takich zakazów, nawet kiedy nie odnoszą się one do religii w szczególności, wystarczy do wystąpienia prześladowania, w przypadku gdy ich naruszenie jest karane śmiercią.

52.      W art. 9 dyrektywy 2011/95 zdefiniowano elementy pozwalające na uznanie, że występuje akt prześladowania w rozumieniu art. 1 lit. A konwencji genewskiej. Zgodnie z art. 9 ust. 1 lit. a) wspomnianej dyrektywy taki akt musi „być na tyle poważny pod względem swojej istoty lub powtarzalności, by stanowić poważne naruszenie podstawowych praw człowieka, w szczególności praw, od których przestrzegania nie można się uchylić na mocy art. 15 ust. 2 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności[(46)]”. Zgodnie z art. 9 ust. 2 lit. b) i c) tej dyrektywy akty prześladowania określone w ust. 1 mogą przybierać między innymi formę „środków prawnych, administracyjnych, policyjnych lub sądowych, które same w sobie są dyskryminujące lub które są stosowane w sposób dyskryminujący” i „ścigania lub kar, które są nieproporcjonalne lub dyskryminujące”.

53.      Prawo do wolności religii ustanowione w art. 10 ust. 1 karty(47) odpowiada prawu gwarantowanemu w art. 9 EKPC(48).

54.      Jak Trybunał orzekł w pkt 57 wyroku z dnia 5 września 2012 r., Y i Z (C‑71/11 i C‑99/11, EU:C:2012:518), wolność wyznania jest jednym z fundamentów społeczeństwa demokratycznego i należy do podstawowych praw człowieka. Naruszenie wolności wyznania może przybierać tak poważne formy, że będzie odpowiadać sytuacji określonej w art. 15 ust. 2 EKPC, do którego odwołuje się, tytułem przykładu, art. 9 ust. 1 dyrektywy w celu określenia aktów, które należy uznać za prześladowanie.

55.      Nie oznacza to jednak, jak Trybunał wyjaśnił w pkt 58 i 59 tego samego wyroku, że każde naruszenie wolności wyznania, chronionej na mocy art. 10 ust. 1 karty, stanowi akt prześladowania zobowiązujący właściwe organy do przyznania osobie narażonej na takie naruszenie statusu uchodźcy w rozumieniu art. 2 lit. d) dyrektywy 2011/95, ponieważ uznanie aktu za prześladowanie wymaga „poważnego naruszenia” wskazanej wolności zainteresowanego w sposób istotny. Ponadto „naruszenie wolności wyznania może stanowić prześladowanie w rozumieniu art. 9 ust. 1 lit. a) dyrektywy [2011/95], jeżeli z powodu korzystania z tej wolności ubiegający się o azyl jest w swoim państwie pochodzenia narażony na rzeczywiste niebezpieczeństwo [w szczególności] ścigania albo nieludzkiego i poniżającego traktowania lub karania ze strony podmiotów wskazanych w art. 6 [tej] dyrektywy”(49).

56.      Z zasad ustanowionych przez Trybunał i przytoczonych powyżej wynika, że istnienie prześladowania ze względów religijnych zależy, po pierwsze, od wagi naruszenia wolności religii osoby ubiegającej się o azyl – naruszenie musi stanowić pogwałcenie tej wolności – i po drugie, od wagi aktów, na jakie wnioskujący się naraża z powodu korzystania ze wspomnianej wolności w swoim państwie pochodzenia, przy czym te dwa elementy są od siebie niezależne(50).

57.      W tym kontekście okoliczność, że ograniczenia wolności religii nałożone w państwie pochodzenia wnioskodawcy oraz sankcje przewidziane za naruszenie zakazów związanych z takimi ograniczeniami są uzasadnione wymogiem utrzymania porządku, bezpieczeństwa, zdrowia lub moralności publicznej w tym państwie, nie pozwala na automatyczne wykluczenie istnienia prześladowania w rozumieniu art. 9 dyrektywy 2011/95, które należy odróżnić od zgodnego z prawem dążenia do takiego celu(51).

58.      Sąd odsyłający podkreśla, że ograniczenia wolności religii, zmierzające do ochrony porządku publicznego lub bezpieczeństwa publicznego lub do ochrony praw i wolności innych, są dopuszczalne w ustawodawstwach pewnych państw członkowskich zgodnie z art. 52 ust. 1 karty(52). Zastanawia się on nad tym, czy biorąc pod uwagę wyjaśnienia przedstawione przez Trybunał w pkt 66 wyroku z dnia 7 listopada 2013 r., X i in. (od C‑199/12 do C‑201/12, EU:C:2013:720), co do pojęcia „orientacji seksualnej”(53), działania uznawane za przestępstwa zgodnie z prawem krajowym państw członkowskich mogą być objęte pojęciem „religii” w rozumieniu prawa Unii oraz czy karanie takich działań w państwie pochodzenia wnioskodawcy może stanowić prześladowanie w rozumieniu art. 9 dyrektywy 2011/95.

59.      Jakkolwiek należy uznać, przez analogię do tego, co Trybunał stwierdził w pkt 66 wyroku z dnia 7 listopada 2013 r., X i in. (od C‑199/12 do C‑201/12, EU:C:2013:720), że pojęcie „religii” w rozumieniu art. 10 ust. 1 lit. b) dyrektywy 2011/95 nie odnosi się co do zasady do aktów uznanych za przestępstwo zgodnie z ustawodawstwem krajowym państw członkowskich, to jednak okoliczność, że ustawodawstwo to może przewidywać ograniczenia w wykonywaniu wolności religii poprzez zakaz pewnych zachowań i karanie naruszenia tych zakazów sankcjami o charakterze karnym, na przykład karą pozbawienia wolności(54), nie pozwala na wyciągnięcie definitywnego wniosku co do wykładni i stosowania pojęcia „aktów prześladowania” w rozumieniu art. 9 dyrektywy 2011/95, a w szczególności nie upoważnia w żaden sposób do automatycznego wykluczenia z zakresu tego pojęcia karania tych samych przestępstw w państwie pochodzenia wnioskodawcy. Z jednej strony bowiem zachowania, które mogą być zakazane, i wynikające z nich naruszenia wolności religii mogą różnić się radykalnie w zależności od przyjętej w każdym porządku prawnym definicji pojęć branych pod uwagę przy ustalaniu znamion przestępstwa(55), a także – jeśli chodzi o cele, do jakich zmierzają takie zakazy – pojęć takich jak „porządek publiczny”, „bezpieczeństwo publiczne” czy „moralność”. Z drugiej strony, co ważniejsze, nie można w żadnym razie pominąć powagi represji związanych z popełnieniem takich przestępstw, a także ewentualnie nieproporcjonalnego lub dyskryminującego charakteru kar przewidzianych i stosowanych w konkretnym przypadku.

60.      Jeśli chodzi o kwestię, czy sama okoliczność, że ustawodawca państwa pochodzenia osoby ubiegającej się o azyl uznaje za przestępstwo zachowania związane z wolnością religii – takie jak przyjęcie innej religii, publiczne manifestowanie swojej wiary, udział publiczny lub prywatny w ceremoniach religijnych, nauczanie religijne lub prozelityzm – i nakłada karę pozbawienia wolności lub karę śmierci za takie zachowania, jest sama w sobie wystarczająca do uznania istnienia prześladowania w rozumieniu art. 9 dyrektywy 2011/95, uważam, że odpowiedź na takie pytanie zależy w istocie od tego, w jakim stopniu takie sankcje są rzeczywiście stosowane.

61.      I tak, w sprawach dotyczących karalności działań związanych z korzystaniem z wolności religii pierwszorzędne znaczenie ma to, aby organy zobowiązane do rozpatrzenia wniosku o azyl posiadały, poza oświadczeniami wnioskodawcy i ewentualnie przedstawionymi przez niego dokumentami, aktualne możliwie pełne informacje pochodzące z wiarygodnych źródeł co do sposobu, w jaki sankcje przewidziane za takie działania są konkretnie stosowane w państwie pochodzenia wnioskodawcy, w celu ustalenia ryzyka wymierzenia mu takich sankcji, jakie wnioskodawca ponosi, biorąc pod uwagę jego sytuację osobistą i wszystkie dotyczące go okoliczności(56).

62.      Pragnę zakończyć, przypominając, że ETPC wypowiedział się niedawno trzykrotnie w sprawach dotyczących oddalenia wniosków o azyl złożonych przez obywateli irańskich, którzy przyjęli chrześcijaństwo. W wyroku z dnia 23 marca 2016 r. w sprawie F.G. przeciwko Szwecji wielka izba ETPC uznała, że „naruszeniem art. 2 i 3 [EKPC] byłaby sytuacja, w której skarżący zostałby przekazany do Iranu bez dokonania przez organy szwedzkie oceny ex nunc konsekwencji jego konwersji”(57). W orzeczeniu z dnia 5 lipca 2016 r. w sprawie T.M. i Y.A. przeciwko Królestwu Niderlandów(58) ETPC uznał natomiast skargę skarżących za w oczywiście bezzasadną, uznając, że nie występują elementy pozwalające na podważenie oceny organów niderlandzkich, zgodnie z którą opis skarżących dotyczący ich rzekomej konwersji nie jest wiarygodny. Wreszcie, w wyroku z dnia 19 grudnia 2017 r. w sprawie A. przeciwko Szwajcarii ETPC również wykluczył naruszenie art. 2 i 3 EKPC, uznając za prawidłową ocenę organów szwajcarskich, zgodnie z którą konwertyci, którzy nie byli jeszcze znani organom irańskim, w tym z powodów innych niż ich konwersja, i którzy zamierzali praktykować swoją wiarę dyskretnie, nie narażali się na ryzyko traktowania sprzecznego z tymi postanowieniami EKPC(59). W tym celu ETPC odróżnił sprawę, która została mu przedłożona, od spraw, które leżały u podstaw wyroku Trybunału z dnia 5 września 2012 r., Y i Z (C‑71/11 i C‑99/11, EU:C:2012:518)(60).

63.      Co do sprawy, w której zapadł ostatni ww. wyrok ETPC, narzucają się dwie uwagi. W pierwszej kolejności skarżący w tej sprawie (tak jak skarżący w sprawie, w której zapadł wyrok ETPC z dnia 23 marca 2016 r. w sprawie F.G. przeciwko Szwecji, CE:ECHR:2016:0323JUD004361111) zmienił wiarę po opuszczeniu Iranu. Jego wniosek o azyl dotyczył więc potrzeby ochrony międzynarodowej, która powstała „po przybyciu do państwa członkowskiego”, zgodnie z art. 5 dyrektywy 2011/95. Jak ETPC podkreślił we wspomnianym wyroku, odsyłając do podstawowych zasad dotyczących wniosków o azyl opartych na religii, kiedy osoba ubiegająca się o azyl powołuje się na konwersję „po przybyciu do państwa członkowskiego”, często powstają szczególne wątpliwości co do wiarygodności i niezbędne jest rygorystyczne i dogłębne badanie okoliczności i konwersji(61). Ponadto, jak również wskazał ETPC, w sprawach tego rodzaju potencjalni sprawcy prześladowań zwykle przypisują mniejszą wagę konwersjom po przybyciu do państwa członkowskiego, biorąc pod uwagę ich często „oportunistyczny” charakter(62). W sprawie w postępowaniu głównym natomiast konwersja B. Fathiego nastąpiła, kiedy ten był jeszcze w Iranie, i zgodnie z jego informacjami organy irańskie o tym wiedziały(63). Te dwa elementy należy prawidłowo uwzględnić przy dokonywaniu oceny konsekwencji, z jakimi B. Fathi spotkałby się w przypadku powrotu do państwa swojego pochodzenia. W drugiej kolejności należy moim zdaniem zachować szczególną ostrożność, kiedy przy dokonywaniu oceny wagi ryzyka stania się rzeczywiście ofiarą aktów prześladowania właściwy organ uwzględnia możliwość, że wnioskodawca po powrocie do swojego państwa może zdecydować się na „dyskretne praktykowanie swojej wiary”. W tym względzie pragnę przypomnieć, że w pkt 79 wyroku z dnia 5 września 2012 r., Y i Z (C‑71/11 i C‑99/11, EU:C:2012:518), Trybunał wyjaśnił, iż okoliczność, że zainteresowany mógłby „uniknąć tego niebezpieczeństwa poprzez rezygnację z określonych czynności religijnych, jest co do zasady pozbawiona znaczenia”. Przekonania religijne, tożsamość lub sposób życia, które są również elementami pojęcia „religii” w rozumieniu art. 1 lit. A konwencji genewskiej i tym samym art. 10 dyrektywy 2011/95, należy uważać za tak podstawowe dla ludzkiej tożsamości, że nie można zmuszać nikogo do ich ukrywania, zmiany lub rezygnacji z nich dla uniknięcia prześladowania(64).

64.      Na podstawie wszystkich powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał udzielił na szóste pytanie prejudycjalne odpowiedzi, że istnienie prześladowania w rozumieniu art. 9 dyrektywy 2011/95, opartego na względach religijnych, zależy z jednej strony od wagi naruszenia wolności religii osoby ubiegającej się o azyl, a z drugiej strony od wagi aktów, na które wnioskujący naraża się z powodu korzystania ze wspomnianej wolności w państwie swojego pochodzenia. Okoliczność, że ograniczenia wolności religii nałożone w państwie pochodzenia wnioskodawcy, a także sankcje przewidziane za naruszenie zakazów związanych z tymi ograniczeniami są uzasadnione wymogami porządku, bezpieczeństwa, zdrowia lub moralności publicznej w tym państwie, nie umożliwia automatycznego wykluczenia istnienia prześladowania w rozumieniu art. 9 dyrektywy 2011/95. Okoliczność, że ustawodawstwo państwa pochodzenia wnioskującego o azyl penalizuje zachowania związane z korzystaniem z wolności religii, takie jak konwersja lub prozelityzm, nakładając za nie kary, które są nieproporcjonalne lub dyskryminujące, na przykład karę śmierci, wystarczy do przyjęcia istnienia prześladowania w rozumieniu art. 9 dyrektywy 2011/95, jeśli okaże się, że takie kary są rzeczywiście stosowane i że wnioskodawca ponosi faktyczne ryzyko orzeczenia wobec niego takiej kary w przypadku powrotu do tego państwa.

III. Wnioski

65.      Na podstawie wszystkich powyższych rozważań proponuję udzielić na przedstawione przez Administrativen sad Sofia-Grad (sąd administracyjny w Sofii, Bułgaria) pytania prejudycjalne następującej odpowiedzi:

1)      Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 604/2013 z dnia 26 czerwca 2013 r. w sprawie ustanowienia kryteriów i mechanizmów ustalania państwa członkowskiego odpowiedzialnego za rozpatrzenie wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej złożonego w jednym z państw członkowskich przez obywatela państwa trzeciego lub bezpaństwowca należy interpretować w ten sposób, że państwo członkowskie rozpatrujące co do istoty wniesiony w nim wniosek o udzielenie ochrony międzynarodowej nie ma obowiązku uprzedniego wydania formalnej decyzji, w której uzna swoją odpowiedzialność zgodnie z rozporządzeniem nr 604/2013 za rozpatrzenie wniosku. Owo państwo członkowskie winno natomiast, na mocy art. 4 ust. 1 tego rozporządzenia, poinformować wnioskodawcę, zgodnie z zasadami przewidzianymi w ust. 2 tego artykułu, o okoliczności, że jego wniosek zostanie rozpatrzony przez właściwe organy wspomnianego państwa członkowskiego, oraz o podstawach, które doprowadziły do ustalenia jego odpowiedzialności zgodnie z tym rozporządzeniem.

2)      W sytuacji takiej jak w postępowaniu głównym, gdy państwo członkowskie, które rozpatrzyło wniesiony w nim wniosek o udzielenie ochrony międzynarodowej w rozumieniu art. 2 lit. b) rozporządzenia nr 604/2013, nie wydało wyraźnej decyzji co do jego odpowiedzialności na podstawie tego rozporządzenia za rozpatrzenie wspomnianego wniosku, oraz gdy okaże się, że owo państwo członkowskie nie zastosowało klauzuli dyskrecjonalnej przewidzianej w art. 17 ust. 1 tego samego rozporządzenia, do sądu krajowego, do którego wpłynęła skarga na decyzję oddalającą wspomniany wniosek, nie należy dokonanie z urzędu weryfikacji, czy wspomniane rozporządzenie ma zastosowanie do wnioskodawcy.

3)      Artykuł 10 ust. 1 lit. b) oraz art. 10 ust. 2 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/95/UE z dnia 13 grudnia 2011 r. w sprawie norm dotyczących kwalifikowania obywateli państw trzecich lub bezpaństwowców jako beneficjentów ochrony międzynarodowej, jednolitego statusu uchodźców lub osób kwalifikujących się do otrzymania ochrony uzupełniającej oraz zakresu udzielanej ochrony należy interpretować w ten sposób, że osoba ubiegająca się o ochronę międzynarodową, która powołuje na poparcie swojego wniosku ryzyko prześladowania ze względów związanych z religią, nie jest zobowiązana, w celu poparcia swoich twierdzeń dotyczących swoich wierzeń religijnych, do przedstawienia oświadczeń ani dokumentów dotyczących wszystkich elementów pojęcia „religii”, zdefiniowanego w art. 10 ust. 1 lit. b) dyrektywy 2011/95. W szczególności taki wnioskodawca nie ma obowiązku koniecznego wykazania, pod groźbą oddalenia wniosku, podejmowania w sferze publicznej działań związanych ze wspomnianymi wierzeniami lub nakazanych przez nie lub powstrzymywania się od podejmowania działań niezgodnych z tymi wierzeniami ani wykazania za pomocą dowodów z dokumentów prawdziwości swoich twierdzeń w tym względzie.

4)      Istnienie prześladowania w rozumieniu art. 9 dyrektywy 2011/95, opartego na względach religijnych, zależy z jednej strony od wagi naruszenia wolności religii osoby ubiegającej się o azyl, a z drugiej strony od wagi aktów, na które wnioskujący naraża się z powodu korzystania ze wspomnianej wolności w państwie swojego pochodzenia. Okoliczność, że ograniczenia wolności religii nałożone w państwie pochodzenia wnioskodawcy, a także kary przewidziane za naruszenie zakazów związanych z tymi ograniczeniami są uzasadnione wymogami porządku, bezpieczeństwa, zdrowia lub moralności publicznej w tym państwie, nie umożliwia automatycznego wykluczenia istnienia prześladowania w rozumieniu art. 9 dyrektywy 2011/95. Okoliczność, że ustawodawstwo państwa pochodzenia osoby ubiegającej się o azyl penalizuje zachowania związane z korzystaniem z wolności religii, takie jak konwersja lub prozelityzm, nakładając za nie kary, które są nieproporcjonalne lub dyskryminujące, na przykład karę śmierci, wystarczy do przyjęcia istnienia prześladowania w rozumieniu art. 9 dyrektywy 2011/95, jeśli okaże się, że takie kary są rzeczywiście stosowane i że wnioskujący ponosi faktyczne ryzyko orzeczenia wobec niego takiej kary w przypadku powrotu do tego państwa.


1      Język oryginału: francuski.


2      Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 26 czerwca 2013 r. w sprawie ustanowienia kryteriów i mechanizmów ustalania państwa członkowskiego odpowiedzialnego za rozpatrzenie wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej złożonego w jednym z państw członkowskich przez obywatela państwa trzeciego lub bezpaństwowca (Dz.U. 2013, L 180, s. 31).


3      Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 13 grudnia 2011 r. w sprawie norm dotyczących kwalifikowania obywateli państw trzecich lub bezpaństwowców jako beneficjentów ochrony międzynarodowej, jednolitego statusu uchodźców lub osób kwalifikujących się do otrzymania ochrony uzupełniającej oraz zakresu udzielanej ochrony (Dz.U. 2011, L 337, s. 9).


4      Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2013/32/UE z dnia 26 czerwca 2013 r. w sprawie wspólnych procedur udzielania i cofania ochrony międzynarodowej (Dz.U. 2013, L 180, s. 60).


5      List, który przedstawiono przed sądem odsyłającym, stanowił oświadczenie pochodzące od pracownika Nejat TV, skierowane do B. Fathiego i wskazujące „numer sprawy przed ONZ”. List ten potwierdza, że B. Fathi jest chrześcijaninem oraz że przedstawił się jako taki w kanale telewizyjnym, a także wyjaśnia, iż utrzymywano z nim kontakty w różnych momentach na przestrzeni lat w wyniku jego połączeń z telefoniczną poradnią kanału.


6      Status humanitarny zgodnie z art. 9 ZUB odpowiada ochronie uzupełniającej przewidzianej w dyrektywie 2011/95.


7      Sąd odsyłający podkreśla, że przed wejściem w życie art. 67 bis ust. 2 ZUB postępowanie w sprawie ustalenia państwa członkowskiego odpowiedzialnego za rozpatrzenie wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej było wszczynane z chwilą złożenia takiego wniosku.


8      Konwencja genewska została uzupełniona protokołem dotyczącym statusu uchodźców przyjętym w dniu 31 stycznia 1967 r., który wszedł w życie w dniu 4 października 1967 r.


9      Zobacz podobnie art. 4 ust. 1 rozporządzenia Dublin III, zgodnie z którym niezwłocznie po złożeniu wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej w rozumieniu art. 20 ust. 2 tego rozporządzenia wnioskodawca jest informowany o jego stosowaniu (zob. także motyw 18 rozporządzenia Dublin III). Załącznik X do rozporządzenia Komisji (WE) nr 1560/2003 z dnia 2 września 2003 r. ustanawiającego szczegółowe zasady stosowania rozporządzenia Rady (WE) nr 343/2003 ustanawiającego kryteria i mechanizmy określania państwa członkowskiego właściwego dla rozpatrywania wniosku o azyl, złożonego w jednym z państw członkowskich przez obywatela państwa trzeciego(Dz.U. 2003, L 222, s. 3), zmienionego rozporządzeniem wykonawczym Komisji (UE) nr 118/2014 z dnia 30 stycznia 2014 r. (Dz.U. 2014, L 39, s. 1) (zwanego dalej „rozporządzeniem nr 1560”), przewiduje, że w pierwszej kolejności wnioskujący są informowani tylko o stosowaniu rozporządzenia Dublin III, a jedynie w drugiej kolejności – wyłącznie w przypadkach, w których organy danego państwa członkowskiego mają powody uważać, iż za rozpatrzenie wniosku może być odpowiedzialne inne państwo – otrzymują oni szczegółowe informacje w przedmiocie kryteriów ustalania odpowiedzialnego państwa członkowskiego oraz w przedmiocie procedur przekazania przewidzianych w rozporządzeniu Dublin III. Podobnie jak ww. art. 4 ust. 1 zob. art. 20 ust. 1 rozporządzenia Dublin III, zgodnie z którym postępowanie w sprawie ustalania odpowiedzialnego państwa członkowskiego wszczyna się, gdy tylko wniosek o udzielenie ochrony międzynarodowej zostanie po raz pierwszy złożony w państwie członkowskim.


10      Zobacz podobnie wyroki: z dnia 31 maja 2018 r., Hassan, C‑647/16, EU:C:2018:368, pkt 56; z dnia 7 czerwca 2016 r., Ghezelbash, C‑63/15, EU:C:2016:409, pkt 42; z dnia 25 października 2017 r., Shiri, C‑201/16, EU:C:2017:805, pkt 31, 37 i przytoczone tam orzecznictwo.


11      Zobacz wyrok z dnia 31 maja 2018 r., Hassan, C‑647/16, EU:C:2018:368, sentencja.


12      Zgodnie z art. 4 ust. 1 rozporządzenia Dublin III prawo wnioskującego do informacji odnosi się, ogólnie rzecz ujmując, do „stosowania” tego rozporządzenia. W lit. a)–f) omawianego ustępu zawarto jedynie niewyczerpujące wyliczenie informacji, jakie należy przekazać wnioskującemu, jak na to wskazuje użycie wyrazu „w szczególności”. W przewidzianym kształcie prawo to obejmuje więc także konkretne rezultaty stosowania kryteriów określonych w rozporządzeniu Dublin III, i to nawet w przypadku, gdy nie planuje się procedury przekazania wnioskującego.


13      Zobacz pkt 23–30 poniżej.


14      W tym względzie pragnę wskazać, że zgodnie z art. 67 bis ZUB decyzja o wszczęciu postępowania w sprawie ustalenia państwa członkowskiego odpowiedzialnego zostaje wydana przez organ przeprowadzający indywidualne rozmowy, a więc co do zasady po wysłuchaniu wnioskującego.


15      Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 26 czerwca 2013 r. w sprawie ustanowienia systemu Eurodac do porównywania odcisków palców w celu skutecznego stosowania rozporządzenia (UE) nr 604/2013 w sprawie ustanowienia kryteriów i mechanizmów ustalania państwa członkowskiego odpowiedzialnego za rozpatrzenie wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej złożonego w jednym z państw członkowskich przez obywatela państwa trzeciego lub bezpaństwowca oraz w sprawie występowania o porównanie z danymi Eurodac przez organy ścigania państw członkowskich i Europol na potrzeby ochrony porządku publicznego, oraz zmieniające rozporządzenie (UE) nr 1077/2011 ustanawiające Europejską Agencję ds. Zarządzania Operacyjnego Wielkoskalowymi Systemami Informatycznymi w Przestrzeni Wolności, Bezpieczeństwa i Sprawiedliwości (Dz.U. 2013, L 180, s. 1).


16      Rozporządzenie Rady (WE) z dnia 18 lutego 2003 r. ustanawiające kryteria i mechanizmy określania państwa członkowskiego właściwego dla rozpatrywania wniosku o azyl, wniesionego w jednym z państw członkowskich przez obywatela państwa trzeciego (Dz.U. 2003, L 50, s. 1).


17      Zobacz w odniesieniu do art. 3 ust. 2 rozporządzenia Dublin II wyrok z dnia 30 maja 2013 r., Halaf, C‑528/11, EU:C:2013:342, pkt 36.


18      Zobacz podobnie wniosek Komisji, który doprowadził do przyjęcia rozporządzenia Dublin II, COM(2001) 447 wersja ostateczna (zwany dalej „wnioskiem dotyczącym rozporządzenia Dublin II”), s. 11, gdzie wyjaśniono, że możliwość ta została wprowadzona dla umożliwienia każdemu państwu członkowskiemu podjęcia suwerennej decyzji opartej „na względach politycznych, humanitarnych i praktycznych”; zob. także wyrok z dnia 30 maja 2013 r., Halaf, C‑528/11, EU:C:2013:342, pkt 37. Pragnę wskazać, że w swoim wniosku dotyczącym rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie ustanowienia kryteriów i mechanizmów ustalania państwa członkowskiego odpowiedzialnego za rozpatrzenie wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej złożonego w jednym z państw członkowskich przez obywatela państwa trzeciego lub bezpaństwowca z dnia 4 maja 2016 r. [COM(2016) 270 final, zwanym dalej „wnioskiem dotyczącym rozporządzenia Dublin IV”] Komisja rozważa ograniczenie zakresu klauzuli dyskrecjonalnej w taki sposób, aby była ona wykorzystywana wyłącznie „ze względów humanitarnych związanych z rozszerzoną rodziną” (s. 17 i 18 oraz art. 19 wniosku). W „sprawozdaniu Wikström”, przyjętym przez Parlament Europejski jako ramy dla przyszłych negocjacji międzyinstytucjonalnych w przedmiocie wniosku dotyczącego rozporządzenia Dublin IV (sprawozdanie w sprawie wniosku dotyczącego rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie ustanowienia kryteriów i mechanizmów ustalania państwa członkowskiego odpowiedzialnego za rozpatrzenie wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej złożonego w jednym z państw członkowskich przez obywatela państwa trzeciego lub bezpaństwowca z dnia 6 listopada 2017 r., A8‑0345/2017), zaproponowano natomiast utrzymanie klauzuli dyskrecjonalnej o tym samym zakresie co klauzula obecnie przewidziana w art. 17 ust. 1 rozporządzenia Dublin III oraz wprowadzenie możliwości domagania się przez wnioskującego zastosowania tej klauzuli w pisemnym uzasadnionym wniosku (zob. art. 19 ust. 1 wniosku dotyczącego rozporządzenia Dublin IV, zmienionego, s. 45 i 73 sprawozdania).


19      Wyrok z dnia 21 stycznia 2011 r., CE:ECHR:2011:0121JUD003069609.


20      Zobacz wyrok z dnia 30 maja 2013 r., Halaf, C‑528/11, EU:C:2013:342, pkt 38.


21      Wyrok z dnia 21 grudnia 2011 r., N.S. i in., C‑411/10 i C‑493/10, EU:C:2011:865, pkt 98, który o ile zgadza się co do rezultatu z wyrokiem ETPC z dnia 21 stycznia 2011 r. w sprawie M.S.S. przeciwko Belgii i Grecji (przytoczonym w pkt 88 wyroku N.S. i in.), o tyle podąża za częściowo innym tokiem rozumowania w celu ochrony operacyjności systemu Dublin. Zobacz podobnie, co do braku obowiązku stosowania art. 17 ust. 1 rozporządzenia Dublin III, w sytuacji gdy stan zdrowia wnioskującego nie pozwala na szybkie go przekazanie do właściwego państwa członkowskiego, wyrok z dnia 16 lutego 2017 r., C.K. i in., C‑578/16 PPU, EU:C:2017:127, pkt 88.


22      Zobacz wyrok z dnia 21 grudnia 2011 r., N.S. i in., C‑411/10 i C‑493/10, EU:C:2011:865, w szczególności pkt 64–69. Zobacz także, co do art. 17 ust. 1 rozporządzenia Dublin III, wyrok z dnia 16 lutego 2017 r., C.K. i in., C‑578/16 PPU, EU:C:2017:127, pkt 54, w którym Trybunał wyjaśnił, że kwestia zastosowania przez państwo członkowskie przewidzianej w tym przepisie klauzuli dyskrecjonalnej nie jest objęta jedynie prawem krajowym i wykładnią, jaką mu nada sąd konstytucyjny tego państwa członkowskiego, lecz stanowi kwestię wykładni prawa Unii w rozumieniu art. 267 TFUE.


23      COM(2008) 820 wersja ostateczna z dnia 3 grudnia 2008 r.


24      Zobacz wniosek dotyczący rozporządzenia Dublin III, pkt 4, s. 9; zgoda wnioskującego została tam przewidziana „w celu zapewnienia, że klauzula suwerenności nie będzie stosowana wbrew interesom osoby wnioskującej”. Zgoda wnioskującego była wymagana również w art. 3 ust. 4 Konwencji wyznaczającej państwo odpowiedzialne za rozpatrywanie wniosków o azyl złożonych w jednym z państw członkowskich Wspólnot Europejskich – konwencji dublińskiej (Dz.U. 1997, C 254, s. 1). Zniesienie warunku zgody zainteresowanego opiera się na nieco upraszczającej koncepcji, zgodnie z którą zgodę tej osoby można domniemywać, biorąc pod uwagę, że złożyła ona wniosek o udzielenie ochrony międzynarodowej w państwie, które stosuje klauzulę dyskrecjonalną.


25      Metoda ustalania państwa członkowskiego odpowiedzialnego za rozpatrzenie wniosku azylowego opiera się na kryteriach obiektywnych i sprawiedliwych, zarówno dla państw członkowskich, jak i dla zainteresowanych osób (zob. w szczególności motyw 5 rozporządzenia Dublin III). Z tego względu nie można wykluczyć, że odstępstwo od stosowania tych kryteriów poprzez powołanie się na klauzulę dyskrecjonalną może w ostatecznym rozrachunku odbyć się na niekorzyść wnioskującego, na przykład z naruszeniem jego prawa do jedności rodziny.


26      Rozbieżności w brzmieniu odpowiadają zmianom wprowadzonym do całego rozporządzenia Dublin III („wniosek o udzielenie ochrony międzynarodowej” zamiast „wniosku o azyl” oraz rozszerzenie kategorii osób, które mogą złożyć taki wniosek, o bezpaństwowców).


27      Wyróżnienie moje. Zdanie drugie art. 3 ust. 2 rozporządzenia Dublin II przewidywało, że „[w] takim przypadku to państwo członkowskie staje się państwem członkowskim odpowiedzialnym za rozpatrzenie wniosku o udzielenie azylu w rozumieniu niniejszego rozporządzenia”.


28      Zobacz wniosek dotyczący rozporządzenia Dublin III, pkt 4, s. 9, w którym Komisja wskazuje, że „wyjaśniono również szereg aspektów proceduralnych dotyczących stosowania klauzul dyskrecjonalnych”.


29      Wyróżnienie moje.


30      Zobacz wyrok z dnia 5 września 2012 r., Y i Z, C‑71/11 i C‑99/11, EU:C:2012:518, pkt 63, w odniesieniu do art. 10 ust. 1 lit. b) dyrektywy 2004/83, który miał tę samą treść co odpowiadający mu przepis dyrektywy 2011/95.


31      Zobacz w szczególności UN Human Rights Committee (HRC), CCPR General Comment Nº 22: Article 18 (Freedom of Thought, Conscience or Religion), 30 July 1993, dostępny na stronie http://www.refworld.org/docid/453883fb22.html, dotyczący art. 18 Powszechnej deklaracji praw człowieka.


32      Zobacz Principes directeurs sur la protection internationale nº 6: Demandes d’asile fondées sur la religion au sens de l’article 1A(2) de la Convention de 1951 Convention et/ou du Protocole de 1967 relatifs au statut des réfugiés z dnia 28 kwietnia 2004 r. (zwane dalej „podstawowymi zasadami w sprawie wniosków o azyl opartych na religii”).


33      Ibidem, pkt 1 i 2.


34      Zobacz UNHCR, podstawowe zasady w sprawie wniosków azylowych opartych na religii, pkt 5 i nast.


35      Co do opisu zagadnień dotyczących rozpatrywania wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej opartego na obawie przed prześladowaniem ze względów religijnych zob. T.J. Gunn, The Complexity of Religion in Determining Refugee Status, dostępny pod adresem http://www.unhcr.org/protection/globalconsult/3e5f2f7f6/complexity-religion-determining-refugee-status-t-jeremy-gunn.html.


36      Zobacz wyrok z dnia 5 września 2012 r., Y i Z, C‑71/11 i C‑99/11, EU:C:2012:518, pkt 65. Podobnie zob. opinia rzecznika generalnego Y. Bota w sprawach połączonych Y i Z, C‑71/11 i C‑99/11, EU:C:2012:224, pkt 52.


37      Zobacz wyrok z dnia 5 września 2012 r., Y i Z, C‑71/11 i C‑99/11, EU:C:2012:518, pkt 66.


38      Jakkolwiek sama przynależność do danej wspólnoty religijnej nie wystarcza na ogół do ustalenia zasadności wniosku o przyznanie statusu uchodźcy, to jednak mogą wystąpić szczególne okoliczności, w których ta zwykła przynależność będzie wystarczającym uzasadnieniem, w szczególności kiedy sytuacja w państwie pochodzenia jest taka, że wśród członków tej wspólnoty występuje poczucie niepewności. Zobacz UNHCR, Guide des procédures et critères à appliquer pour déterminer le statut de réfugié au regard de la Convention de 1951 et du Protocole de 1967 relatifs au statut des réfugiés, styczeń 1992 r., pkt 73; Guidelines on International Protection: Religion-based Refugee Claims under Article 1A(2) of the 1951 Convention and/or the 1967 Protocol relating to the Status of Refugees z dnia 28 kwietnia 2004 r., pkt 14.


39      Zobacz analogicznie wyrok z dnia 25 stycznia 2018 r., F, C‑473/16, EU:C:2018:36, pkt 31, 32. Zobacz także UNHCR, Guidelines on Religion-based Refugee Claims, pkt 9.


40      Zobacz wyrok z dnia 5 września 2012 r., Y i Z, C‑71/11 i C‑99/11, EU:C:2012:518, pkt 41; a także analogicznie wyroki: z dnia 26 lutego 2015 r., Shepherd, C‑472/13, EU:C:2015:117, pkt 26; z dnia 9 lutego 2017 r., M, C‑560/14, EU:C:2017:101, pkt 36. Trybunał doprecyzował zresztą, że do właściwych organów należy dostosowanie ich sposobów oceny oświadczeń i dowodów w postaci dokumentów lub innych w zależności od charakterystycznych cech każdej kategorii wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej w poszanowaniu praw gwarantowanych w karcie; zob. wyroki: z dnia 5 września 2012 r., Y i Z, C‑71/11 i C‑99/11, EU:C:2012:518, pkt 36; z dnia 2 grudnia 2014 r., A i in., od C‑148/13 do C‑150/13, EU:C:2014:2406, pkt 54.


41      Zobacz podobnie wyroki: z dnia 22 listopada 2012 r., M., C‑277/11, EU:C:2012:744, pkt 64, 65; z dnia 2 grudnia 2014 r., A i in., od C‑148/13 do C‑150/13, EU:C:2014:2406, pkt 56.


42      Zobacz wyrok z dnia 2 grudnia 2014 r., A i in., od C‑148/13 do C‑150/13, EU:C:2014:2406, pkt 58.


43      Jak podkreśla UNHCR w swoich Guidelines on Religion-based Refugee Claims, organy rozpatrujące wniosek o udzielenie ochrony międzynarodowej oparty na względach religijnych winny zwrócić szczególną uwagę na powiązania między czynnikami religijnymi i etnicznymi [zob. pkt 27 lit. d)].


44      W przypadku zmiany religii nie wystarczy uwzględnienie sposobu, w jaki wyznawca religii, którą wnioskodawca przyjął, jest postrzegany w jego państwie pochodzenia, lecz należy również uwzględnić sposób, w jaki postrzegana jest osoba porzucająca oficjalną religię swojego państwa, aby wyznawać inną.


45      Zobacz podobnie T.J. Gunn, op.cit., s. 13, 14.


46      Europejska Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, podpisana w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (zwanej dalej „EKPC”).


47      Artykuł 10 karty, zatytułowany „Wolność myśli, sumienia i religii” stanowi w ust. 1, że „[k]ażdy ma prawo do wolności myśli, sumienia i religii. Prawo to obejmuje wolność zmiany religii lub przekonań oraz wolność uzewnętrzniania, indywidualnie lub wspólnie z innymi, publicznie lub prywatnie, swej religii lub przekonań poprzez uprawianie kultu, nauczanie, praktykowanie i uczestniczenie w obrzędach”.


48      Zobacz wyrok z dnia 5 września 2012 r., Y i Z, C‑71/11 i C‑99/11, EU:C:2012:518, pkt 56.


49      Wyrok z dnia 5 września 2012 r., Y i Z, C‑71/11 i C‑99/11, EU:C:2012:518, pkt 67. Pragnę wskazać, że definicja „prześladowania”, jaką Trybunał przyjął w tym pkt 67, różni się od bardziej ograniczonej definicji wynikającej z pkt 61 tego samego wyroku, jeśli chodzi o wymagany poziom wagi ryzyka grożącego osobie ubiegającej się o azyl. Podczas gdy we wspomnianym pkt 67 Trybunał odnosi się do „rzeczywiste[go] niebezpieczeństw[a] [w szczególności] ścigania albo nieludzkiego i poniżającego traktowania lub karania” (wyróżnienie moje), w pkt 61 wykluczono możliwość, aby „[akty] polegając[e] wprawdzie na naruszeniu wolności chronionej na mocy art. 10 ust. 1 karty, których znaczenie nie jest jednak równoważne z naruszeniem podstawowych praw człowieka, od których żadne odstępstwa nie są dopuszczalne zgodnie z art. 15 ust. 2 EKPC” były uważane za prześladowanie w rozumieniu art. 9 ust. 1 dyrektywy 2011/95 i art. 1 lit. A konwencji genewskiej. Pragnę podkreślić w tym względzie, że definicja powtórzona w pkt 67 wydaje się bardziej zgodna z brzmieniem art. 9 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2011/95, który odnosi się wyłącznie przykładowo, jak zresztą przyznał sam Trybunał w pkt 57 tego samego wyroku, do aktów przybierających tak poważne formy, że można je zrównać z sytuacjami określonymi w art. 15 ust. 2 EKPC.


50      Tak więc akty polegające na poważnym naruszeniu wolności religii mogą stanowić same w sobie akty prześladowania, podobnie jak mniej poważne ograniczenia tej wolności, kiedy represje mają wystarczająco poważną formę.


51      W odniesieniu do warunków, na jakich ograniczenia wolności religii mogą być dopuszczalne, zob. w szczególności UN Human Rights Committee (HRC), CCPR General Comment Nº 22: Article 18 (Freedom of Thought, Conscience or Religion), 30 lipca 1993 r., CCPR/C/21/Rev.1/Add.4, dostępny pod adresem: http://www.refworld.org/docid/453883fb22.html.


52      Co do przeglądu ustawodawstw państw członkowskich Rady Europy w tej kwestii zob. opracowanie z 2010 r. opublikowane przez Radę Europy, Blasfemy, insult and hatred: finding answers in a democratic society, s. 18 i nast., dostępne pod adresem http://www.venice.coe.int/webforms/documents/?pdf=CDL-STD%282010%29047-e#page=19.


53      We wspomnianym pkt 66 Trybunał wyjaśnia, że „zgodnie z art. 10 ust. 1 lit. d) dyrektywy orientacja seksualna nie może być rozumiana jako obejmująca działania uznawane za przestępcze zgodnie z prawem krajowym państw członkowskich”.


54      Podobnie jak rząd węgierski uważam, że pytanie to ma charakter czysto spekulacyjny i nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia sporu w postępowaniu głównym.


55      Tak więc, powtarzając odesłanie poczynione przez sąd odsyłający do ustawodawstwa greckiego w przedmiocie prozelityzmu, co do którego wypowiedział się ETPC w swoim wyroku z dnia 25 maja 1993 r. w sprawie Kokkinakis przeciwko Grecji (CE:ECHR:1993:0525JUD001430788), wpływ wywierany na wolność religii jest w oczywisty sposób inny w zależności od tego, czy będący przedmiotem zakazu „prozelityzm” definiujemy jako „działalność [dającą] korzyści materialne lub społeczne w celu uzyskania związku z Kościołem lub [wywierającą] stanowiącą nadużycie presję na osoby w trudnej sytuacji lub w potrzebie” (zob. pkt 48 wspomnianego wyroku), czy też jako wszelkie publiczne przejawy religii innej niż religia oficjalna w danym państwie.


56      Odesłania do licznych źródeł aktualnych informacji dotyczących wykonywania wolności religii w Iranie oraz traktowania Irańczyków, którzy przyjęli chrześcijaństwo, zawarte zostały w wyroku ETPC z dnia 23 marca 2016 r. w sprawie F.G. przeciwko Szwecji, CE:ECHR:2016:0323JUD004361111.


57      Wyrok ETPC 23 marca 2016 r. w sprawie F.G. przeciwko Szwecji, CE:ECHR:2016:0323JUD004361111, § 158.


58      CE:ECHR:2016:0705DEC000020916.


59      CE:ECHR:2017:1219JUD006034216.


60      Ibidem, pkt 44, 45.


61      Zobacz wyrok ETPC z dnia 19 grudnia 2017 r. w sprawie A. przeciwko Szwajcarii, CE:ECHR:2017:1219JUD006034216.


62      Tak więc, w wyroku z dnia 23 marca 2016 r. w sprawie F.G. przeciwko Szwecji, ETPC, powtarzając Guidelines on Religion-based Refugee Claims, wyjaśnił, że działania „interesowne”, a więc dokonane wyłącznie w celu uzyskania pozwolenia na pozostanie w państwie, w którym wniosek o azyl został złożony, nie stwarzają uzasadnionej obawy prześladowania w państwie pochodzenia wnioskodawcy, jeśli oportunistyczna natura tych działań jest dla wszystkich, w tym dla organów tego państwa, oczywista (pkt 123). Argument ten znalazł się także w wyroku ETPC z dnia 19 grudnia 2017 r. w sprawie A. przeciwko Szwajcarii, CE:ECHR:2017:1219JUD006034216, § 43.


63      W tej kwestii pragnę wskazać, że postanowienie odsyłające zawiera sprzeczność. Z jednej strony bowiem w opisie okoliczności faktycznych wskazano, że B. Fathi potwierdził, iż podczas swojego aresztowania był zmuszony do przyznania swojej konwersji na chrześcijaństwo, co pozwala uważać, że organy irańskie wiedziały o jego orientacji religijnej. Z drugiej strony w uzasadnieniu przedstawienia pytania siódmego sąd odsyłający wskazuje, że B. Fathi twierdził, iż organy irańskie nie posiadały żadnego dowodu ani żadnej informacji dotyczącej jego konwersji i jego wiary chrześcijańskiej.


64      Zobacz podobnie wyrok ETPC z dnia 23 marca 2016 r. w sprawie F.G. przeciwko Szwecji, CE:ECHR:2016:0323JUD004361111, § 52.