Language of document : ECLI:EU:C:2009:642

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

JULIANE KOKOTT

przedstawiona w dniu 20 października 2009 r.(1)

Sprawa C‑480/08

Maria Teixeira

przeciwko

London Borough of Lambeth

i

Secretary of State for the Home Department

[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Court of Appeal of England and Wales, Civil Division (Zjednoczone Królestwo)]

Swobodny przepływ osób – Prawo pobytu – Warunki – Były pracownik migrujący – Osoba bez wystarczających zasobów i bez ubezpieczenia zdrowotnego – Pomoc społeczna w formie pomocy mieszkaniowej – Osoba sprawująca pieczę nad dzieckiem, które przebywa w przyjmującym państwie członkowskim w celu odbywania nauki – Artykuł 12 rozporządzenia (EWG) nr 1612/68 – Dyrektywa 2004/38/WE – Wzajemny stosunek obu uregulowań





I –    Wprowadzenie

1.        Czy obywatelowi Unii, który nie wykonuje działalności zawodowej i nie posiada wystarczających własnych zasobów, może przysługiwać jako osobie sprawującej pieczę nad córką prawo pobytu w państwie członkowskim, w którym córka odbywa naukę jako dziecko byłego pracownika migrującego?

2.        Z tym pytaniem zwrócił się w niniejszej sprawie do Trybunału Court of Appeal of England and Wales (Civil Division)(2). Daje ono Trybunałowi sposobność sprecyzowania jego dotychczasowego orzecznictwa dotyczącego art. 12 rozporządzenia (EWG) nr 1612/68(3) – w szczególności wyroku w sprawie Baumbast i R(4) – oraz wyjaśnienia stosunku tego przepisu do przyjętej w 2004 r. nowej dyrektywy dotyczącej pobytu obywateli Unii i członków ich rodzin ([zwanej dalej:] „dyrektywą 2004/38/WE”)(5). Problematyka ta ma znaczenie, którego nie wolno nie doceniać, nie tylko dla wielu obywateli Unii, którzy opuścili swój kraj ojczysty i mieszkają w innych państwach członkowskich, lecz również dla danych państw przyjmujących.

3.        Niniejsza sprawa wykazuje kilka podobieństw do będącej w toku sprawy C‑310/08 Ibrahim(6), której podstawą jest również wniosek Court of Appeal o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym. W obu sprawach o pomoc mieszkaniową w Anglii wystąpiły osoby niewykonujące działalności zawodowej, bez wystarczających własnych zasobów. W uzasadnieniu żądania powołały się one na rzekomo przysługujące im prawo pobytu w Zjednoczonym Królestwie w celu sprawowania pieczy nad ich małoletnimi dziećmi, które odbywają tam naukę. Jednakże w odróżnieniu od sprawy Ibrahim wniosek o świadczenie z tytułu pomocy społecznej w sprawie Teixeira nie pochodzi od obywatela państwa trzeciego, lecz od obywatela Unii, który wcześniej sam wykonywał działalność zawodową w Zjednoczonym Królestwie i nadal tam mieszka.

II – Ramy prawne

A –    Prawo wspólnotowe

4.        Wspólnotowe ramy prawne niniejszej sprawy określa po pierwsze dyrektywa 2004/38 i po drugie rozporządzenie nr 1612/68.

1.      Dyrektywa 2004/38

5.        Dyrektywa 2004/38 zawiera w rozdziale I (art. 1–3) przepisy ogólne, w rozdziale III (art. 6 – 15) uregulowanie dotyczące prawa pobytu i w rozdziale IV (art. 16–21) uregulowania dotyczące prawa do stałego pobytu.

6.        Zgodnie z definicją zawartą w jej art. 2 pkt 2 lit. c) do celów dyrektywy 2004/38 „członek rodziny” oznacza:

„bezpośrednich zstępnych [obywatela Unii] oraz jego współmałżonka lub partnera, jak zdefiniowano w lit. b), którzy nie ukończyli dwudziestego pierwszego roku życia lub pozostają na utrzymaniu”.

7.        Stosowny fragment art. 7 dyrektywy 2004/38, który nosi tytuł „Prawo pobytu przez okres przekraczający trzy miesiące”, brzmi następująco:

„1.      Wszyscy obywatele Unii posiadają prawo pobytu na terytorium innego państwa członkowskiego przez okres dłuższy niż trzy miesiące, jeżeli:

a)      są pracownikami najemnymi lub osobami pracującymi na własny rachunek w przyjmującym państwie członkowskim;

b)      posiadają wystarczające zasoby dla siebie i członków ich rodziny, aby nie stanowić obciążenia dla systemu pomocy społecznej przyjmującego państwa członkowskiego w okresie pobytu, oraz są objęci pełnym ubezpieczeniem zdrowotnym w przyjmującym państwie członkowskim;

c)      –       są zapisani do instytucji prywatnej lub publicznej, uznanej lub finansowanej przez przyjmujące państwo członkowskie na podstawie przepisów prawnych lub praktyki administracyjnej, zasadniczo w celu odbycia studiów, włącznie z kształceniem zawodowym; oraz

–      są objęci pełnym ubezpieczeniem zdrowotnym w przyjmującym państwie członkowskim i zapewnią odpowiednią władzę krajową, za pomocą oświadczenia lub innego równoważnego środka według własnego wyboru, że posiadają wystarczające zasoby dla siebie i członków rodziny, aby nie stanowić obciążenia dla systemu pomocy społecznej przyjmującego państwa członkowskiego w okresie ich pobytu; lub

d)      są członkami rodziny towarzyszącymi lub dołączającymi do obywatela Unii, który spełnia warunki określone w lit. a), b) lub c).

2.      Prawo pobytu przewidziane w ust. 1 rozciąga się na członków rodziny, którzy nie są obywatelami jednego z państw członkowskich, towarzyszących lub dołączających do obywatela Unii w przyjmującym państwie członkowskim, o ile tacy obywatele Unii spełniają warunki określone w ust. 1 lit. a), b) lub c).

3.      Do celów ust. 1 lit. a) obywatel Unii, który nie jest dłużej pracownikiem najemnym lub osobą pracującą na własny rachunek, zachowuje status pracownika najemnego lub osoby pracującej na własny rachunek w następujących okolicznościach:

a)      jest okresowo niezdolny do pracy w wyniku choroby lub wypadku;

b)      pozostaje bez pracy w sposób niezamierzony, co jest należycie odnotowane, po okresie zatrudnienia przekraczającym jeden rok i zarejestrował się jako bezrobotny w odpowiednim urzędzie pracy;

c)      pozostaje bez pracy w sposób niezamierzony, co jest na należycie odnotowane, po zakończeniu umowy o pracę na czas określony, obejmującej okres krótszy niż rok, lub po okresie niezamierzonego bezrobocia przez pierwsze dwanaście miesięcy i zarejestrował się jako bezrobotny w odpowiednim urzędzie pracy. W takim przypadku status pracownika zostaje zachowany nie dłużej niż przez sześć miesięcy;

d)      podejmuje kształcenie zawodowe. O ile obywatel Unii nie jest bezrobotny, zachowanie statusu pracownika [najemnego lub osoby pracującej na własny rachunek] wymaga, aby kształcenie było związane z poprzednim zatrudnieniem [chyba że zainteresowany utracił wcześniej pracę w sposób niezawiniony].

4.      […]”.

8.        W art. 12 ust. 3 dyrektywy 2004/38 znajduje się następujące uregulowanie związane z zachowaniem prawa pobytu przez członków rodziny w przypadku śmierci lub wyjazdu obywatela Unii:

„Wyjazd obywatela Unii z przyjmującego państwa członkowskiego lub jego/jej śmierć nie prowadzą do utraty prawa pobytu przez jego/jej dzieci lub rodzica, który sprawuje faktycznie pieczę nad dziećmi, bez względu na przynależność państwową, jeżeli dzieci zamieszkują w przyjmującym państwie członkowskim i są zapisane do instytucji edukacyjnej w celu studiowania tam aż do momentu zakończenia ich studiów”.

9.        Uzupełniająco należy wskazać na art. 16 dyrektywy 2004/38, który zawiera ogólne zasady dotyczące prawa stałego pobytu obywateli Unii i członków ich rodzin:

„1.      Obywatele Unii, którzy legalnie zamieszkują w przyjmującym państwie członkowskim przez nieprzerwany okres pięciu lat, mają prawo stałego pobytu w tym państwie. Prawo to nie podlega warunkom przewidzianym w rozdziale III.

[…]

3.      Ciągłości pobytu nie naruszają przejściowe okresy nieobecności nieprzekraczające ogółem sześciu miesięcy w roku lub dłuższe okresy nieobecności z powodu obowiązkowej służby wojskowej, lub okres nieobecności obejmujący 12 kolejnych miesięcy z ważnych powodów, na przykład ciąży i porodu, poważnej choroby, studiów, kształcenia zawodowego lub oddelegowania w innym państwie członkowskim lub państwie trzecim.

4.      Po nabyciu prawa stałego pobytu można je utracić jedynie w wyniku nieobecności w przyjmującym państwie członkowskim przez okres przekraczający dwa kolejne lata”.

10.      Zgodnie z art. 40 ust. 1 państwa członkowskie były zobowiązane do dokonania transpozycji dyrektywy 2004/38 do dnia 30 kwietnia 2006 r.

2.      Rozporządzenie nr 1612/68

11.      Rozporządzenie nr 1612/68 stanowi uregulowanie poprzedzające dyrektywę 2004/38. Zostało ono w części uchylone przez tę ostatnią dyrektywę(7).

12.      Artykuł 10 rozporządzenia nr 1612/68, który został uchylony przez dyrektywę 2004/38, stanowił do dnia 30 kwietnia 2006 r., co następuje:

„1.      Prawo osiedlenia się w innym państwie członkowskim wraz z pracownikiem, który jest obywatelem państwa członkowskiego i jest zatrudniony na terytorium innego państwa członkowskiego, mają następujące osoby, bez względu na przynależność państwową:

a)      współmałżonek oraz zstępni poniżej 21 roku życia lub pozostający na utrzymaniu pracownika;

b)      wstępni pracownika lub jego współmałżonka, pozostający na jego utrzymaniu.

2.      Państwa członkowskie ułatwiają przyjęcie członka rodziny, którego nie dotyczy przepis ust. 1, jeżeli pozostaje on na utrzymaniu pracownika lub w kraju pochodzenia i zamieszkuje z nim we wspólnym gospodarstwie domowym.

3.      Do celów ust. 1 i 2 pracownik powinien dysponować dla swojej rodziny lokalem o standardzie przyjętym dla pracowników krajowych w regionie, w którym jest zatrudniony, przy czym przepis niniejszy nie może powodować dyskryminacji pracowników krajowych względem pracowników z innych państw członkowskich”.

13.      Artykuł 12 rozporządzenia nr 1612/68, który nadal obowiązuje również po wejściu w życie dyrektywy 2004/38, zawiera następującą regulację:

„Dzieci obywatela państwa członkowskiego, który jest lub był zatrudniony na terytorium innego państwa członkowskiego, mają dostęp do powszechnego systemu kształcenia, nauki zawodu oraz szkolenia zawodowego na takich samych warunkach jak obywatele tego państwa, jeżeli dzieci te mieszkają na jego terytorium.

Państwa członkowskie popierają wszelkie wysiłki zapewniające tym dzieciom możliwie najlepsze warunki uczestnictwa w zajęciach, o jakich mowa”.

B –    Uregulowania krajowe

14.      Właściwe przepisy krajowe są określane w postanowieniu odsyłającym jako „skomplikowane” i zostały przedstawione jedynie w formie streszczenia. Zgodnie z nim krajowy stan prawny przedstawia się następująco.

15.      Zgodnie z przyjętym w 1996 r. Housing Act(8) pomoc mieszkaniowa jest przyznawana „osobie uprawnionej”, będącej osobą bezdomną, która spełnia określone warunki.

16.      Z art. 185 Housing Act 1996(9) wynika, że do uzyskania pomocy mieszkaniowej nie jest uprawniona osoba, „która jest cudzoziemcem i nie spełnia warunków przyznania pomocy mieszkaniowej”. W odniesieniu do Anglii szczegółowe uregulowanie zawiera rozporządzenie ministerialne, tak zwane Eligibility Regulations(10).

17.      W szczególności z art. 6 ust. 1 Eligibility Regulations wynika, iż osoba, która nie podlega kontroli władz imigracyjnych, jest uprawniona do uzyskania pomocy mieszkaniowej tylko wtedy, kiedy ma stałe miejsce pobytu w Zjednoczonym Królestwie i posiada tam również prawo pobytu(11).

18.      Za uprawnionych do pobytu uważa się w tym kontekście poza obywatelami brytyjskimi między innymi obywateli Unii, którzy korzystają z przysługującego im na mocy prawa wspólnotowego prawa wjazdu i dłuższego pobytu na terytorium Zjednoczonego Królestwa(12). Obywatele Unii nie spełniają warunków nabycia prawa [do pomocy mieszkaniowej], jeśli wykorzystują przysługujące im prawo pobytu jedynie do poszukiwania pracy lub są rodziną osoby poszukującej pracy albo gdy jest to początkowe prawo pobytu na terytorium Zjednoczonego Królestwa przez okres nieprzekraczający trzech miesięcy(13).

19.      Zgodnie z art. 6 ust. 2 Eligibility Regulations kryterium stałego miejsca pobytu nie muszą spełniać w szczególności następujący obywatele Unii Europejskiej: pracownicy najemni, osoby pracujące na własny rachunek, członkowie rodziny pracowników najemnych lub osób pracujących na własny rachunek oraz osoby posiadające prawo stałego pobytu w Zjednoczonym Królestwie.

20.      Na koniec należy zwrócić uwagę, iż przepisy dyrektywy 2004/38 zostały transponowane do prawa Zjednoczonego Królestwa przez Immigration (European Economic Area) Regulations 2006(14), które weszło w życie w dniu 30 kwietnia 2006 r.

III – Stan faktyczny i postępowanie przed sądem krajowym

21.      M. Teixeira urodziła się w dniu 7 marca 1971 r. i jest obywatelką Portugalii. Przyjechała do Anglii w roku 1989 i w latach 1989–1991 pracowała tam jako sprzątaczka. Przyjechała wraz ze swoim małżonkiem, który również jest obywatelem Portugalii. W dniu 2 czerwca 1991 r. urodziła się w Zjednoczonym Królestwie Patricia, córka małżonków. Patricia podjęła naukę w Zjednoczonym Królestwie w czasie, gdy M. Teixeira nie pracowała(15).

22.      Następnie M. Teixeira i jej małżonek rozwiedli się, przy czym ten ostatni również nadal zamieszkuje w [Zjednoczonym Królestwie]. W dniu 13 czerwca 2006 r. sąd orzekł, że Patricia powinna mieszkać z ojcem, lecz może mieć kontakt ze swoją matką tak często, jak sobie tego życzy. W listopadzie 2006 r. Patricia podjęła naukę na kursie opiekunek dla dzieci w Vauxhall Learning Centre(16) w londyńskim okręgu miejskim Lambeth. W marcu 2007 r. wówczas 15‑letnia Patricia przeprowadziła się do matki.

23.      M. Teixeira była zatrudniana w Zjednoczonym Królestwie na pewien czas, z przerwami. Ostatnio pracowała na początku 2005 r.

24.      W dniu 11 kwietnia 2007 r. M. Teixeira zwróciła się do London Borough of Lambeth(17) o przyznanie jej pomocy mieszkaniowej w związku z bezdomnością. Wniosek ten został oddalony, ponieważ M. Teixeira nie jest do takiej pomocy uprawniona. Również w następstwie odwołania wniesionego przez M. Teixeirę decyzja oddalająca wniosek została utrzymana w mocy.

25.      Na odmowę przyznania pomocy mieszkaniowej M. Teixeira wniosła w pierwszej instancji skargę do London Lambeth County Court(18); jednakże bez powodzenia(19). Obecnie spór zawisł w drugiej instancji przed Court of Appeal of England and Wales (Civil Division), będącym sądem odsyłającym.

26.      Zgodnie z postanowieniem odsyłającym M. Teixeira przyznaje w postępowaniu krajowym, że:

–        nie jest ona pracownikiem najemnym, nie jest samowystarczalna finansowo i nie przysługuje jej prawo pobytu zgodnie z art. 7 ust. 1 dyrektywy 2004/38,

–        nie zachowała statusu pracownika najemnego, gdyż nie spełnia wymogów określonych w art. 7 ust. 3 dyrektywy 2004/38, oraz

–        nie przysługuje jej prawo stałego pobytu na podstawie art. 16 dyrektywy 2004/38.

27.      W postępowaniu krajowym M. Teixeira wywodzi swoje prawo pobytu w Zjednoczonym Królestwie wyłącznie z okoliczności, że od marca 2007 r. sprawowała pieczę nad swoją córką Patricią, która z kolei odbywała naukę w Zjednoczonym Królestwie i z tego tytułu przysługuje jej prawo pobytu w Zjednoczonym Królestwie na podstawie art. 12 rozporządzenia 1612/68 (20).

IV – Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym i postępowanie przed Trybunałem

28.      Postanowieniem z dnia 10 października 2008 r. Court of Appeal zawiesił postępowanie i przedłożył Trybunałowi do rozstrzygnięcia w trybie prejudycjalnym następujące pytania:

„W sytuacji gdy i) obywatel UE przyjechał do Zjednoczonego Królestwa, ii) obywatel UE w pewnych okresach był pracownikiem najemnym w Zjednoczonym Królestwie, iii) obywatel UE przestał być pracownikiem, lecz nie opuścił Zjednoczonego Królestwa, iv) obywatel UE nie zachował statusu pracownika i nie przysługuje mu prawo pobytu zgodnie z art. 7 oraz nie przysługuje mu prawo stałego pobytu na podstawie art. 16 dyrektywy 2004/38 Parlamentu Europejskiego i Rady, v) dziecko obywatela UE rozpoczęło naukę w czasie, kiedy obywatel ten nie był pracownikiem najemnym, lecz kształciło się nadal w Zjednoczonym Królestwie w czasie, kiedy obywatel UE świadczył pracę na terytorium Zjednoczonego Królestwa, vi) obywatel UE sprawuje faktycznie pieczę nad dzieckiem oraz vii) obywatel UE i jego dziecko nie są samowystarczalni finansowo:

1)      Czy obywatelowi UE przysługuje prawo pobytu w Zjednoczonym Królestwie tylko w przypadku, gdy spełnia on warunki określone w dyrektywie 2004/38?

albo:

2)      a)     Czy obywatelowi UE przysługuje pochodne prawo pobytu wywiedzione z art. 12 rozporządzenia Rady (EWG) nr 1612/68 z dnia 15 października 1968 r., interpretowanego zgodnie z orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości, bez konieczności spełnienia przez niego warunków określonych w dyrektywie 2004/38? 

b)      Jeśli tak, to czy musi on posiadać wystarczające zasoby dla siebie i członków rodziny, aby nie stanowić obciążenia dla systemu pomocy społecznej przyjmującego państwa członkowskiego w okresie pobytu oraz być objęty pełnym ubezpieczeniem zdrowotnym w przyjmującym państwie członkowskim?

c)      Jeśli tak, to czy aby korzystać z pochodnego prawa pobytu wywiedzionego z art. 12 rozporządzenia nr 1612/68, interpretowanego zgodnie z orzecznictwem Trybunału, dziecko musi rozpocząć naukę w czasie, kiedy obywatel UE jest pracownikiem najemnym, czy wystarczy, że obywatel UE był przez pewien czas pracownikiem najemnym po podjęciu przez dziecko nauki?

d)      Czy prawa obywatela UE do pobytu w charakterze osoby sprawującej pieczę nad uczącym się dzieckiem wygasają z chwilą osiągnięcia przez dziecko wieku osiemnastu lat?

3)      Jeśli odpowiedź na pytanie pierwsze jest twierdząca, to czy ulegnie ona zmianie w sytuacji takiej, jak w niniejszej sprawie, gdy dziecko rozpoczęło naukę przed dniem, w którym dyrektywa 2004/38/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. miała być transponowana przez państwa członkowskie, lecz matka sprawowała faktycznie pieczę i powołała się na prawo pobytu na tej podstawie dopiero w marcu 2007 r., czyli po dniu, w którym dyrektywa miała zostać transponowana?”.

29.      W postępowaniu przed Trybunałem uwagi na piśmie i uwagi ustne przedstawili, poza M. Teixeirą i London Borough of Lambeth, rząd duński, rząd portugalski, rząd Zjednoczonego Królestwa oraz Komisja Wspólnot Europejskich(21). Ponadto uwagi na piśmie przedstawił Urząd Nadzoru EFTA.

V –    Ocena

30.      W swoim wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym sąd odsyłający ma zasadniczo na celu zbadanie, czy obywatelowi Unii niewykonującemu działalności zawodowej, znajdującemu się w sytuacji M. Teixeiry, przysługuje prawo pobytu na mocy prawa wspólnotowego, nawet jeśli on sam nie jest niezależny ekonomicznie. Istnienie takiego prawa pobytu byłoby bowiem zgodnie z prawem krajowym warunkiem przyznania pomocy mieszkaniowej, o którą wystąpiła M. Teixeira.

31.      Stanowiska uczestników postępowania są w tym względzie podzielone.

32.      M. Teixeira uważa, że jako osobie sprawującej pieczę nad odbywającą naukę córką prawo pobytu w Zjednoczonym Królestwie przysługuje jej na podstawie art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 bez konieczności posiadania przez nią wystarczających zasobów i bycia objętą ubezpieczeniem zdrowotnym. W tym względzie zgadzają się z nią Komisja i Urząd Nadzoru EFTA. Podobne stanowisko zajął ponadto rząd włoski w ww. sprawie Ibrahim. Również rząd portugalski dochodzi do takiego wniosku(22). Diametralnie odmienne stanowisko zajmują London Borough of Lambeth, rząd duński oraz rząd Zjednoczonego Królestwa, tak jak to zresztą uczyniła również Irlandia w ww. sprawie Ibrahim.

33.      Poniżej zbadam najpierw, czy obywatel Unii, znajdujący się w sytuacji M. Teixeiry może wywodzić prawo pobytu wyłącznie z art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 jako osoba sprawująca pieczę nad swoim dzieckiem (zob. poniżej pkt A). W drugiej kolejności rozważę, czy takie prawo pobytu wymaga, by dana osoba posiadała wystarczające zasoby i była objęta pełnym ubezpieczeniem zdrowotnym (zob. poniżej pkt B). Na koniec zajmę się trzema zasygnalizowanymi przez sąd odsyłający aspektami czasowymi w kontekście uprawnień M. Teixeiry, które mogą wynikać z art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 (zob. poniżej pkt C).

A –    Czy z art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 można wywieść prawo pobytu rodzica jako osoby sprawującej pieczę nad dzieckiem?

34.      W pierwszej części drugiego pytania(23) sąd odsyłający dąży zasadniczo do ustalenia, czy z art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 można wywieść prawo pobytu osoby, która jako rodzic sprawuje w przyjmującym państwie członkowskim pieczę nad odbywającym naukę dzieckiem pracownika migrującego.

35.      Bezsporne jest, że art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 przewiduje prawo do dostępu do kształcenia: dzieci pracownika migrującego, które mieszkają na terytorium państwa członkowskiego, w którym pracownik ten wykonuje lub wykonywał działalność zawodową, mają tam prawo dostępu „do powszechnego systemu kształcenia, nauki zawodu oraz szkolenia zawodowego”. Sporne jest jednakże to, czy z tym prawem dostępu do kształcenia związane jest również prawo pobytu dziecka i sprawującego nad nim pieczę rodzica w przyjmującym państwie członkowskim.

36.      Ewentualne prawo pobytu rodzica, jako osoby sprawującej pieczę, jest akcesoryjne względem prawa pobytu dziecka; jest ono zatem zależne od tego, czy prawo pobytu przysługuje samemu dziecku. Dlatego też zajmę się poniżej najpierw prawem pobytu dziecka w celu odbywania nauki (poniżej pkt 1) i dopiero w drugiej kolejności prawem pobytu osoby sprawującej nad nim pieczę (poniżej pkt 2).

1.      Prawo pobytu dziecka w celu obywania nauki

37.      London Borough of Lambeth, rząd duński oraz rząd Zjednoczonego Królestwa prezentują wspólnie stanowisko, iż art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 przewiduje wyłącznie prawo dostępu do kształcenia. Natomiast związane z tym prawo pobytu dziecka nie wynika z tego przepisu. Było ono pierwotnie zawarte w art. 10 rozporządzenia; od dnia uchylenia tego ostatniego przepisu prawo pobytu ustala się na warunkach określonych w dyrektywie 2004/38(24).

38.      Prawdą jest, iż art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 nie przyznaje dzieciom prawa do ustanawiania w pierwszej kolejności pobytu w przyjmującym państwie członkowskim. Jak pokazuje już brzmienie art. 12, dzieci mogą skorzystać z prawa dostępu do kształcenia tylko wtedy, „jeśli mieszkają na [...] terytorium [tego państwa członkowskiego]”. Muszą to być zatem dzieci, które już wcześniej zamieszkały w przyjmującym państwie członkowskim w celu podjęcia wspólnego zamieszkiwania z pracownikiem migrującym(25). Określone w art. 12 prawo dostępu do kształcenia znajduje bowiem swoje źródło w okoliczności, że dziecko podążyło za ojcem lub matką do przyjmującego państwa członkowskiego w związku z ich statusem jako pracowników migrujących(26).

39.      Jeśli jednakże dziecko zamieszkało w przyjmującym państwie członkowskim jako członek rodziny pracownika migrującego bądź też – jak w niniejszej sprawie córka M. Teixeiry – już się tam urodziło, to zgodnie z art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 jego pozycja prawna usamodzielnia się. Jego prawo dostępu do kształcenia nie jest wówczas na przyszłość uzależnione do tego, by jego ojciec lub matka zachowali w przyjmującym państwie członkowskim status pracownika migrującego(27). Prawo dostępu do kształcenia przysługuje również dziecku, którego rodzic jedynie w przeszłości „był zatrudniony” w charakterze pracownika migrującego w przyjmującym państwie członkowskim.

40.      Odmiennie niż sądzą niektórzy uczestnicy korzystanie z prawa dostępu do kształcenia nie może w szczególności być zależne od zachowania przez dziecko na okres jego edukacji szczególnego prawa pobytu na podstawie art. 10 ust. 1 lit. a) rozporządzenia 1612/69(28), a więc od posiadania prawa do zamieszkiwania z rodzicem, który jest pracownikiem najemnym(29). W przeciwnym razie prawo dostępu do kształcenia na podstawie art. 12 rozporządzenia 1612/69 byłoby w znacznej mierze bezskuteczne, w szczególności w odniesieniu do dzieci byłych pracowników migrujących. Często bowiem rodzic, który był zatrudniony w przyjmującym państwie członkowskim, ponownie opuszcza to państwo po ustaniu zatrudnienia, w związku z czym zamieszkiwanie we wspólnym gospodarstwie domowym z dzieckiem nie jest tam po prostu w ogóle możliwe(30).

41.      Ponadto art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 w żaden sposób nie nawiązuje do przepisów z zakresu prawa pobytu, lecz uznaje za wystarczające, by dziecko pracownika migrującego, które zamierza odbyć edukację w przyjmującym państwie członkowskim, już tam „mieszkało”.

42.      Związane z tym prawo dziecka pracownika migrującego, które mieszka w przyjmującym państwie członkowskim, pozostania tam w celu odbywania nauki wynika bezpośrednio z art. 12 rozporządzenia 1612/68(31). Przepis ten, biorąc pod uwagę jego systematykę i jego cele, nie może być bowiem interpretowany wąsko i nie może zostać również pozbawiony swojej praktycznej skuteczności(32).

43.      Artykuł 12 rozporządzenia 1612/68 należy do szeregu przepisów mających na celu stworzenie możliwie najlepszych warunków dla integracji rodziny pracownika migrującego w środowisku kraju przyjmującego(33). Jak Trybunał podkreślił, ta integracja może się udać jedynie wtedy, gdy dziecko pracownika migrującego ma możliwość uczęszczania do szkoły i odbycia studiów w kraju przyjmującym, aby móc z powodzeniem zakończyć swoją edukację(34).

44.      Dla pracownika migrującego korzystanie z prawa swobodnego przemieszczania się byłoby znacznie mniej atrakcyjne, gdyby nie mógłby być on pewien, że jego dzieci mają dostęp do kształcenia i mogą je również ukończyć w przyjmującym państwie członkowskim(35). Gdyby każde przerwanie lub zakończenie działalności pracownika migrującego w przyjmującym państwie członkowskim prowadziło automatycznie do utraty prawa pobytu przez jego dzieci, w związku z czym musiałyby one przerwać swoje kształcenie, to należałoby obawiać się niekorzystnych skutków dla ich dalszej edukacji szkolnej i kariery zawodowej. Dzieci mogłyby być bowiem zmuszone do kontynuowania kształcenia za granicą, co z uwagi na różnorodność krajowych systemów kształcenia i stosowanych języków nauczania może nieść ze sobą znaczne trudności. Takich niekorzystnych skutków można uniknąć tylko wtedy, jeśli dzieciom pracownika migrującego umożliwi się – również i właśnie w kontekście prawa pobytu – kontynuowanie ich nauki szkolnej i kształcenia zawodowego w przyjmującym państwie członkowskim aż do ich ukończenia, bez względu na to, czy ich rodzic w trakcie całego okresu ich kształcenia pracował tam jako pracownik migrujący, czy też nie. Jednocześnie w ten sposób najlepiej zagwarantowana zostaje możliwość pełnej integracji dzieci pracowników migrujących w środowisku przyjmującego państwa członkowskiego.

45.      W tym kontekście uzależnienie korzystania z prawa dostępu do kształcenia od istnienia odrębnego uprawnienia dziecka do pobytu na podstawie innych przepisów byłoby sprzeczne z systematyką i celami art. 12 rozporządzenia nr 1612/68(36). Przeciwnie, art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 przyznaje odbywającemu naukę dziecku niezależne prawo pobytu(37).

46.      Wbrew stanowisku niektórych uczestników postępowania sytuacji tej nie zmieniło również wejście w życie dyrektywy 2004/68. Brak jest wskazówek przemawiających za tym, że przyjmując dyrektywę 2004/38, prawodawca wspólnotowy zamierzał zmienić znany wówczas art. 12 rozporządzenia nr 1612/68, interpretowany zgodnie z orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości(38), i ograniczyć na przyszłość jego treść normatywną do zwykłego prawa dostępu do kształcenia.

47.      Dyrektywa 2004/38 doprowadziła bowiem do zmiany rozporządzenia nr 1612/68 tylko w takim zakresie, w jakim uchyliła jego art. 10 i art. 11. Prawo dzieci pracowników migrujących do pozostania w przyjmującym państwie członkowskim w celu odbywania nauki nie opiera się jednakże na żadnym z tych przepisów. To prawo pobytu wynika natomiast, jak właśnie wykazałam(39), bezpośrednio z art. 12 rozporządzenia 1612/68, którego treści normatywnej dyrektywa 2004/38 nie zmieniła.

48.      Tego wniosku nie można podważyć twierdzeniem, że w dyrektywie 2004/68 uregulowane zostały obecnie wszystkie prawa pobytu obywateli Unii i członków ich rodzin, w związku z czym z art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 nie można już wywodzić niezależnego prawa pobytu. Dyrektywa 2004/38 z pewnością kodyfikuje istniejące w danym momencie instrumenty wspólnotowe, które do tego momentu regulowały sytuację prawną określonych grup osób(40). Bezsporne jest również, że ma ona zastosowanie do każdego obywatela Unii i członków jego rodziny(41). Niemniej jednak dyrektywa ta nie zawiera obszernego i zupełnego uregulowania wszystkich możliwych praw pobytu tych obywateli Unii i członków ich rodzin.

49.      Przykładowo brak w dyrektywie 2004/38, tak jak w uregulowaniach będących jej poprzednikami, wyraźnego i obszernego uregulowania prawa pobytu rodziców, którzy sami nie wykonują działalności zawodowej, jednakże są osobami sprawującymi pieczę nad małoletnimi obywatelami Unii(42). Ponadto w przypadku powrotu obywatela Unii do kraju ojczystego brak jest w dyrektywie 2004/38 wyraźnych przepisów dotyczących prawa pobytu członków jego rodziny, którzy nie są obywatelami Unii, w tym państwie(43).

50.      Również sporne w niniejszej sprawie kwestie dotyczące prawa pobytu w związku z kształceniem dzieci obywateli Unii nie są uregulowane w dyrektywie 2004/38 w obszerny sposób.

51.      Wprawdzie odbywającemu naukę dziecku obywatela Unii prawo pobytu w przyjmującym państwie członkowskim może przysługiwać, na podstawie ogólnych zasad określonych w dyrektywie, jako członkowi rodziny(44). Brak jest jednakże w dyrektywie 2004/38 uregulowania dotyczącego specjalnego prawa pobytu dla dzieci odbywających naukę, które byłoby porównywalne z prawem przewidzianym w art. 12 rozporządzenia nr 1612/68. W szczególności art. 12 ust. 3 tej dyrektywy nie ustanawia takiego niezależnego prawa pobytu w celu odbywania nauki. Przeciwnie, ten ostatni przepis wymaga istnienia prawa pobytu i przewiduje jedynie jego zachowanie w przypadku śmierci lub wyjazdu obywatela Unii, do chwili ukończenia przez dziecko tego obywatela nauki(45).

52.      Artykuł 12 rozporządzenia nr 1612/68 i art. 12 ust. 3 dyrektywy 2004/38 nie są identyczne. Pod względem podmiotowego zakresu zastosowania art. 12 ust. 3 dyrektywy jest ujęty szerzej niż art. 12 rozporządzenia, ponieważ obejmuje on również dzieci obywateli Unii, którzy nie prowadzą działalności zarobkowej. Natomiast pod względem przedmiotowego zakresu zastosowania art. 12 ust. 3 dyrektywy jest o wiele węższy niż art. 12 rozporządzenia, ponieważ reguluje jedynie przypadek śmierci lub wyjazdu obywatela Unii.

53.      Brak w dyrektywie 2004/38 uregulowania niezależnego, szeroko zakrojonego prawa pobytu w celu odbywania nauki wyraźnie wskazuje, iż również po wejściu w życie tej dyrektywy pozostaje jeszcze miejsce dla stosowania art. 12 rozporządzenia jako podstawy prawnej dla prawa pobytu.

54.      Dotyczy to, po pierwsze, odbywających naukę dzieci pracowników migrujących, które ukończyły już dwudziesty pierwszy rok życia i nie są już uprawnione do pozostawania na utrzymaniu rodziców. Te dzieci nie mogą już korzystać z ogólnego prawa pobytu na podstawie art. 7 ust. 1 lit. d) dyrektywy 2004/38, ponieważ nie są one uważane za członków rodziny(46). Natomiast zakres zastosowania art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 nie jest ograniczony ani pod względem wieku, ani nie jest uzależniony od uprawnienia osoby odbywającej naukę do pozostawania na utrzymaniu innych osób(47).

55.      Po drugie, art. 12 rozporządzenia 1612/68 zachowuje znaczenie, gdy chodzi o prawo pobytu odbywających naukę dzieci byłych pracowników migrujących. Jak już przedstawiłam, dyrektywa 2004/38 zawiera w tym względzie w swoim art. 12 ust. 3 jedynie niepełne uregulowanie, które dotyczy wyłącznie przypadków śmierci i wyjazdu [rodzica], ale nie obejmuje dzieci byłego pracownika migrującego, który po zakończeniu wykonywania pracy sam pozostał w przyjmującym państwie członkowskim. Artykuł 12 rozporządzenia nr 1612/68 obejmuje natomiast również ten ostatni przypadek(48).

56.      Nie można przypuszczać, że w odniesieniu do praw pobytu odbywających naukę dzieci, przyjmując dyrektywę 2004/38, prawodawca wspólnotowy świadomie zamierzał pozostać w tyle za art. 12 rozporządzenia nr 1612/38 i jedynie przyznać szczególne prawa pobytu osobom wymienionym w art. 12 ust. 3 tej dyrektywy. Dyrektywa 2004/38 ma bowiem, zgodnie z jej motywem 3, na celu uproszczenie i wzmocnienie prawa do swobodnego przemieszczania się i pobytu wszystkich obywateli Unii. Z tym celem sprzeczna byłaby sytuacja, gdyby na mocy tej dyrektywy obywatelom Unii przysługiwało mniej praw niż na mocy aktów prawa pochodnego, które dyrektywa ta zmienia lub uchyla(49).

57.      Zatem również po wejściu w życie dyrektywy 2004/68 art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 pozostaje niezależną podstawą prawną dla prawa pobytu osób zamieszkujących w celu odbywania nauki w państwie członkowskim, w którym ich ojciec lub matka są lub byli zatrudnieni jako pracownik migrujący.

2.      Pochodne prawo pobytu rodzica jako osoby sprawującej pieczę nad dzieckiem

58.      Jeśli dziecku przysługuje prawo do ukończenia nauki w przyjmującym państwie członkowskim na podstawie art. 12 rozporządzenia nr 1612/68, to zgodnie z orzecznictwem [Trybunału] również rodzic, który sprawuje faktycznie pieczę nad dzieckiem, korzysta, na podstawie tego samego przepisu, z prawa pobytu w tym państwie członkowskim(50).

59.      Takie pochodne prawo pobytu osoby sprawującej pieczę jest często konieczne, by zagwarantować prawo dziecka do kształcenia, o którym mowa w art. 12 rozporządzenia nr 1612/68. Prawo dzieci pracowników migrujących do dostępu do kształcenia w przyjmującym państwie członkowskim mogłoby bowiem w danym przypadku zostać pozbawione skuteczności, gdyby zamierzano odmówić rodzicom sprawowania osobistej pieczy nad tymi dziećmi w okresie ich kształcenia i zamieszkiwania z nimi w tym celu w przyjmującym państwie członkowskim(51). Natomiast prawo pobytu dla rodzica, który sprawuje faktycznie pieczę nad dziećmi, ułatwia tym dzieciom korzystanie z ich prawa do kształcenia(52).

60.      Jednocześnie poprzez uznanie pochodnego prawa pobytu rodzica sprawującego pieczę uwzględnia się prawo dziecka i jego rodziców do poszanowania ich życia rodzinnego(53), ustanowione w art. 8 ust. 1 EKPC(54) i które w tym czasie zostało wpisane do art. 7 Karty praw podstawowych(55).

61.      Ponadto gwarantuje się w ten sposób, iż dzieci pracowników migrujących mają dostęp do kształcenia w przyjmującym państwie członkowskim „[na] możliwie najlepsz[ych] warunk[ach]” (art. 12 ust. 2 rozporządzenia nr 1612/68) oraz „na takich samych warunkach jak obywatele tego państwa” (art. 12 ust. 1 rozporządzenia nr 1612/68)(56). Do tych warunków zalicza się choćby to, by dzieci i młodzież mogli dorastać w ich zaufanym środowisku rodzinnym, co w zwykłym przypadku oznacza, że zamieszkują oni ze swoimi rodzicami bądź z rodzicem, który sprawuje nad nimi faktycznie pieczę.

62.      Wreszcie uznanie pochodnego prawa pobytu rodzica sprawującego pieczę stanowi również jeden z warunków możliwie najlepszej integracji dzieci pracowników migrujących w życiu społecznym przyjmującego państwa członkowskiego(57).

3.      Wniosek częściowy

63.      Podsumowując, można zatem stwierdzić:

Jeśli dziecko obywatela Unii Europejskiej odbywa naukę w państwie członkowskim, w którym obywatel ten jest lub był zatrudniony jako pracownik migrujący, to rodzicowi, który sprawuje faktycznie pieczę nad tym dzieckiem, przysługuje wynikające z art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 pochodne prawo pobytu w przyjmującym państwie członkowskim.

B –    Czy prawo pobytu przysługuje tylko w przypadku, gdy wnioskodawca posiada wystarczające zasoby i jest objęty pełnym ubezpieczeniem zdrowotnym?

64.      W swoim pytaniu pierwszym i drugiej części swojego pytania drugiego(58) sąd odsyłający dąży zasadniczo do ustalenia, czy prawo pobytu osoby, która w przyjmującym państwie członkowskim jako rodzic sprawuje pieczę nad odbywającym naukę dzieckiem pracownika migrującego i sama nie wykonuje działalności zawodowej, jest zależne od tego, by osoba ta posiadała wystarczające zasoby i była objęta pełnym ubezpieczeniem zdrowotnym, a więc by była „niezależna ekonomicznie”(59).

65.      W przeciwieństwie do pozostałych uczestników postępowania London Borough of Lambeth, rząd duński i rząd Zjednoczonego Królestwa uważają za konieczne ograniczenie praw płynących z art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 do osób niezależnych ekonomicznie.

66.      Skutkiem tego byłoby to, że osoba w sytuacji M. Teixeiry nie mogłaby wywodzić z art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 prawa pobytu, ponieważ nie posiada ona obecnie dostępu do wystarczających zasobów i nie jest objęta pełnym ubezpieczeniem zdrowotnym w Zjednoczonym Królestwie.

67.      Z brzmienia art. 12 rozporządzenia nr 1612/68, który nie może być interpretowany wąsko(60), nie wynika jednakże taki wymóg ekonomicznej niezależności.

68.      Również dotychczasowe orzecznictwo dotyczące art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 nie poddaje wywiedzionych z tego przepisu praw pobytu dzieci i sprawujących nad nimi pieczę rodziców jakiemukolwiek warunkowi ekonomicznej niezależności. W tym kontekście znaczenie mają w szczególności wyrok w sprawie Echternach i Moritz oraz wyrok w sprawie Baumbast i R:

–        W wyżej wymienionym wyroku w sprawie Echternach i Moritz posiadanie wystarczających zasobów nie było badane na żadnym etapie. Obu studentom nie odmówiono powoływania się na art. 12 rozporządzenia nr 1612/68, mimo że w postępowaniu krajowym podnieśli oni poza swoim prawem pobytu również roszczenia o świadczenia mające na celu finansowanie studiów, które były przeznaczone w szczególności na pokrycie kosztów ich utrzymania, kosztów utrzymania osób, co do których ciążą na nich obowiązki alimentacyjne, oraz kosztów ubezpieczenia zdrowotnego, i które w każdym razie w części miały charakter pomocy społecznej(61).

–        W wyżej wymienionym wyroku w sprawie Baumbast i R okoliczność, iż W. Baumbast posiadał wystarczające zasoby, została wspomniana jedynie w odniesieniu do jego własnego prawa pobytu na podstawie art. 18 WE, jako obywatela Unii nieprowadzącego działalności zawodowej(62). Żadnej roli nie odgrywało natomiast posiadanie wystarczających zasobów w mających tu znaczenie fragmentach tego wyroku, które są poświęcone prawu pobytu małżonki i córki W. Baumbasta na podstawie art. 12 rozporządzenia nr 1612/68(63).

69.      Niewątpliwie prawodawca wyszedł z założenia, że członkowie rodziny pracownika migrującego, którzy mieszkają z nim w przyjmującym państwie członkowskim, z reguły posiadają wystarczające zasoby, ponieważ albo sami wykonują działalność zawodową w przyjmującym państwie członkowskim (art. 11 rozporządzenia nr 1612/68) albo też są im one zapewniane przez pracownika migrującego, który ze swoich dochodów pokrywa ich utrzymanie i udostępnia im mieszkanie (art. 10 ust. 1, 3 rozporządzenia nr 1612/68).

70.      Niemniej w rozporządzeniu nr 1612/68 prawodawca nie uczynił istnienia wystarczających zasobów warunkiem pobytu w przyjmującym państwie członkowskim. Przeciwnie, pracownicy migrujący mają na podstawie art. 7 ust. 2 rozporządzenia 1612/68 prawo do takich samych przywilejów socjalnych jak pracownicy krajowi(64); podmiotowym zakresem tego uprawnienia zostają objęte w ramach art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 również ich dzieci, o ile ukończą one naukę w przyjmującym państwie członkowskim(65).

71.      Brak wymogu niezależności ekonomicznej w rozporządzeniu nr 1612/68 stanowi istotną różnicę między tym rozporządzeniem a niektórymi przyjętymi później dyrektywami, w których swoboda przemieszczania się i prawo pobytu obywateli Unii, którzy nie wykonują działalności zawodowej, zostały obwarowane wyraźnym zastrzeżeniem dotyczącym wykazania posiadania wystarczających zasobów i pełnego ubezpieczenia zdrowotnego(66). Słusznie zwrócił na to uwagę Urząd Nadzoru EFTA.

72.      Mimo to London Borough of Lambeth, rząd duński i rząd Zjednoczonego Królestwa uważają, iż również art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 musi obecnie zostać obwarowany zastrzeżeniem dotyczącym ekonomicznej niezależności. Wnioskują one to z dyrektywy 2004/38, która w tym czasie weszła w życie, i uważają, że art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 powinien być odtąd interpretowany i stosowany w jej świetle.

73.      Ta argumentacja nie jest przekonująca.

74.      Jak już wspomniano(67), sprzeczna z celami dyrektywy 2004/38 byłaby sytuacja, gdyby ze względu na nią została ograniczona treść normatywna art. 12 rozporządzenia 1612/68. Jak wiadomo dyrektywa 2004/38 ma na celu uproszczenie i wzmocnienie prawa do swobodnego przemieszczania się i pobytu wszystkich obywateli Unii(68). Niezgodne z tym celem byłoby, aby na mocy dyrektywy 2004/38 obywatelom Unii przysługiwało mniej praw niż na mocy aktów prawa wtórnego, które dyrektywa ta zmieniła lub uchyliła(69).

75.      Niezależnie od tych względów natury ogólnej przeciwko ograniczeniu praw wynikających z art. 12 rozporządzenia 1612/68 wyłącznie do osób niezależnych ekonomicznie przemawiają również założenia prawodawcze znajdujące konkretny wyraz w dyrektywie 2004/38.

76.      Dyrektywa 2004/38 w żaden sposób nie obwarowuje wszystkich praw pobytu obywateli Unii i członków ich rodzin generalnym zastrzeżeniem dotyczącym niezależności ekonomicznej danej osoby. Przeciwnie, w dyrektywie tej kontynuowane jest typowe już dotychczas rozróżnienie pomiędzy(70) dwoma kategoriami praw pobytu: prawa obywateli Unii niewykonujących działalności zawodowej i członków ich rodzin są zasadniczo zależne od wykazania wystarczających zasobów i posiadania pełnego ubezpieczenia zdrowotnego [art. 7 ust. 1 lit. b), c) w związku z lit. d) dyrektywy], natomiast prawa obywateli Unii wykonujących działalność zawodową i członków ich rodzin nie podlegają tego rodzaju ograniczeniu [art. 7 ust. 1 lit. a) w związku z lit. d) dyrektywy].

77.      Prawa wynikające z art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 podlegają zaliczeniu do ostatniej wymienionej kategorii; przysługują one członkom rodzin obywateli Unii, którzy jako pracownicy migrujący wykonują lub wykonywali działalność zawodową w przyjmującym państwie członkowskim. Dlatego też – nawet uwzględniając założenia prawodawcze leżące u podstaw dyrektywy 2004/38 – nie jest zasadne obwarowywanie tych praw zastrzeżeniem dotyczącym niezależności ekonomicznej danej osoby.

78.      Wniosek ten zostaje potwierdzony, gdy spojrzy się na art. 12 ust. 3 dyrektywy 2004/38. Przewidziano tam, że w przypadku śmierci lub wyjazdu obywatela Unii z przyjmującego państwa członkowskiego prawo pobytu jego odbywających naukę dzieci oraz prawo pobytu rodzica, który sprawuje faktycznie pieczę nad tymi dziećmi, pozostaje ważne aż do momentu ukończenia kształcenia przez dzieci. W przeciwieństwie do niektórych „sąsiednich” przepisów dotyczących zachowania prawa pobytu(71) art. 12 ust. 3 dyrektywy 2004/38 nie jest obwarowany zastrzeżeniem dotyczącym ekonomicznej niezależności dzieci i ich rodzica. Wykazanie wystarczających zasobów i pełnego ubezpieczenia zdrowotnego nie zostało tam uczynione warunkiem dla pozostania w przyjmującym państwie członkowskim.

79.      Wprawdzie niniejsza sprawa nie należy do zakresu zastosowania art. 12 ust. 3 dyrektywy 2004/38, ponieważ żaden z obojga rodziców odbywającego naukę dziecka, Patricii, nie umarł ani nie wyjechał ze Zjednoczonego Królestwa, jednakże przepis ten ukazuje, że dyrektywa 2004/38 przypisuje szczególne znaczenie pozycji prawnej odbywających naukę dzieci i sprawujących nad nimi pieczę rodziców i uprzywilejowuje ich w stosunku do pozostałych członków rodzin obywateli Unii.

80.      A zatem również aktualne założenia prawodawcze znajdujące wyraz w dyrektywie 2004/38 przemawiają przeciwko obwarowywaniu odtąd praw wynikających z art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 zastrzeżeniem dotyczącym niezależności ekonomicznej odbywającego naukę dziecka lub rodzica sprawującego pieczę nad tym dzieckiem.

81.      Niewątpliwie ta szeroka wykładnia art. 12 rozporządzenia nr 1612/68, która wynika już z przywołanego przeze mnie orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości, może skutkować tym, iż osoby takie jak M. Teixeira i jej córka, która same nie są niezależne ekonomicznie, będą korzystać z pomocy społecznej w przyjmującym państwie członkowskim. W normalnym przypadku nie może jednakże z tego wynikać żadne nieracjonalne obciążenie dla budżetów publicznych i systemów pomocy społecznej przyjmującego państwa członkowskiego. W ramach ich – obecnej lub przeszłej – działalności w charakterze pracownika migrującego ojciec lub matka odbywającego naukę dziecka przyczynili się bowiem do finansowania jego budżetów publicznych i systemów pomocy społecznej poprzez odprowadzanie podatków i składek społecznych. Ujmowani również jako grupa pracownicy migrujący wykonujący działalność zawodową w przyjmującym państwie członkowskim mają taki wkład w finansowanie.

82.      Poza tym dotychczas we wszystkich instrumentach wspólnotowych dotyczących prawa do swobodnego przemieszczania się i pobytu przewidziany był pewien stopień finansowej solidarności przyjmującego państwa członkowskiego z obywatelami innych państw członkowskich, również w odniesieniu do osób niewykonujących działalności zawodowej(72). Obecnie idea ta ponownie znajduje wyraz w preambule dyrektywy 2004/38. Korzystanie z systemu pomocy społecznej nie jest tam kategorycznie wyłączone nawet w odniesieniu do początkowego okresu pobytu danej osoby w przyjmującym państwie członkowskim; korzystanie z tego systemu nie powinno jedynie odbywać się w sposób nieracjonalny(73). Ponadto art. 14 ust. 3 dyrektywy 2004/38 stanowi, iż środek wydalenia nie jest stosowany automatycznie w wyniku korzystania przez obywatela Unii lub członków jego/jej rodziny z systemu pomocy społecznej.

83.      Oczywiście zasada solidarności finansowej z obywatelami innych państw członkowskich nie zmusza przyjmującego państwa członkowskiego do tolerowania nadużyć. Zgodnie z ogólną zasadą prawa wspólnotowego stosowanie przepisu wspólnotowego nie może bowiem prowadzić do tego, by objęte nim były praktyki noszące znamiona nadużycia(74). Zasada ta została również wyrażona w art. 35 dyrektywy 2004/38(75). W związku z tym państwa członkowskie zachowują możliwość uniemożliwienia powołania się na zawarte w art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 prawa, jeśli nosi ono znamiona nadużycia. Istnienie nadużycia musi zostać jednakże obiektywnie sprawdzone na podstawie całościowej oceny wszystkich okoliczności konkretnego przypadku i nie może być wyprowadzane już to z samego faktu powołania się na prawa przyznane przez art. 12 rozporządzenia nr 1612/68(76).

84.      W niniejszej sprawie nie wydają się istnieć żadne wskazówki przemawiające za tym, by M. Teixeira lub jej córka mogły powoływać się na art. 12 rozporządzenia 1612/68 w sposób stanowiący nadużycie lub korzystać z finansowej solidarności przyjmującego państwa członkowskiego w sposób nieracjonalny.

85.      W chwili wystąpienia z wnioskiem o pomoc mieszkaniową M. Teixeira mieszkała w Zjednoczonym Królestwie nieprzerwanie(77) od 18 lat. Jej córka jest obywatelką Unii, która urodziła się w przyjmującym państwie członkowskim i tam – jak należy przypuszczać – odbyła swoją całą edukację szkolną. Z zastrzeżeniem odmiennych ustaleń faktycznych sądu odsyłającego można więc przyjąć, iż sytuacja M. Teixeiry i jej córki charakteryzuje się stosunkowo dużym stopniem integracji w środowisku przyjmującego państwa członkowskiego. W tych okolicznościach pewien stopień finansowej solidarności przyjmującego państwa członkowskiego w stosunku do nich wydaje się uzasadniony.

86.      Podsumowując, należy zatem stwierdzić:

Wynikające z art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 prawo pobytu rodzica, który sprawuje faktycznie pieczę nad odbywającym naukę dzieckiem pracownika migrującego, nie jest zależne od tego, by rodzic ten posiadał wystarczające zasoby i był objęty pełnym ubezpieczeniem zdrowotnym.

C –    Aspekty czasowe

87.      Na koniec pozostaje rozważyć, jaki wpływ na prawo pobytu osoby znajdującej się w sytuacji M. Teixeiry mają trzy wskazane przez sąd odsyłający aspekty czasowe.

1.      W jakim momencie osoba odbywająca naukę musiała być dzieckiem pracownika migrującego?

88.      W trzeciej części swojego drugiego pytania(78) sąd odsyłający dąży zasadniczo do ustalenia, w jakim momencie osoba odbywająca naukę musiała być dzieckiem pracownika migrującego, by art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 mógł znaleźć zastosowanie. W szczególności sąd ten zapytuje, czy przepis ten stosuje się tylko w przypadku, gdy rodzic, który sprawuje pieczę nad odbywającym naukę dzieckiem, już w momencie rozpoczęcia przez nie nauki w przyjmującym państwie członkowskim sam wykonywał w nim działalność zawodową jako pracownik migrujący.

89.      Tłem dla tego pytania jest okoliczność, iż M. Teixeira nie pracowała w Zjednoczonym Królestwie w momencie rozpoczęcia nauki przez jej córkę Patricię, lecz jedynie przed podjęciem przez nią nauki i z przerwami w okresie jej nauki. W tym kontekście sąd odsyłający ma wątpliwości, czy Patricia – i tym samym ostatecznie również jej matka, jako osoba sprawująca pieczę [nad dzieckiem] – może się obecnie powołać na art. 12 rozporządzenia nr 1612/68.

90.      W tym względzie należy zauważyć, iż zakres zastosowania art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 nie jest ograniczony do przypadków, w których rodzic dziecka obywającego naukę miał status pracownika migrującego akurat w momencie rozpoczęcia przez nie nauki.

91.      Zgodnie z samym jego brzmieniem przepis ten ma zastosowanie zarówno do dzieci, których rodzic „jest zatrudniony” na terytorium przyjmującego państwa członkowskiego, jak również do takich dzieci, których rodzic „był [tam] zatrudniony”. Dzieci byłych pracowników migrujących mogą zatem powołać się na art. 12, tak jak dzieci obywateli Unii, którzy mają status aktywnego pracownika migrującego. Z art. 12 nie wynika, jakoby dzieciom byłych pracowników migrujących mogło przysługiwać jedynie ograniczone prawo dostępu do kształcenia w przyjmującym państwie członkowskim.

92.      Jak już wspomniano, art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 nie może być interpretowany wąsko(79). Przepis ten ma na celu stworzenie jak najlepszych warunków dla integracji rodziny pracownika migrującego w środowisku kraju przyjmującego i ochronę jego dzieci przed niekorzystnymi skutkami dla ich dalszej edukacji szkolnej i kariery zawodowej(80).

93.      Wiązanie praw wynikających z art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 ze sztywnym uregulowaniem określonego momentu, nie byłoby zgodne z tym celem. Przeciwnie, przepis ten przyznaje dziecku – i tym samym również osobie sprawującej nad nim pieczę – prawo pobytu w celu odbywania nauki zawsze wtedy, gdy dziecko to zamieszkiwało w przyjmującym państwie członkowskim od czasu, gdy jego rodzic korzystał z prawa pobytu w tym państwie członkowskim jako pracownik migrujący(81). Nieistotne jest to, czy rodzic ten pracował jako pracownik migrujący w przyjmującym państwie członkowskim akurat w momencie rozpoczęcia przez dziecko nauki. Zgodził się z tym również rząd Zjednoczonego Królestwa w postępowaniu przed Trybunałem.

94.      Co prawda M. Teixeira nie pracowała w Zjednoczonym Królestwie w momencie rozpoczęcia przez jej córkę nauki w szkole, jednakże w każdym razie wykonywała z przerwami zatrudnienie w okresie nauki swojej córki. Z uwagi na brak odmiennych ustaleń faktycznych wychodzę z założenia, iż nie chodzi tu o całkiem marginesowe lub uboczne zajęcie, lecz o rzeczywistą i efektywną pracę, którą M. Teixeira wykonywała pod kierownictwem i za wynagrodzeniem. Tym samym w okresie nauki szkolnej swojej córki M. Teixeira miała z przerwami status pracownika migrującego w Zjednoczonym Królestwie(82).

95.      Nawet zatem gdyby przyjąć, iż Patricia nie podjęła nauki szkolnej w Zjednoczonym Królestwie na podstawie art. 12 rozporządzenia nr 1612/68, lecz wyłącznie na podstawie prawa krajowego, to w każdym razie późniejsze sporadyczne wykonywanie pracy przez M. Teixeira stanowiło wystarczające kryterium dla zastosowania prawa wspólnotowego.

96.      Przynajmniej z dzisiejszego punktu widzenia umożliwia to Patricii kontynuowanie i ukończenie kształcenia w Zjednoczonym Królestwie na podstawie art. 12 rozporządzenia nr 1612/68. W konsekwencji na przepis ten może się obecnie powołać również matka Patricii, M. Teixeira, w charakterze osoby sprawującej [nad nią] pieczę(83).

97.      Podsumowując, należy zatem stwierdzić:

Wynikające z art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 prawo rodzica, który sprawuje faktycznie pieczę na obywającym naukę dzieckiem pracownika migrującego, nie jest zależne od tego, by rodzic ten wykonywał działalność zawodową jako pracownik migrujący w przyjmującym państwie członkowskim w momencie rozpoczęcia przez dziecko nauki. Wystarczy, by dziecko zamieszkiwało w przyjmującym państwie członkowskim od czasu, gdy jego rodzic korzystał z prawa pobytu w tym państwie członkowskim jako pracownik migrujący.

2.      Jaki wpływ ma uzyskanie przez dziecko pełnoletności na prawo pobytu jego rodzica jako osoby sprawującej nad nim pieczę?

98.      W czwartej części swojego pytania drugiego(84) sąd odsyłający dąży zasadniczo do ustalenia, czy prawo pobytu, które przysługuje danej osobie w przyjmującym państwie członkowskim jako rodzicowi sprawującemu pieczę nad odbywającym naukę dzieckiem pracownika migrującego, automatycznie wygasa z chwilą uzyskania przez to dziecko pełnoletności.

99.      Tłem dla tego pytania jest okoliczność, iż Patricia, córka M. Teixeiry, w chwili wystąpienia przez nią z wnioskiem o pomoc mieszkaniową, ukończyła już piętnasty rok życia i ma obecnie osiemnaście lat, a więc zgodnie z prawem Zjednoczonego Królestwa uzyskała pełnoletność.

100. Ponieważ wychodzę z założenia, iż w niniejszej sprawie właściwą podstawą uprawnień jest art. 12 rozporządzenia nr 1612/68, z którego można wywieść zarówno prawo pobytu dla M. Teixeiry, jak również dla jej córki, będę rozpatrywać pytanie sądu odsyłającego w świetle tego przepisu. Poniższe rozważania mogą zostać jednakże odniesione do ewentualnego prawa pobytu, które rodzic mógłby wywieść z dyrektywy 2004/38, przykładowo z jej art. 12 ust. 3, jako osoba sprawująca pieczę nad dzieckiem.

101. Punktem wyjścia dla udzielenia odpowiedzi na to pytanie powinna być refleksja, iż wynikające z art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 prawa dziecka i osoby sprawującej nad nim pieczę niekoniecznie mają taki sam okres obowiązywania.

102. Uzyskanie przez dziecko pełnoletności nie ma bezpośredniego wpływu na istnienie jego pierwotnych praw(85). Zarówno ustanowione w art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 prawo dostępu do kształcenia, jak również związane z nim prawo pobytu obowiązują, zgodnie z ich sensem i celem(86), do momentu ukończenia przez dziecko kształcenia. W obecnych czasach moment ten będzie następować w zdecydowanej większości przypadków dopiero po uzyskaniu przez dziecko pełnoletności, zwłaszcza że zakres zastosowania art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 obejmuje również studia wyższe(87).

103. Co innego może jednakże dotyczyć prawa pobytu rodzica, który sprawuje faktycznie pieczę nad dzieckiem. Wprawdzie również regularna osobista obecność rodzica powinna ułatwić dziecku jego kształcenie na najlepszych warunkach(88), ma to jednakże miejsce tylko dopóty i w takim zakresie, w jakim sprawowanie przez rodzica osobistej pieczy nad dzieckiem jest niezbędne dla niepozbawienia jego prawa dostępu do kształcenia praktycznej skuteczności(89).

104. Wbrew stanowisku rządu Zjednoczonego Królestwa nie uważam w tym kontekście za stosowne wprowadzenia sztywnej granicy wieku, zbieżnej z uzyskaniem przez dziecko pełnoletności. Jak bowiem pokazuje rzut oka na art. 10 ust. 1 lit. a) rozporządzenia nr 1612/68 i na art. 2 pkt 2 lit. c) dyrektywy, również prawodawca wspólnotowy uznaje, iż dla dziecka niezbędne może być zamieszkiwanie przez jakiś czas wspólnie z jego rodzicami lub rodzicem nawet po uzyskaniu pełnoletności(90). W zależności od okoliczności danego przypadku takie wspólne zamieszkiwanie we wspólnym gospodarstwie domowym może być dlatego niezbędne, by umożliwić dziecku kontynuowanie i ukończenie jego kształcenia.

105. Z jednej strony należy mieć w tym kontekście na względzie dzieci, które uzyskują pełnoletność przed ważnym egzaminem – przykładowo egzaminem maturalnym. Z reguły wymagają one nadal osobistej pieczy rodziców lub rodzica aż do złożenia przez nie danego egzaminu. Z drugiej strony należy mieć na względzie dzieci upośledzone umysłowo lub fizycznie, które równolegle do ich kształcenia wymagają w szczególny sposób troski i opieki w życiu codziennym, także po ukończeniu pełnoletności.

106. Jeśli natomiast takie szczególne okoliczności nie występują, to władze przyjmującego państwa członkowskiego mogą przyjąć, iż z chwilą uzyskania pełnoletności dziecko pracownika migrującego nie wymaga już osobistej pieczy rodziców. Dziecko stało się młodym dorosłym. Nie podlega już prawu do pieczy swoich rodziców, ale wymaga w każdym wypadku faktycznie finansowego wsparcia, nie wymagając już natomiast regularnej osobistej obecności rodzica i zamieszkiwania z nim we wspólnym gospodarstwie domowym.

107. Nie ma to oczywiście wpływu na ewentualne prawo stałego pobytu, które rodzic ten mógł nabyć w okresie zgodnego z prawem pobytu w przyjmującym państwie członkowskim w celu sprawowania osobistej pieczy nad swoim dzieckiem (art. 16 dyrektywy 2004/38).

108. Podsumowując, należy stwierdzić:

Prawo pobytu, które przysługuje danej osobie w przyjmującym państwie członkowskim jako rodzicowi w celu sprawowania pieczy nad odbywającym naukę dzieckiem pracownika migrującego, wygasa z chwilą ukończenia przez to dziecko pełnoletności, chyba że okoliczności danego przypadku uzasadniają konieczność sprawowania przez rodzica osobistej pieczy nad dzieckiem po tej chwili, aby umożliwić mu kontynuowanie i ukończenie jego kształcenia.

3.      Czy ma to znaczenie, czy dziecko podjęło naukę przed wejściem lub po wejściu w życie dyrektywy 2004/38? (trzecie pytanie prejudycjalne)

109. Trzecie pytanie prejudycjalne zostało zadane tylko na wypadek udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze, to jest w przypadku, gdy osoba w sytuacji M. Teixeiry może powołać się na prawo pobytu wyłącznie na podstawie dyrektywy 2004/38. Ponieważ proponuję Trybunałowi wywiedzenie prawa pobytu z art. 12 rozporządzenia nr 1612/38 i tym samym ostatecznie udzielenie na pytanie pierwsze odpowiedzi przeczącej(91), zajmuję się poniżej pytaniem trzecim jedynie posiłkowo.

110. W tym pytaniu sąd odsyłający dąży zasadniczo do ustalenia, czy prawo pobytu osoby, która od marca 2007 r. sprawuje jako rodzic pieczę nad odbywającym naukę dzieckiem pracownika migrującego, może podlegać ewentualnym ograniczeniom wynikającym z dyrektywy 2004/38, mimo że dziecko to podjęło naukę przed upływem terminu transpozycji tej dyrektywy, to jest przed dniem 30 kwietnia 2006 r.

111. Jako że M. Teixeira sprawuje faktycznie pieczę nad swoją córką dopiero od marca 2007 r., to najwcześniej od tego momentu może ona powołać się na prawo pobytu jako rodzic sprawujący pieczę nad odbywającym naukę dzieckiem, bez względu na to, kiedy dziecko to faktycznie podjęło naukę. W odniesieniu do tego prawa pobytu w charakterze osoby sprawującej pieczę M. Teixeira nie może się więc powołać się na tak czy inaczej skonstruowaną ochronę nabytych praw, aby uniknąć stosowania dyrektywy 2004/38 bądź wydanych w związku z nią krajowych przepisów wykonawczych. Nie chodzi również o przypadek działania prawa z mocą wsteczną. Przeciwnie, zastosowanie ma tu zasada, zgodnie z którą nowy przepis stosuje się co do zasady bezpośrednio do przyszłych skutków stanu faktycznego powstałego w czasie obowiązywania przepisu starego(92).

112. Tym samym na pytanie trzecie, gdyby było ono istotne w niniejszej sprawie, należałoby udzielić odpowiedzi przeczącej.

113. Kwestia, czy co innego ma zastosowanie do pierwotnego prawa córki M. Teixeiry, Patricii, do kształcenia i pobytu, ponieważ jej nauka rozpoczęła się na długo przed upływem terminu transpozycji dyrektywy 2004/38, może pozostać nierozstrzygnięta. Zgodnie z postanowieniem odsyłającym przedmiotem sporu krajowego jest bowiem wyłącznie ewentualne prawo pobytu samej M. Teixeiry i to jako warunek przyznania jej, zgodnie z prawem krajowym, pomocy mieszkaniowej.

114. W każdym razie, zgodnie z zaproponowanym przeze mnie rozwiązaniem(93), z dyrektywy 2004/38 nie wynikają jakiekolwiek ograniczenia ani dla prawa pobytu M. Teixeiry, ani dla prawa pobytu jej córki.

D –    Uwagi końcowe

115. Na koniec poczynić należy jeszcze dwie krótkie uwagi w przedmiocie ewentualnego prawa M. Teixeiry do stałego pobytu w Zjednoczonym Królestwie i w przedmiocie jej prawa do równego traktowania jako obywatela Unii.

1.      W przedmiocie ewentualnego prawa stałego pobytu

116. Zgodnie z art. 16 ust. 1 dyrektywy 2004/38 obywatele Unii, którzy legalnie zamieszkują w przyjmującym państwie członkowskim przez nieprzerwany okres pięciu lat, mają prawo stałego pobytu w tym państwie.

117. Zgodnie z informacjami przedstawionymi przez sąd odsyłający M. Teixeira zamieszkuje w Zjednoczonym Królestwie od roku 1989, a więc przez nieprzerwany okres wyraźnie przekraczający pięć lat(94).

118. Postanowienie odsyłające nie zawiera żadnych informacji wskazujących na to, że pobyt M. Teixeiry w latach 1989–1991 w charakterze pracownika migrującego mógł być nielegalny, jak również że jej pobyt mógł stać się nielegalny w późniejszych latach. Sama okoliczność, iż M. Teixeira nie wykonywała pracy w Zjednoczonym Królestwie w sposób ciągły, nie jest w każdym razie wystarczająca, aby uznać, że jej pobyt był nielegalny. Przeciwnie, z mocy prawa wspólnotowego mogła ona w okresach przerwy korzystać z prawa pobytu w Zjednoczonym Królestwie również jako obywatel Unii niewykonujący działalności zawodowej(95) lub też – przed jej rozwodem – jako małżonka pracownika migrującego(96).

119. Ponadto należałoby zbadać, czy w niniejszej sprawie również prawo krajowe, niezależnie od prawa wspólnotowego, nie zezwalało M. Teixeirze na pobyt w Zjednoczonym Królestwie w odniesieniu do pewnych okresów. Zgodnie bowiem z art. 16 ust. 1 dyrektywy 2004/38 dla nabycia prawa stałego pobytu decydujące jest wyłącznie to, że obywatel Unii legalnie zamieszkiwał w przyjmującym państwie członkowskim przez nieprzerwany okres pięciu lat. Dotyczy to wprawdzie przede wszystkim obywateli Unii, którzy zamieszkiwali tam nieprzerwanie przez okres pięciu lat „zgodnie z warunkami ustanowionymi w niniejszej dyrektywie”(97), niemniej jednak przepisy dyrektywy 2004/38, zgodnie z jej art. 37, nie naruszają jakichkolwiek wyraźnie mniej restrykcyjnych przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych ustanowionych przez jedno z państw członkowskich.

120. W tym kontekście nie jest w żaden sposób wykluczone, by M. Teixeirze w międzyczasie przysługiwało prawo stałego pobytu w Zjednoczonym Królestwie zgodnie z art. 16 dyrektywy, które zwalniałoby ją na przyszłość od konieczności wykazania wystarczających zasobów i pełnego ubezpieczenia zdrowotnego(98). Dlatego też zdumienie budzi, iż M. Teixeira zgodziła się w postępowaniu krajowym, iż nie przysługuje jej prawo stałego pobytu. Sama tylko okoliczność, że M. Teixeira nie dysponuje dokumentem poświadczającym jej prawo stałego pobytu, nie ma w każdym razie znaczenia dla istnienia ewentualnego prawa stałego pobytu. Dokument tego rodzaju ma bowiem jedynie charakter deklaratoryjny(99).

121. Ponieważ jednak sąd odsyłający wyraźnie wskazuje, że prawo stałego pobytu nie jest już przedmiotem postępowania krajowego, Trybunał nie jest uprawniony do bliższego zajmowania się tą kwestią(100). Nie zwalnia to jednakże organów krajowych od ponownego zbadania w danym przypadku wniosku M. Teixeiry pod względem tego, czy w międzyczasie były lub w każdym razie są spełnione warunki uzyskania prawa stałego pobytu.

2.      W przedmiocie prawa do równego traktowania

122. O ile M. Teixeira zamieszkuje w Zjednoczonym Królestwie legalnie – bez względu na to, czy jej prawo pobytu wynika z prawa wspólnotowego, czy też wyłącznie z prawa krajowego – jako obywatelowi Unii przysługuje jej prawo do równego traktowania zgodnie z art. 18 WE w związku z art. 12 WE(101). Jak Trybunał wyjaśnił w wyroku w sprawie Trojani, obywatele Unii, opierając się na tym prawie, mogą zwrócić się o przyznanie na czas ograniczony świadczeń z pomocy społecznej(102). Słusznie zwróciła na to uwagę Komisja w postępowaniu przez Trybunałem.

VI – Wnioski

123. W kontekście powyższych rozważań proponuję Trybunałowi odpowiedzenie na pytania Court of Appeal (Civil Division) w następujący sposób:

1)      Jeśli dziecko obywatela Unii odbywa naukę w państwie członkowskim, w którym obywatel ten jest lub był zatrudniony jako pracownik migrujący, to rodzicowi, który sprawuje faktycznie pieczę nad tym dzieckiem, przysługuje wynikające z art. 12 rozporządzenia (EWG) nr 1612/68 pochodne prawo pobytu w przyjmującym państwie członkowskim.

2)      Prawo pobytu tego rodzica nie jest zależne od tego, by posiadał on wystarczające zasoby i był objęty pełnym ubezpieczeniem zdrowotnym.

3)      Prawo pobytu tego rodzica nie jest zależne od tego, by rodzic ten wykonywał działalność zawodową jako pracownik migrujący w przyjmującym państwie członkowskim w momencie rozpoczęcia przez dziecko nauki. Wystarczy, by dziecko zamieszkiwało w przyjmującym państwie członkowskim od czasu, gdy jego rodzic korzystał z prawa pobytu w tym państwie członkowskim jako pracownik migrujący.

4)      Prawo pobytu tego rodzica wygasa z chwilą uzyskania przez dziecko pełnoletności, chyba że okoliczności danego przypadku uzasadniają konieczność sprawowania przez tego rodzica osobistej pieczy nad dzieckiem po tej chwili, aby umożliwić mu kontynuowanie i ukończenie kształcenia.


1 – Język oryginału: niemiecki.


2 – Sąd drugiej instancji dla Anglii i Walii (wydział cywilny), zwany dalej „ Court of Appeal”.


3 – Rozporządzenie Rady (EWG) nr 1612/68 z dnia 15 października 1968 r. w sprawie swobodnego przepływu pracowników wewnątrz Wspólnoty (Dz.U. L 257, s. 2).


4 – Wyrok z dnia 17 września 2002 r. w sprawie C‑413/99, Rec. s. I‑7091.


5 – Dyrektywa 2004/38/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie prawa obywateli Unii i członków ich rodzin do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich, zmieniająca rozporządzenie (EWG) nr 1612/68 i uchylająca dyrektywy 64/221/EWG, 68/360/EWG, 72/194/EWG, 73/148/EWG, 75/34/EWG, 75/35/EWG, 90/364/EWG, 90/365/EWG i 93/96/EWG (Dz.U. L 158, s. 77.


6 – Zobacz w przedmiocie tamtej sprawy opinię, którą przedstawi dzisiaj rzecznik generalny J. Mazák.


7 – Zobacz art. 38 ust. 1 dyrektywy 2004/38, zgodnie z którym uchyla się art. 10 i 11 rozporządzenia nr 1612/68 z mocą od dnia 30 kwietnia 2006 r.


8 – Housing Act 1996 (c. 52); (prawo lokalowe).


9 – Przepis ten znajduje się w części siódmej Housing Act 1996 pod tytułem „Homelessness” („Bezdomność”).


10 – Allocation of Housing and Homelessness (Eligibility) (England) Regulations 2006 (S.I. 2006, nr 1294), (rozporządzenie z 2006 r. w sprawie warunków otrzymania pomocy mieszkaniowej w Anglii).


11 – Cudzoziemcom, którzy podlegają kontroli władz imigracyjnych, pomoc mieszkaniowa zasadniczo nie przysługuje (art. 185 ust. 2 Housing Act 1996), chyba że zaliczają się oni do jednej z grup osób zdefiniowanych w art. 5 Eligibility Regulations.


12 – Ponadto postanowienie odsyłające wymienia kategorię obywateli Commonwealth, posiadających prawo zatrzymania się w Zjednoczonym Królestwie.


13 – Artukuł 6 ust. 1 lit. b) Eligibility Regulations.


14 – Rozporządzenie z 2006 r. w sprawie imigracji z Europejskiego Obszaru Gospodarczego (S.I. 2006, nr 1003).


15 – Postanowienie odsyłające nie zawiera żadnych informacji w przedmiocie tego, czy małżonek M. Teixeira w tym momencie wykonywał działalność zawodową w Zjednoczonym Królestwie.


16 – Centrum Kształcenia Vauxhall.


17 – Londyński okręg miejski Lambeth. Okręg ten, jako lokalny organ administracji, jest właściwy dla spraw lokalowych.


18 – Sąd okręgowy London Lambeth.


19 – Skarga M. Teixeiry została oddalona przez County Court wyrokiem z dnia 16 listopada 2007 r.


20 – M. Teixeira powołuje się w tym kontekście na ww. w przypisie 4 wyrok sprawie Baumbast i R.


21 – Rozprawa odbyła się w dniu 2 września 2009 r. w bezpośrednim następstwie ww. rozprawy w sprawie Ibrahim.


22 – Niemniej rząd portugalski zakłada istnienie prawa stałego pobytu zgodnie z art. 16 dyrektywy 2004/38 i na tym opiera swoją argumentację.


23 – Pytanie drugie lit. a).


24 – Podobnie argumentuje Irlandia w ww. sprawie Ibrahim.


25 – Podstawę prawną dla ustanowienia tego miejsca zamieszkania stanowił wcześniej w szczególności art. 10 ust. 1 lit. a) rozporządzenia nr 1612/68. Miejsce tego przepisu zajął obecnie art. 7 ust. 1 lit. d) w związku z lit. a) i art. 2 pkt 2 lit. c) dyrektywy 2004/38.


26 – Wyroki: z dnia 21 czerwca 1988 w sprawie 197/88 Brown, Rec. s. 3205, pkt 30; z dnia 4 maja 1995 r. w sprawie C‑7/94 Gaal, Rec. s. I‑1031, pkt 27.


27 – Wyrok z dnia 15 marca 1989 r. w sprawach połączonych 389/87 i 390/87 Echternach i Moritz, Rec. s. 723, pkt 23; ww. w przypisie 4 wyrok w sprawie Baumbast i R, pkt 63, 69.


28 – W tym czasie przepis ten został zastąpiony przez art. 7 ust. 1 lit. d) w związku z art. 2 pkt 2 lit. c) dyrektywy 2004/38.


29 – Wyżej wymieniony w przypisie 26 wyrok w sprawie Gaal, pkt 20–23; zob. także moją opinię z dnia 25 maja 2004 r. w sprawie C‑302/02 Laurin Effing (wyrok z dnia 20 stycznia 2005 r.), Zb.Orz. s. I‑553, pkt 58.


30 – Zobacz choćby stan faktyczny leżący u podstawy ww. w przypisie 27 wyroku w sprawie Echternach i Moritz, dotyczący przypadku Moritza.


31 – Podobnie ww. w przypisie 4 wyrok w sprawie Baumbast i R, pkt 63; zob. również opinię rzecznika generalnego L.A. Geelhoeda z dnia 5 lipca 2001 r. w tej sprawie, pkt 84, 85; a także ww. w przypisie 29 moją opinię w sprawie Laurin Effing, pkt 55.


32 – Wyżej wymieniony w przypisie 4 wyrok w sprawie Baumbast i R, pkt 74; podobnie wyrok z dnia 11 grudnia 2007 r. w sprawie C‑291/05 Eind, Zb.Orz. s. I‑10719, pkt 43.


33 – Motyw piąty rozporządzenia nr 1612/685; zob. w tym względzie wyrok z dnia 3 lipca 1974 r. w sprawie 9/74 Casagrande, Rec. s. 773, pkt 3; ww. wyrok w przypisie 27 w sprawie Echternach i Moritz, pkt 20, 21; wyrok z dnia 13 listopada 1990 r. w sprawie C‑308/89 di Leo, Rec. s. I‑4185, pkt 13; ww. w przypisie 4 wyrok w sprawie Baumbast i R, pkt 50. Podobnie motyw 5 dyrektywy 2004/38.


34 – Wyżej wymieniony w przypisie 27 wyrok w sprawie Echternach i Moritz, pkt 21; ww. w przypisie 4 wyrok w sprawie Baumbast i R, pkt 51.


35 – Wyżej wymieniony w przypisie 4 wyrok w sprawie Baumbast i R, pkt 52, 53; zob. także opinię rzecznika generalnego L.A. Geelhoeda w tamtej sprawie, pkt 90.


36 – Podobnie ww. w przypisie 26 wyrok w sprawie Gaal, pkt 21–23, 25.


37 – Zobacz w tym względzie w szczególności ww. w przypisie 27 wyrok w sprawie Echternach i Moritz; ww. w przypisie 26 wyrok w sprawie Gaal; ww. w przypisie 4 wyrok w sprawie Baumbast und R.


38 – Zobacz w szczególności orzecznictwo przywołane w przypisie 37.


39 – Punkt 38–45 powyżej.


40 – Motywy 3 i 4 dyrektywy 2004/38.


41 – Artykuł 3 ust. 1 w związku z art. 1 dyrektywy 2004/38.


42 – Zobacz w tym względzie wyrok z dnia 19 października 2004 r. w sprawie C‑200/02 Zhu i Chen, Zb.Orz. s. I‑9925.


43 – Zobacz w tym względzie wyrok z dnia 7 lipca 1992 r. w sprawie C‑370/90 Singh, Rec. s. I‑4265; ww. w przypisie 32 wyrok w sprawie Eind.


44 – Dzieci obywatela Unii mogą korzystać z prawa pobytu w pierwszej kolejności jako członkowie rodziny na podstawie art. 7 ust. 1 lit. d) w związku z art. 2 pkt 2 lit. c) dyrektywy 2004/38. Ponadto dzieci te mogą nabyć prawo stałego pobytu zgodnie z art. 16 tej dyrektywy.


45 – W ten sposób miała zostać skodyfikowana część dotychczasowego orzecznictwa Trybunału; zob. w przedmiocie projektu Komisji z dnia 23 maja 2001 r. dotyczącego dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie prawa obywateli Unii Europejskiej i członków ich rodzin do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich [COM(2001) 257 wersja ostateczna, Dz.U. C 270 E, s. 150] i w przedmiocie innego zrewidowanego projektu Komisji z dnia 15 kwietnia 2003 r. dotyczącego dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie prawa obywateli Unii Europejskiej i członków ich rodzin do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich [COM(2003) 199 wersja ostateczna].


46 – Zobacz art. 2 pkt 2 lit. c) dyrektywy 2004/38.


47 – Wyżej wymieniony w przypisie 26 wyrok w sprawie Gaal, pkt 20–23, 25.


48 – Wyżej wymieniony w przypisie 4 wyrok w sprawie Baumbast i R, pkt 63, 75.


49 – Wyrok z dnia 25 lipca 2008 r. w sprawie C‑127/08 Metock i in., Zb.Orz. s. I‑6241, pkt 59.


50 – Wyżej wymieniony w przypisie 4 wyrok w sprawie Baumbast i R, pkt 75.


51 – Podobnie ww. w przypisie 4 wyrok w sprawie Baumbast i R, pkt 71; analogicznie – aczkolwiek w związku z prawem pobytu na podstawie art. 18 ust. 3 WE – ww. w przypisie 42 wyrok w sprawie Zhu i Chen, pkt 45.


52 – Wyżej wymieniony w przypisie 4 wyrok w sprawie Baumbast i R, pkt 75.


53 – Wyżej wymieniony w przypisie 4 wyrok w sprawie Baumbast i R, pkt 68, 72; analogicznie – aczkolwiek w trochę innym kontekście – wyroki: z dnia 11 lipca 2002 r. w sprawie C‑60/00 Carpenter, Rec. s. I‑6279, pkt 38, 41, 42; z dnia 25 lipca 2002 r. w sprawie C‑459/99 MRAX, Rec. s. I‑6591, pkt 53, 61; ww. w przypisie 32 wyrok w sprawie Eind, pkt 44; ww. w przypisie 49 wyrok w sprawie Metock i in., pkt 56, 62.


54 – Europejska Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (podpisana w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r.). Mimo że konwencja ta nie gwarantuje jako takiego prawa cudzoziemca do wjazdu do określonego kraju i do pobytu na jego terytorium, to ingerencję w prawo do poszanowania życia rodzinnego, chronionego w art. 8 ust. 1 konwencji, może stanowić, jeśli odmówi się danej osobie wjazdu i przebywania w kraju, w którym mieszkają jej bliscy krewni; zob. w tym względzie wyroki Europejskiego Trybunału Praw Człowieka: z dnia 18 lutego 1991 r. w sprawie Moustaquim przeciwko Belgii, seria A, nr 193, s. 18, § 36; z dnia 2 sierpnia 2001 r. w sprawie Boultif przeciwko Szwajcarii, Recueil des arrêts et décisions 2001-IX, § 39; z dnia 22 kwietnia 2004 r. w sprawie Radovanovic przeciwko Austrii, skarga nr 42703/98, § 30. Trybunał Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich uznał z kolei w odniesieniu do Unii Europejskiej, iż prawo do mieszkania z bliskimi krewnymi wiąże się dla państw członkowskich z obowiązkami [:] bądź z obowiązkami nieczynienia, jeśli jedno z państw jest zobowiązane do niewydalania osoby, bądź czynienia, jeśli państwo jest zobowiązane do zezwalania osobie na wjazd i pobyt na swoim terytorium (wyrok z dnia 27 czerwca 2006 r. w sprawie C‑540/03 Parlament przeciwko Radzie, zwany „wyrokiem w sprawie Łączenie rodzin“, Zb.Orz. s. I‑5769, pkt 52.


55 – Karta praw podstawowych Unii Europejskiej została uroczyście proklamowana najpierw dniu 7 grudnia 2000 r. w Nicei (Dz.U. C 364, s. 1) i następnie po raz kolejny w dniu 12 grudnia 2007 r. w Strasburgu (Dz.U. C 303, s. 1). Nawet jeżeli nie ma ona porównywalnych z prawem pierwotnym wiążących skutków prawnych, to udziela ona, jako źródło wiedzy o prawie, informacji o zagwarantowanych przez porządek prawa wspólnotowego prawach podstawowych, zwłaszcza wówczas, gdy akt prawa wspólnotowego wyraźnie do niej odsyła; zob. ww. w przypisie 54 wyrok w sprawie Łączenie rodzin, pkt 38; moja opinia w tej sprawie z dnia 8 września 2005 r., pkt 108, a także wyrok z dnia 13 marca 2007 r. w sprawie C‑432/05 Unibet, Zb.Orz. s. I‑2271, pkt 37. Odesłanie do Karty praw podstawowych znajduje się w motywie 31 dyrektywy 2004/38.


56 – Wyżej wymieniony w przypisie 4 wyrok w sprawie Baumbast i R, pkt 68, 73; zob. również opinia rzecznika generalnego L.A. Geelhoeda w tej sprawie, pkt 91, 92.


57 – Wyżej wymieniony w przypisie 4 wyrok w sprawie Baumbast i R, pkt 68 w związku z pkt 50–52.


58 – Pytanie drugie lit. b).


59 – W języku angielskim: „self-sufficient”.


60 – Wyżej wymieniony w przypisie 4 wyrok w sprawie Baumbast i R, pkt 74.


61 – Wyżej wymieniony w przypisie 27 wyrok w sprawie Echternach i Moritz, pkt 2, 32, 35, a także pkt I.1 sprawozdania na rozprawę; podobnie ww. w przypisie 33 wyrok w sprawie di Leo, pkt 9; ww. w przypisie 26 wyrok w sprawie Gaal, pkt 19, 25.


62 – Wyżej wymieniony w przypisie 4 wyrok w sprawie Baumbast i R, pkt 19, 87–94; podobnie wyżej wymieniony w przypisie 42 wyrok w sprawie Zhu i Chen, pkt 13, 27–33.


63 – Zobacz wyżej wymieniony w przypisie 4 wyrok w sprawie Baumbast i R, pkt 47–63, 68–75.


64 – Te przywileje socjalne obejmują przykładowo również [zasiłek pielęgnacyjny ze względu na wiek] dla krewnych w linii wstępnej; zob. w tym względzie wyroki: z dnia 12 lipca 1984 r. w sprawie 261/83 Castelli, Rec. s. 3199, pkt 12; z dnia 6 czerwca 1985 r. w sprawie 157/84 Frascogna, Rec. s. 1739, pkt 21–25; z dnia 9 lipca 1987 r. w sprawie 256/86 Frascogna, Rec. s. 3431, pkt 6–9.


65 – Zobacz wyżej wymieniony w przypisie 27 wyrok w sprawie Echternach i Moritz, pkt 34; yżej wymieniony w przypisie 33 wyrok w sprawie di Leo, pkt 14, 15; wyżej wymieniony w przypisie 26 wyrok w sprawie Gaal, pkt 30.


66 – Zobacz każdorazowo art. 1 ust. 1 dyrektyw Rady 90/364/EWG z dnia 28 czerwca 1990 r. w sprawie prawa pobytu (Dz.U. L 180, s. 26) i nr 90/365/EWG z dnia 28 czerwca 1990 r. w sprawie prawa pobytu pracowników i osób prowadzących działalność na własny rachunek, które zakończyły działalność zawodową (Dz.U. L 180, s. 28), jak też art. 1 dyrektywy 93/96/EWG Rady z dnia 29 października 1993 r. w sprawie prawa pobytu studentów (Dz.U. L 317, s. 59).


67 – Zobacz w tym względzie pkt 56 powyżej niniejszej opinii.


68 – Motyw 3 dyrektywy 2004/38.


69 – Wyżej wymieniony w przypisie 49 wyrok w sprawie Metock, pkt 59.


70 – Zobacz w tym względzie pkt 71 powyżej.


71 – Zobacz art. 12 ust. 2 akapit drugi oraz art. 13 ust. 2 akapit drugi dyrektywy 2004/38. To samo dotyczy art. 12 ust. 1 akapit drugi oraz art. 13 ust. 1 akapit drugi, jeżeli mają one zastosowanie w związku z art. 7 ust. 1 lit. b) albo c) dyrektywy 2004/38.


72 – Wyrok z dnia 20 września 2001 r. w sprawie C‑184/99 Grzelczyk, Rec. s. I‑6193, pkt 44; zob. także ww. w przypisie 4 wyrok w sprawie Baumbast i R, pkt 91–93; wyrok z dnia 7 września 2004 r. w sprawie C‑456/02 Trojani, Zb.Orz. s. I‑7573, pkt 34, 45.


73 – Motyw 10 dyrektywy 2004/38.


74 – Wyrok z dnia 9 marca 1999 r. w sprawie C‑212/97 Centros, Rec. s. I‑1459, pkt 24 i przytoczone tam orzecznictwo; zob. ponadto ww. w przypisie 43 wyrok w sprawie Singh, pkt 24; wyroki: z dnia 21 czerwca 1988 r. w sprawie 39/86 Lair, Rec. s. 3161, pkt 43; z dnia 6 listopada 2003 r. w sprawie C‑413/01 Ninni-Orasche, Rec. s. I‑13187, pkt 36.


75 – Zobacz w tym względzie ww. w przypisie 49 wyrok w sprawie Metock, pkt 75.


76 – Podobnie również ww. w przypisie 74 wyrok w sprawie Lair, pkt 43; wyrok z dnia 23 września 2003 r. w sprawie C‑109/01 Akrich, Rec. s. I‑9607, pkt 55; podobnie – w odniesieniu do prawa podatkowego – wyroki: z dnia 26 września 2000 r. w sprawie C‑478/98 Komisja przeciwko Belgii, Rec. I‑7587, pkt 45; z dnia 12 września 2006 r. w sprawie C‑196/04 Cadbury Schweppes i Cadbury Schweppes Overseas, Zb.Orz. s. I‑7995, pkt 36, 37.


77 – Rząd Zjednoczonego Królestwa twierdzi, iż M. Teixeira jednokrotnie przerwała swój pobyt na kilka miesięcy; w postanowieniu odsyłającym brak jest jednak jakichkolwiek wskazówek w tym względzie. W każdym razie taka nieznaczna przerwa nie mogłaby podważać trwałej integracji M. Teixeiry w środowisku Zjednoczonego Królestwa; zob. w tym względzie założenia prawodawcze wyrażone w art. 16 ust. 3 dyrektywy 2004/38.


78 – Pytanie drugie lit. c).


79 – Wyżej wymieniony w przypisie 4 wyrok w sprawie Baumbast i R, pkt 74.


80 – Zobacz pkt 43, 44 powyżej.


81 – Wyżej wymieniony w przypisie 4 wyrok w sprawie Baumbast i R, pkt 63; analogicznie już ww. w przypisie 26 wyrok w sprawie Brown, pkt 30.


82 – W przedmiocie definicji pojęcia „pracownik” zob. utrwalone orzecznictwo, w szczególności wyrok z dnia 23 marca 2004 r. w sprawie C‑138/02 Collins, Rec. s. I‑2703, pkt 26; ww. w przypisie 72 wyrok w sprawie Trojani, pkt 15; wyroki: z dnia 18 lipca 2007 r. w sprawie C‑213/05 Geven, Zb.Orz. s. I‑6347, pkt 16; z dnia 4 czerwca 2009 r. w sprawach połączonych C‑22/08 i C-23/08 Vatsouras i Koupatantze, Zb.Orz. s. I‑4585, pkt 26.


83 – Zobacz w tym względzie pkt 58–62 powyżej.


84 – Pytanie drugie lit. d).


85 – Podobnie ww. w przypisie 26 wyrok w sprawie Gaal, pkt 25; zob. również ww. w przypisie 27 wyrok w sprawie Echternach i Moritz; ze sprawozdania na rozprawę w tej sprawie wynika, iż obaj studenci, których sprawa ta dotyczyła, mieli więcej niż osiemnaście lat.


86 – Zobacz w tym względzie pkt 43, 44 powyżej.


87 – Wyżej wymieniony w przypisie 26 wyrok w sprawie Gaal, pkt 24; także ww. w przypisie 33 wyrok w sprawie di Leo dotyczył studiów wyższych, pkt 4.


88 – Zobacz pkt 61 powyżej.


89 – Zobacz pkt 59 powyżej; analogicznie również ww. w przypisie 4 opinia rzecznika generalnego L.A. Geelhoeda w sprawie Baumbast i R, pkt 94 ostatnie zdanie.


90 – Chociaż niniejsza sprawa nie należy do zakresu zastosowania art. 10 ust. 1 lit. a) rozporządzenia nr 1612/68 ani art. 2 pkt 2 lit. c) dyrektywy 2004/38, gdyż nie dotyczy ona prawa dziecka do pobytu z rodzicem, lecz pochodnego prawa rodzica do pobytu z dzieckiem, to jednak wartości, które znajdują wyraz w tych przepisach, pozwalają wnioskować, że prawodawca wspólnotowy ani w roku 1968, ani w roku 2004, nie miał zamiaru wyznaczenia – w zakresie przepisów dotyczących pobytu – sztywnej granicy wieku, która byłaby koniecznie zbieżna z ukończeniem przez dziecko pełnoletności.


91 – Zobacz w tym względzie pkt 34–63, 64–86 powyżej.


92 – Wyroki: z dnia 5 grudnia 1973 r. w sprawie 143/73 SOPAD, Rec. s. 1433, pkt 8; z dnia 29 stycznia 2002 r. w sprawie C‑162/00 Pokrzeptowicz-Meyer, Rec. s. I‑1049, pkt 50; z dnia 11 grudnia 2008 r. w sprawie C‑334/07 P Komisja przeciwko Freistaat Sachsen, Zb.Orz. s. I‑9465, pkt 43.


93 – Zobacz w tym względzie pkt 64–86 powyżej.


94 – Również rząd Zjednoczonego Królestwa twierdził w postępowaniu przed Trybunałem, iż jednorazowa przerwa pobytu M. Teixeiry na okres kilku miesięcy byłaby, o ile okazałoby się, iż rzeczywiście miała ona miejsce, bez znaczenia zgodnie z art. 16 ust. 3 dyrektywy 2004/38.


95 – Artykuł 1 dyrektywy 90/364 lub art. 7 ust. 1 lit. b) dyrektywy 2004/38.


96 – Artykuł 10 ust. 1 lit. a) rozporządzenia nr 1612/68 lub art. 7 ust. 1 lit. d) w związku z art. 7 ust. 1 lit. a) i art. 2 pkt 2 lit. a) dyrektywy 2004/38.


97 – Motyw 17 dyrektywy 2004/3817.


98 – Zgodnie z art. 16 ust. 1 zdanie drugie dyrektywy 2004/38 prawo stałego pobytu nie podlega warunkom przewidzianym w rozdziale III. Artykuł 16 ust. 4 tej dyrektywy dodaje, iż po nabyciu prawa stałego pobytu można je utracić jedynie w wyniku nieobecności przez okres przekraczający dwa kolejne lata.


99 – Wyrok z dnia 6 października 2009 r. w sprawie C‑123/08 Wolzenburg, Zb.Orz. s. I‑9621, pkt 49–51, w szczególności pkt 51; zob. również art. 19 dyrektywy 2004/38


100 – Podobnie wyrok z dnia 5 października 1988 r. w sprawie 247/86 Alsatel, Rec. s. 5987, pkt 7, 8.


101 – Jeśli M. Teixeirze prawo pobytu przysługuje na podstawie prawa wspólnotowego, może ona ponadto oprzeć swoje prawo do równego traktowania na art. 24 dyrektywy 2004/38.


102 – Wyżej wymieniony w przypisie 72 wyrok w sprawie Trojani, pkt 39–45.