Language of document : ECLI:EU:C:2008:589

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

JÁNA MAZÁKA

przedstawiona w dniu 23 października 2008 r.(1)

Sprawa C‑241/07

JK Otsa Talu OÜ

przeciwko

Põllumajanduse Registrite ja Informatsiooni Amet (PRIA)

[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Riigikohus (Estonia)]

Rolnictwo – Europejski Fundusz Orientacji i Gwarancji Rolnej (EFOGR) – Wsparcie rozwoju obszarów wiejskich





1.        W niniejszej sprawie Riigikohus (sąd najwyższy) (Estonia) zwrócił się do Trybunału z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczącym wykładni rozporządzenia Rady (WE) nr 1257/1999(2). Pytanie prejudycjalne, z którym zwraca się sąd krajowy, zrodziło się na tle zawisłego przed tym sądem sporu pomiędzy AS Agrofarm (zwaną dalej „Agrofarm”), którego następcą prawnym jest JK Otsa Talu OÜ (zwana dalej „Otsa Talu”) a Põllumajanduse Registrite ja Informatsiooni Amet (PRIA) (urząd ewidencji i informacji rolnej)(3) w przedmiocie odmowy przyznania wsparcia agrośrodowiskowego z Europejskiego Funduszu Orientacji i Gwarancji Rolnej (EFOGR).

I –    Ramy prawne

A –    Przepisy wspólnotowe

2.        Rozporządzenie nr 1257/1999 ustanawia ramy wspólnotowego wsparcia na rzecz trwałego rozwoju rolnictwa.

3.        Artykuł 22 rozporządzenia(4) nr 1257/1999 stanowi, co następuje:

„Wsparcie metod produkcji rolniczej zaprojektowanych w celu ochrony środowiska i utrzymania terenów wiejskich (agrośrodowisko) lub poprawy warunków utrzymania zwierząt przyczynia się do osiągania celów polityki wspólnotowej dotyczących rolnictwa, środowiska naturalnego i warunków utrzymania zwierząt gospodarskich.

Wsparcie takie promuje:

a)      sposoby użytkowania użytków rolnych zgodnych z zasadami ochrony i poprawy jakości środowiska, krajobrazu i jego elementów, zasobów naturalnych, gleby i różnorodności genetycznej;

b)      przyjazną dla środowiska ekstensyfikację rolnictwa i nisko intensywne systemy wypasania;

c)      zachowanie środowisk rolnych o wysokiej wartości przyrodniczej, które są zagrożone;

d)      utrzymanie krajobrazu i cech historycznych użytków rolnych;

e)      stosowanie planowania środowiskowego w praktyce rolniczej;

f)      poprawę warunków utrzymania zwierząt”.

4.        Artykuł 23 rozporządzenia nr 1257/1999 stanowi, co następuje:

„1.      Wsparcie jest przyznawane rolnikom, którzy zobowiążą się do stosowania praktyk agrośrodowiskowych lub związanych z warunkami utrzymania zwierząt przez okres co najmniej pięciu lat. W miarę potrzeby dla szczególnych rodzajów zobowiązań określany jest dłuższy okres, uwzględniający ich wpływ na środowisko lub warunki utrzymania zwierząt.

2.      Zobowiązania agrośrodowiskowe i dotyczące warunków utrzymania zwierząt obejmują więcej niż tylko stosowanie zwyczajnej dobrej praktyki rolniczej obejmującej dobrą praktykę hodowli zwierząt.

Zobowiązania agrośrodowiskowe zapewniają usługi, których nie wspierają inne środki, takie jak wsparcie rynkowe lub dodatki wyrównawcze.

5.        Zgodnie z art. 24 ust. 1 rozporządzenia nr 1257/1999:

„Wsparcie w zakresie zobowiązań agrośrodowiskowych i warunków utrzymania zwierząt przydziela[ne jest] corocznie i obliczane jest na podstawie:

a)      utraconych dochodów;

b)      dodatkowych kosztów wynikających z tego zobowiązania; oraz

c)      potrzeby zapewnienia zachęty finansowej.

Koszty związane z inwestycjami nie są brane pod uwagę przy obliczaniu poziomu corocznego wsparcia. Koszty niedochodowych inwestycji niezbędnych dla wypełnienia zobowiązania mogą być uwzględniane przy obliczaniu poziomu corocznego wsparcia”.

6.        Artykuł 37 ust. 1, 2 i 4 rozporządzenia nr 1257/1999 stanowi, co następuje:

„1.      Wsparcie na rzecz rozwoju obszarów wiejskich przyznawane jest jedynie dla działań zgodnych z prawem wspólnotowym.

2.      Działania takie są zgodne z innymi politykami wspólnotowymi i przedsięwzięciami realizowanymi w ramach tych polityk.

W szczególności żadne działanie, które podlega zakresowi niniejszego rozporządzenia, nie jest uprawnione do wsparcia z innych systemów wsparcia wspólnotowego, jeżeli jest to niezgodne z warunkami szczegółowymi zawartymi w niniejszym rozporządzeniu.

[…]

4.      Państwa członkowskie mogą ustanowić dalsze lub bardziej restrykcyjne warunki przyznawania wsparcia Wspólnoty na rzecz rozwoju obszarów wiejskich, pod warunkiem jednak, że warunki te będą zgodne z celami i wymaganiami ustanowionymi w niniejszym rozporządzeniu.

7.        Artykuł 39 rozporządzenia nr 1257 stanowi:

1.      Państwa członkowskie podejmują wszelkie niezbędna kroki dla zapewnienia zgodności i spójności środków wspierających rozwój rolnictwa zgodnie z przepisami ustanowionymi w niniejszym rozdziale.

2.      Plany rozwoju wsi przedłożone przez państwa członkowskie zawierają ocenę zgodności i spójności wsparcia przewidzianych działań na rzecz rozwoju obszarów wiejskich oraz wskazanie, jakie działania zostały podjęte w celu zapewnienia zgodności i spójności.

3.      W miarę potrzeby wsparcie działań podlega przeglądowi w celu zapewnienia zgodności i spójności.

B –    Przepisy krajowe

8.        ELÜPS(5) (ustawa dotycząca wykonania wspólnej polityki rolnej Unii Europejskiej) została wydana w dniu 24 marca 2004 r., w części weszła w życie w dniu 1 maja 2004 r., a w pozostałej części – w dniu 1 stycznia 2005 r.(6) Przepisy tej ustawy znajdujące zastosowanie w niniejszej sprawie mają następujące brzmienie:

„§ 42. Sposób przyznawania towarzyszącej wspólnej polityce rolnej wsparcia na rzecz rozwoju obszarów wiejskich

[…]

2)      Minister rolnictwa ustala, jakie rodzaje pomocy na rzecz rozwoju obszarów wiejskich są przyznawane w danym roku budżetowym, jakie rodzaje działalności są wspierane i jak są rozdzielane środki przewidziane na wsparcie obszarów wiejskich.

3)      Prawo do złożenia wniosku o pomoc na rzecz rozwoju obszarów wiejskich oraz do jej otrzymania nie powstaje, jeśli przyznanie tej pomocy lub wsparcie odpowiedniego rodzaju działalności nie zostało przewidziane w danym roku budżetowym na podstawie ust. 2 tego przepisu”.

§ 43. Warunki otrzymania wsparcia na rzecz rozwoju obszarów wiejskich

1)      Prawo do złożenia wniosku o wsparcie na rzecz rozwoju obszarów wiejskich przysługuje podmiotom, które spełniły warunki określone w tej ustawie oraz w programie, o którym mowa w § 42 ust. 1 tej ustawy.

2)      Minister rolnictwa może określić szczegółowe warunki otrzymania wsparcia na rozwój obszarów wiejskich ze względu na osobę wnioskodawcy i planowaną działalność, a także ustala wykaz obszarów, w odniesieniu do których ta pomoc jest przyznawana. Warunki te mogą zostać ustalone odrębnie dla każdego rodzaju pomocy.

[…]

§ 44. Składanie wniosków o wsparcie na rzecz rozwoju obszarów wiejskich i ich rozpatrywanie

[…]

2)      Minister rolnictwa określa szczegółowe warunki składania wniosków o wsparcie na rozwój obszarów wiejskich i ich rozpatrywania, formę, powody obniżenia kwoty pomocy, rozmiary pomocy każdego typu oraz przyczyny nieuwzględnienia wniosków. Procedura składania wniosków o pomoc i ich rozpatrywania może być ustalana odrębnie dla każdego rodzaju pomocy”.

9.        Rozporządzenie ministra rolnictwa nr 51 z dnia 20 kwietnia 2004 r., które ustanawia „[s]zczegółowe warunki otrzymania wsparcia agrośrodowiskowego, a także szczegółowe zasady składania wniosków o pomoc, rozpatrywania ich oraz wypłaty pomocy”(7), w wersji obowiązującej do dnia 1 maja 2005 r. miało następujące brzmienie:

„§ 3. Warunki uzyskania wsparcia

1.      Wniosek o pomoc z tytułu prowadzenia rodzajów działalności określonych w § 2 może złożyć prowadząca działalność rolniczą osoba fizyczna i prawna, stowarzyszenia lub inne niemające osobowości prawnej organizacje osób (zwane dalej „wnioskodawcą”), którzy prowadzą działalność na obszarach określonych w rozdziale 9 pkt 9.2 planu rozwoju i spełniają warunki określone w rozdziale 9 pkt 9.2 planu i którzy:

[…]

3.      Zobowiązują się spełniać warunki określone w pkt 1 i 2 oraz warunki otrzymania wsparcia agrośrodowiskowego przez pięć lat począwszy od terminu wyznaczonego na złożenie wniosku o wsparcie”.

10.      Zmiana, która weszła w życie w dniu 1 maja 2005 r. i obowiązywała w momencie składania wniosków, tj. w dniu 26 maja 2005 r., wprowadziła następujący warunek dodatkowy:

„§ 82 Przepisy wykonawcze

[…]

7)      W 2005 r. wniosek o wsparcie na prowadzenie przyjaznej środowisku produkcji może złożyć wnioskodawca, w odniesieniu do którego w 2004 r. została wydana decyzja o przyznaniu wsparcia z tytułu przyjaznej dla środowiska działalności produkcyjnej oraz który podjął zobowiązanie określone w § 3 ust. 1 pkt 3”.

11.      Estoński plan rozwoju regionów wiejskich w latach 2004–2006 ustanowiony przez rząd Republiki Estonii i ministra rolnictwa a zatwierdzony przez Komisję Wspólnot Europejskich (zwaną dalej „Komisją”), stanowi:

„12.6.2 Wsparcie agrośrodowiskowe

Rozpatrywanie wniosków i wydanie decyzji następuje z uwzględnieniem kryteriów otrzymywania pomocy i przeznaczonych w danym roku na ten cel środków finansowych. Tam, gdzie jest to konieczne, wnioski są uszeregowane stosownie do ich zasadności.

W sytuacji gdy brak jest wystarczających środków budżetowych, aby uwzględnić wszystkie spełniające warunki wnioski, minister rolnictwa może określić procedurę obniżania kwot wsparcia agrośrodowiskowego, zgodnie z którą są one obniżane w odniesieniu do wszystkich wnioskodawców, którzy spełniają warunki jej przyznania, proporcjonalnie lub w zależności od powierzchni użytków rolnych, których dotyczy wniosek, lub też w zależności od rodzaju wspieranej działalności, lub też na podstawie innego kryterium”.

II – Okoliczności powstania sporu, postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne

12.      Spółka Agrofarm w dniu 26 maja 2005 r. złożyła do urzędu wniosek o płatność obszarową. Już w 2004 r. spółka ta poczyniła konieczne przygotowania do prowadzenia uprawy przyjaznej dla środowiska w celu uzyskania wsparcia agrośrodowiskowego(8).

13.      W dniu 19 grudnia 2005 decyzją nr 1-3.13-4/74 dyrektor urzędu oddalił wniosek Agrofarmy, motywując to tym, że pomoc nie przysługiwała w stosunku do obszarów nieobjętych ważnym zobowiązaniem do prowadzenia produkcji przyjaznej środowisku.

14.      W dniu 1 lutego 2006 Agrofarma wniosła do Tartu Halduskohus (sąd administracyjny w Tartu) skargę o uchylenie pkt 17 decyzji dyrektora urzędu oraz wypłatę pomocy. Sąd ten oddalił skargę wyrokiem z dnia 28 kwietnia 2006 r., orzekając co do zasady, że przepisy dodane do rozporządzenia nr 51 nie mogą być interpretowane jako ograniczające prawa wnioskodawcy.

15.      Spółka Otsa Talu, jako następca prawny Agrofarmy(9), wniosła apelację do Tartu Ringkonnakohus (sądu okręgowego w Tartu) twierdząc, że rozporządzenie nr 1257/1999 nie upoważniało do ustanawiania przepisów prowadzących do nierównego traktowania wnioskodawców. Jest sprzeczne z zasadą ochrony uzasadnionych oczekiwań i państwa prawa, by minister rolnictwa na miesiąc przed upływem terminu na składania wniosków na 2005 r. decydował o zmianie rozporządzenia nr 51. Sąd ten oddalił apelację Otsa Talu wyrokiem z dnia 7 września 2006 r. orzekając, że co do zasady zmiana rozporządzenia przez ministra rolnictwa nie była sprzeczna z prawem wspólnotowym.

16.      W tych okolicznościach Otsa Talu wniosła skargę kasacyjną, powołując się na istotne zagadnienie prawne. Skarżąca podnosiła, że sporna poprawka do rozporządzenia nr 51, będącego aktem prawnym dokonującym transpozycji przepisów prawa wspólnotowego, była niezgodna z prawem wspólnotowym, w szczególności art. 24 ust. 1 rozporządzenia nr 1257/1999, zgodnie z którym wsparcia w zakresie zobowiązań agrośrodowiskowych udziela się corocznie. Ponadto Otsa Talu twierdziła, że §82 ust. 7 rozporządzenia nr 51 był sprzeczny z pkt 12.6.2 planu rozwoju, na mocy którego w sytuacji braku wystarczających środków budżetowych obniża się wartość dostępnego wsparcia proporcjonalnie do liczby wszystkich wnioskodawców spełniających warunki jego uzyskania.

17.      W postępowaniu przed sądem krajowym urząd twierdził co do zasady, że ze względu na charakter spornego wsparcia agrośrodowiskowego, pomoc ta nie powinna być postrzegana jako zasiłek, który jest przyznawany na zasadach ogólnych. Niniejsza sprawa dotyczy pomocy, której przesłanki przyznania wynikają z potrzeb i priorytetów polityki rolnej państwa, które państwo to może zmienić.

18.      Sąd krajowy jest zdania, że w niniejszej sprawie konieczne jest ustalenie, czy zmiana wymogów składania wniosków o wypłatę wsparcia agrośrodowiskowego w związku z produkcją przyjazną środowisku dokonana w trakcie w okresu przyznawania pomocy, w taki sposób, że ogranicza ona w porównaniu ze stanem obowiązującym poprzednio grupę podmiotów spełniających przesłanki przyznania tej pomocy, jest zgodna z prawem.

19.      W opinii sądu krajowego jest spójne z ustanowionym w rozporządzeniu nr 1257/1999 celem wsparcia agrośrodowiskowego na rzecz produkcji przyjaznej środowisku, by pomoc ta była przyznawana zgodnie z odpowiednim programem w każdym roku budżetowym nowym wnioskodawcom, którzy są gotowi podjęć zobowiązanie do prowadzenia produkcji przyjaznej środowisku i którzy stosownie organizują produkcję tak, aby spełniać określone prawem wymogi. Takie podejście jest również zgodne z zasadą równego traktowania i celem zapewnienia lepszej ochrony środowiska.

20.      W konsekwencji sąd krajowy ma wątpliwości, czy ustanowione § 82 ust. 7 rozporządzenia nr 51 dodatkowe warunki wobec wnioskodawców są ze względu na swą treść zgodne z celami prawa wspólnotowego, a w szczególności celami ustanowionego rozporządzeniem nr 1257/1999 wsparcia agrośrodowiskowego.

21.      Ponadto sąd krajowy zauważa, że na wypadek braku wystarczających środków budżetowych estoński plan rozwoju przewidywał proporcjonalne obniżenie pomocy w stosunku do wszystkich wnioskodawców, którzy pierwotnie spełniali wymogi w zakresie wsparcia agrośrodowiskowego.

22.      Zdaniem sądu krajowego „ograniczenie” kręgu beneficjentów pomocy nie było współmiernym środkiem uregulowania sytuacji niedoboru środków budżetowych. Zamiast tego, należało proporcjonalnie obniżyć kwotę wsparcia dla wszystkich wnioskodawców, którzy pierwotnie spełniali obowiązujące warunki, zgodnie z planem rozwoju zatwierdzonym przez Komisję.

23.      W świetle powyższych uwag sąd krajowy postanowił zawiesić postępowanie i skierować do Trybunału następujące pytania prejudycjalne:

„1)      Czy jest zgodne z celami wsparcia agrośrodowiskowego w rozumieniu art. 22–24 rozporządzenia […] nr 1257/1999[…]:

a)      by wsparcie mogło być przyznawane nadal tylko tym wnioskodawcom, którzy w ramach danego programu pomocy byli w poprzednim roku budżetowym adresatami decyzji o przyznaniu wsparcia agrośrodowiskowego i na których ciążą zobowiązania wynikające z tej formy pomocy,

lub

b)      by w każdym roku budżetowym wsparcie mogło być przyznawane także nowym wnioskodawcom, którzy zobowiązują się do produkcji przyjaznej dla środowiska i którzy w konsekwencji organizują tę produkcję w sposób spełniający obowiązujące wymogi?

2)      Jeśli na pytanie pierwsze należy udzielić odpowiedzi takiej jak w lit. b) i w przypadku gdy w trakcie realizacji programu okaże się, iż brak jest wystarczających środków budżetowych na udzielenie wsparcia po raz pierwszy, czy art. 24 ust. 1 w związku z art. 37 ust. 4 oraz art. 39 [rozporządzenia nr 1257/1999] umożliwia państwu członkowskiemu:

a)      zmianę przepisów i wymogów dotyczących wnioskowania o udzielenie wsparcia agrośrodowiskowego i jego przyznawania oraz wydanie przepisu, zgodnie z którym uprawnionymi do wnioskowania o udzielenie wsparcia są wyłącznie wnioskodawcy, będący adresatami decyzji o przyznaniu wsparcia w poprzednim roku budżetowym, tym samym już zobowiązani do produkcji przyjaznej dla środowiska,

czy też

b)      proporcjonalne obniżenie kwoty pomocy przyznawanej wszystkim wnioskodawcom, którzy spełniają wymogi uzyskania wsparcia agrośrodowiskowego?”.

24.      Rządy estoński, grecki i polski, jak również Komisja przedstawili uwagi na piśmie. Otsa Talu, jak i wszyscy wyżej wymienieni uczestnicy postępowania, poza rządem polskim, zostali wysłuchani na rozprawie w dniu 10 kwietnia 2008 r.

III – Ocena

A –    Argumenty stron

25.      Rząd estoński naświetlił okoliczności opracowania planu rozwoju i wprowadzenia poprawek do rozporządzenia nr 51. Zwrócił on uwagę, że sprawozdanie z wykonania planu rozwoju wykazało, iż w 2004 r. złożono około dwukrotnie więcej wniosków niż w planie tym przewidziano. Dlatego cele ilościowe w zakresie zobowiązań pierwotnie określonych w planie rozwoju na 2006 r. zostały zrealizowane już w 2004 r. Ponadto wobec faktu, że minister rolnictwa podjął decyzję o nieograniczaniu wsparcia agrośrodowiskowego w 2004 r. środki budżetowe przewidziane na finansowanie pomocy były niewystarczające, by wnioski z 2005 i 2006 r. zostały uwzględnione.

26.      W tych okolicznościach w maju 2005 została przyjęta pierwsza poprawka do rozporządzenia nr 51, ograniczająca krąg beneficjentów pomocy. W lipcu 2005 r. została przyjęta druga poprawka do tego rozporządzenia, mocą której do kręgu wnioskodawców spełniających wymogi uzyskania pomocy dodano osoby posiadające chociażby jedno pole na powierzchni uprawnej wchodzącej w skład obszaru „Natura 2000”.

27.      Rząd estoński twierdzi, że ograniczenie kręgu beneficjentów pomocy wprowadzone poprawką do rozporządzenia nr 51 pozostaje w zgodzie tak z celami rozporządzenia nr 1257/1999 (określonymi w motywie 31 tego rozporządzenia), jak i z zasadą równego traktowania.

28.      W świetle powyższych rozważań rząd estoński proponuje, by na przedłożone pytania prejudycjalne udzielić następujących odpowiedzi: jeżeli ilościowe cele planu rozwoju zostały zrealizowane i jeżeli w kontekście tego programu brak jest wystarczających środków budżetowych na przyznanie pierwszego wsparcia, państwo członkowskie na mocy art. 24 ust. 1 i art. 37 ust. 4 w związku z art. 39 rozporządzenia nr 1257/1999 ma prawo zmienić przepisy dotyczące wnioskowania o pomoc agrośrodowiskowną i jej udzielania oraz wprowadzić wymogi, które ograniczają krąg beneficjentów pomocy. Tego rodzaju wymogi mogą, w odniesieniu do jednego lub wielu okresów, o których mowa, odwieść potencjalnych wnioskodawców od ubiegania się o pomoc.

29.      Rząd grecki podkreśla, że przepisy wspólnotowe dają wyraz potrzebie elastyczności nie tylko w fazie planowania, ale i w trakcie wykonywania programów rozwoju obszarów wiejskich. Twierdzi on, że kryteria odnoszące się do beneficjentów pomocy mogą być zmieniane a posteriori, pod warunkiem że nie powoduje to w żaden sposób nierównego traktowania lub nieuzasadnionych ograniczeń.

30.      W konsekwencji rząd grecki proponuje, by na pierwsze z pytań prejudycjalnych udzielić następującej odpowiedzi: przyznanie rocznego wsparcia wyłącznie beneficjentom uczestniczącym już w programie jest dozwolone rozporządzeniem nr 1257/1999. Coroczne włączanie do programu nowych beneficjentów jest zatem dopuszczalne, lecz nie jest obowiązkowe.

31.      Odnosząc się do pytania drugiego rząd grecki podnosi, że jeżeli państwo członkowskie stwierdza w trakcie realizacji programu, iż środki budżetowe są niewystarczające, może ono zgodnie z rozporządzeniem nr 1257/1999 wprowadzić poprawki do przepisów krajowych, tak aby spełnić uprzednio powzięte zobowiązania oraz odmówić przyjmowania nowych wniosków o wsparcie agrośrodowiskowe.

32.      Rząd polski jest zdania, że cele rozporządzenia nr 1257/1999 tak w zakresie wsparcia agrośrodowiskowego, jak i innych form pomocy, mogą co do zasady być zrealizowane jedynie w sytuacji, gdy pomoc jest przyznawana wszystkim wnioskodawcom, którzy spełniają wymogi jej przyznania. W przeciwnym wypadku państwa członkowskie miałyby możliwość ograniczania wedle swego swobodnego uznania przyznawania tego rodzaju pomocy w trakcie danego okresu budżetowego.

33.      Stąd też rząd polski sugeruje, że na pytanie pierwsze należy odpowiedzieć, iż coroczne przyznawanie wsparcia również nowym beneficjentom, którzy podjęli zobowiązanie prowadzenia produkcji przyjaznej środowisku, a w konsekwencji zorganizowali swą produkcję tak, aby spełnić stawiane wymogi, jest zgodne z celami wsparcia agrośrodowiskowego, określonymi w art. 22 i 24 rozporządzenia nr 1257/1999.

34.      Odnosząc się do drugiego pytania, rząd polski twierdzi, że w sytuacji gdy środki budżetowe są niewystarczające odmowa przyznania wsparcia nowym wnioskodawcom pozwala na realizację celów wsparcia argośrodowiskowego i nie stanowi naruszenia prawa wspólnotowego czy krajowego.

35.      Proponuje on zatem, aby na drugie z pytań prejudycjalnych odpowiedzieć w następujący sposób: jeżeli z okoliczności realizacji programu jasno wynika, że nie ma środków budżetowych na udzielanie wsparcia po raz pierwszy, art. 24 ust. 1 w związku z art. 37 ust. 4 i art. 39 rozporządzenia nr 1257/1999 dopuszcza, by państwo członkowskie określiło, że wsparcie może być przedmiotem wniosku jedynie wówczas, gdy wnioskodawcy są podmiotami decyzji przyznającej pomoc na poprzedni rok budżetowy, a zobowiązanie do prowadzenia przyjaznej środowisku produkcji pozostaje wobec nich w mocy.

36.      Wreszcie Komisja zwraca uwagę, że rozporządzenie nr 1257/1999 nie definiuje sposobu obliczania rocznych wypłat pomocy. Dlatego też uważa ona, że państwa członkowskie mogą wybrać pomiędzy ustalaniem kwoty rocznej płatności z początkiem pięcioletniego okresu – z jednej strony, a ustalaniem tej kwoty każdego roku, stosownie do dostępnych środków budżetowych i liczby beneficjentów uczestniczących w programie – z drugiej strony.

37.      Komisja podnosi, że oba wyjścia są zgodne z rozporządzeniem nr 1257/1999 i oba zapewniają rolnikom korzyści.

38.      W świetle przedstawionych uwag Komisja proponuje, by odpowiedź na pytania brzmiała: warunek stanowiący, że wsparcie agrośrodowiskowe, do którego odnoszą się art. 22-24 rozporządzenia, może być udzielone wyłącznie wnioskodawcom, wobec których wydano w ramach programu decyzję przyznającą pomoc w poprzednim roku budżetowym, jest zgodna z tymi przepisami.

B –    Dopuszczalność

39.      Rząd estoński podważa dopuszczalność przedstawionych pytań. Rząd ten jest zadania, że w świetle poprawek do rozporządzenia nr 51(10) domniemanie na którym opierają się pytania, jest nieprawidłowe. W opinii tego rządu wynika stąd, że pytania skierowane przez sąd krajowy nie odzwierciedlają w pełni przepisów krajowych obowiązujących w 2005 r. i są skutkiem tego natury teoretycznej. Żaden z pozostałych uczestników postępowania nie podniósł tego zarzutu w swych uwagach, ani nie zabrał głosu na ten temat.

40.      W sprawie Unión General de Trabajadores de La Rioja(11) Trybunał orzekł, że „[z]arówno z brzmienia, jak i celu art. 234 WE wynika, że warunkiem zastosowania procedury prejudycjalnej jest rzeczywista zawisłość przed sądem krajowym sporu, w ramach którego sąd ten wezwany będzie do jego rozstrzygnięcia, biorąc pod uwagę orzeczenie Trybunału wydane w trybie prejudycjalnym”.

41.      W wyroku w sprawie Ritter-Coulais(12) Trybunał stwierdził, że „[…] z utrwalonego orzecznictwa wynika, że postępowanie w trybie art. 234 WE stanowi narzędzie współpracy pomiędzy Trybunałem a sądami krajowymi. […] W ramach tej współpracy rozpatrujący spór sąd krajowy, który jako jedyny posiada bezpośrednią wiedzę o stanie faktycznym w toczącym się przed nim postępowaniu i który będzie musiał orzekać co do istoty sprawy, może najlepiej – z uwzględnieniem poszczególnych okoliczności sprawy – ocenić zarówno konieczność uzyskania orzeczenia w trybie prejudycjalnym dla możliwości orzeczenia przez niego w sprawie, jak i znaczenie przedstawionych Trybunałowi pytań dla sprawy. […] Jednak na Trybunale spoczywa zbadanie w razie potrzeby warunków, w jakich sąd krajowy przedstawił wniosek w celu stwierdzenia swej właściwości, a zwłaszcza w celu ustalenia, czy wykładnia prawa wspólnotowego będąca przedmiotem danego wniosku pozostaje w związku ze stanem faktycznym i przedmiotem postępowania przed sądem krajowym, tak by Trybunał nie był zmuszony do wydawania opinii o charakterze doradczym, dotyczącym zagadnień ogólnych lub hipotetycznych. Jeżeli okaże się, iż przedstawione pytanie w sposób oczywisty nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia sporu w postępowaniu przed sądem krajowym, Trybunał będzie zmuszony do umorzenia postępowania.

42.      Wynika stąd, że w niniejszym przypadku sprawa bez wątpienia zawisła przed sądem krajowym dla wydania rozstrzygnięcia, w którym to celu sąd ten wnosi o udzielenie odpowiedzi przez Trybunał Sprawiedliwości. W aktach sprawy nie ma dokumentów, które wskazywałyby, że wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym jest natury teoretycznej albo hipotetycznej. Wnioskuję stąd, że postawione pytania są dopuszczalne.

C –    Co do istoty

43.      W obu pytaniach, które należy rozpoznać łącznie, Riigikohus zmierza zasadniczo do ustalenia, czy ograniczenie przez państwo członkowskie z powodu niewystarczających środków budżetowych kręgu wnioskodawców ubiegających się o wsparcie agrośrodowiskowe do rolników, którzy byli adresatami decyzji o przyznaniu wsparcia w poprzednim roku budżetowym, jest zgodne z rozporządzeniem nr 1257/1999.

44.      Komisja słusznie odwołuje się do orzecznictwa Trybunału, zgodnie z którym jeżeli programy rozwoju państw członkowskich zostają zatwierdzone przez Komisję − po zapewnieniu, że programy te są zgodne z rozporządzeniem nr 1257/1999 oraz po określeniu działań, które kwalifikują się do współfinansowania oraz łącznej wysokości wydatków związanych z jej udziałem − to zatwierdzenie takie w żaden sposób nie nadaje im charakteru przepisu prawa wspólnotowego. W tych okolicznościach w sytuacjach, w których dla przykładu umowa o udzieleniu pomocy jest niezgodna z programem zatwierdzonym przez Komisję, do sądów krajowych należy wyciągnięcie stosownych wniosków z takiej niezgodności na podstawie przepisów prawa krajowego, z jednoczesnym uwzględnieniem przy ich stosowaniu odpowiednich przepisów prawa wspólnotowego(13).

45.      W związku z tym Trybunał stwierdził, że „do […] organów krajowych należy wykonanie przepisów wspólnotowych oraz wydawanie niezbędnych decyzji indywidualnych dotyczących zainteresowanych przedsiębiorców. Czyniąc to, państwa członkowskie działają zgodnie z przepisami materialnymi i proceduralnymi ustawodawstwa krajowego, poddanego ograniczeniom wynikającym z prawa wspólnotowego”(14).

46.      Prawo wspólnotowe, a rozporządzenie nr 1257/1999 w szczególności (lub w zasadzie rozporządzenie nr 817/2004(15), nie reguluje w najmniejszym szczególe corocznych przydziałów wsparcia agrośrodowiskowego.

47.      Artykuł 37 ust. 4 i art. 39 ust. 3 rozporządzenia nr 1257/1999 sugerują, że państwa członkowskie dysponują relatywnie szerokim zakresem uznania w wykonywaniu swego planu rozwoju. Przepisy te stanowią odpowiednio, że „[p]aństwa członkowskie mogą ustanowić dalsze lub bardziej restrykcyjne warunki przyznawania wsparcia Wspólnoty na rzecz rozwoju obszarów wiejskich, pod warunkiem jednak, że warunki te będą zgodne z celami i wymaganiami ustanowionymi w [niniejszym] rozporządzeniu”(16) oraz że „w miarę potrzeby wsparcie działań podlega przeglądowi [przez państwa członkowskie] w celu zapewnienia zgodności i spójności”.

48.      Jednakże z wyroku Trybunału w sprawie Huber można wnioskować, że o ile wykonanie planów rozwoju w kontekście wspólnotowej pomocy gospodarczej pozostaje w ramach kompetencji państw członkowskich, o tyle przepisy krajowe nie mogą ograniczać zakresu i skuteczności przepisów wspólnotowych(17).

49.      W postanowieniu odsyłającym sąd krajowy wyraził opinię, że pojęcie „corocznie” z art. 24 ust. 1 rozporządzenia nr 1257/1999 winno być interpretowane jako oznaczające, że dana osoba winna mieć możliwość ubiegania się o ten sam rodzaj pomocy każdego roku, niezależnie od faktu, czy tego rodzaju pomoc została jej wcześniej przyznana. Otsa Yalu podnosi ten sam argument.

50.      Jednakże nie mogę zgodzić się z taką interpretacją. Przychylam się raczej do zdania Komisji, rządów estońskiego i polskiego, że przepis ten nie zajmuje się tą kwestią, a stanowi jedynie, że w trakcie programów wieloletnich wypłaty pomocy przybierają postać rocznych rat.

51.      Stąd wykładnia mówiąca, że na podstawie art. 24 ust. 1 rozporządzenia nr 1257/1999 program powinien dawać możliwość podjęcia nowych zobowiązań każdego roku, winna być odrzucona. W istocie wynika to również z art. 66 ust. 5 rozporządzenia nr 817/2004, który stanowi, że „[w] przypadku gdy wsparcie ma charakter wieloletni, płatności następujące po roku, w którym został złożony wniosek, są uiszczane na podstawie rocznego wniosku dotyczącego płatności, z wyjątkiem przypadku, gdy państwo członkowskie wprowadziło procedurę pozwalającą na skuteczną roczną weryfikację zgodnie z art. [67 ust. 1].

52.      Zważając na powyższe uwagi, należy ustalić, czy „dalsze lub bardziej restrykcyjne” warunki przewidziane w art. 37 ust. 4 i ustanowione przez Estonię w przypadku postępowania przed sądem krajowym są spójne z wymogami ustanowionymi w rozporządzeniem nr 1257/1999.

53.      W dwóch następnych punktach przytaczam motywy rozporządzenia nr 1257/1999 mające znaczenie w sprawie w postępowaniu przed sądem krajowym.

54.      Motyw 14 rozporządzenia nr 1257/1999 stanowi, że „kryteria kwalifikujące do wspierania rozwoju rolnictwa nie powinny wykraczać poza zakres konieczny dla osiągnięcia celów polityki rozwoju rolnictwa”(18).

55.      Motyw 31 rozporządzenia nr 1257/1999 stanowi następnie, że „[p]rogram pomocy agrośrodowiskowej powinien być kontynuowany w celu zachęcania rolników, by służyli społeczeństwu jako całości poprzez wprowadzanie lub kontynuowanie stosowania praktyk gospodarki rolnej zgodnych z rosnącą potrzebą ochrony i poprawy środowiska, zasobów naturalnych, gleby, różnorodności genetycznej i utrzymania stanu krajobrazu i obszarów wiejskich”(19).

56.      Na podstawie tych motywów i całego rozdziału VI rozporządzenia nr 1257/1999 (tj. art. 22 i 24 cytowanych w pkt 3–5 tej opinii) jestem zdania, że rozporządzenie nr 1257/1999 nie uniemożliwiało Estonii, w zakresie w jakim ustaliła ona, że dysponuje niewystarczającymi środkami budżetowymi, wydania dotyczących tej kwestii spornych przepisów(20).

57.      Zgadzam się z rządem estońskim, że fakt, iż wobec obszarów rolnych, które były uprzednio przedmiotem wieloletnich zobowiązań, wsparcie jest gwarantowane, przyczynia się do trwałości działań agrośrodowiskowych. Inaczej rolnicy nie mieliby żadnej pewności co do wysokości przyznawanej im corocznie pomocy. To albo zniechęcałoby ich do ubiegania się o udział w programie pomocy, albo prowadziłoby do rezygnacji z udziału w roku, w którym przyznawana im pomoc byłaby ograniczona.

58.      W tym kontekście należy zwrócić uwagę na fakt, że kwota pomocy nie jest określana w przypadkowy lub arbitralny sposób. Przeciwnie, jak zostało wykazane w tej opinii powyżej, pomoc ta jest obliczana na podstawie obiektywnych kryteriów określonych w art. 24 ust. 1 rozporządzenia nr 1257/1999.

59.      Jakkolwiek jeżeli Estonia miałaby zmniejszyć proporcjonalnie wszystkie płatności, naruszyłaby wobec wnioskodawców, których wnioski zostały przyjęte w 2004 r., swoje „umowne” zobowiązania zapewnienia całkowitej kwoty oczekiwanej pomocy.

60.      W istocie zaangażowane państwo członkowskie ma zobowiązania wobec beneficjentów uprzednio włączonych do programu, a wreszcie beneficjenci ci również ze swojej strony podjęli długoterminowe zobowiązania.

61.      Jednocześnie podzielam opinię Komisji, że państwo członkowskie może przyjąć alternatywne rozwiązanie wspomniane w przedstawionym pytaniu i zmniejszyć wsparcie proporcjonalnie wobec wszystkich wnioskodawców, którzy spełniają kryteria uzyskania wsparcia agrośrodowiskowego. Wobec takiej alternatywy rolnicy byliby zachęcani do stosowania przyjaznych środowisku praktyk rolnych niezależnie od faktu, czy byli już adresatami decyzji przyznającej pomoc w poprzednim roku budżetowym. Innymi słowy, każdego roku nowi beneficjenci byliby zachęcani do wprowadzenia i stosowania takich praktyk rolniczych. W takim przypadku jednakże państwo członkowskie musiałoby wykazać, że cele wsparcia agrośrodowiskowego zostały osiągnięte na takim samym poziomie, nawet jeśli kwota pomocy byłaby weryfikowana każdego roku.

62.      Z uwagi na zakres swobodnej oceny przyznany państwom członkowskim sporne przepisy nie są sprzeczne z rozporządzeniem nr 1257/1999, którego celem jest ogólna promocja rozwoju agrośrodowiskowego i rozwoju obszarów wiejskich.

63.      W tym miejscu należy ocenić, czy Estonia korzystała z zagwarantowanego jej zakresu swobodnej oceny w sposób zgodny z prawem wspólnotowym.

1.      Naruszenie ogólnych zasad prawa wspólnotowego

64.      Trybunał orzekł w wyroku w sprawie Johan Piek przeciwko Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij(21), że „z utrwalonego orzecznictwa wynika, że przyjmując przepisy wykonawcze do uregulowań wspólnotowych, władze krajowe zobowiązane są do wykonywania swoich uprawnień dyskrecjonalnych z poszanowaniem ogólnych zasad prawa wspólnotowego, wśród nich zasady proporcjonalności”. Zasady te obejmują również zasadę ochrony uzasadnionych oczekiwań i równego traktowania.

65.      Otsa Talu w trakcie rozprawy podnosiła, co do zasady, że wprowadzenie spornych przepisów jest niezgodne z zasadą ochrony uzasadnionych oczekiwań.

66.      Trybunał orzekł, że „zasada ochrony uzasadnionych oczekiwań zalicza się do podstawowych zasad Wspólnoty”(22).

67.      Moim zdaniem Otsa Talu nie mogła mieć uzasadnionych oczekiwań, że istniejąca sytuacja, która mogła ulec zmianie w wyniku decyzji wydanej przez organy krajowe wykonujące przepisy prawa wspólnotowego w granicach zakresu ich swobodnego uznania, zostanie utrzymana, w szczególności w dziedzinie takiej jak wspólna polityka rolna, która wymaga zmian, by dostosować się do zmian w sytuacji gospodarczej(23).

68.      Ponadto pojęcie uzasadnionych oczekiwań zakłada, że zainteresowana osoba żywi nadzieje oparte na skierowanych do niej konkretnych zapewnieniach administracji(24). Jednak w sprawie w postępowaniu przed sądem krajowym ani ELIPS, ani rozporządzenie nr 51 nie przewidywały w szczególności wszystkie wnioski były uwzględniane.

69.      Wreszcie z dokumentów przedstawionych Trybunałowi wynika, że Otsa Talu w momencie składania wniosku o płatność obszarową w dniu 26 maja 2005 r. była świadoma istnienia § 82 ust. 7 rozporządzania nr 51, wobec czego poprawka do tego rozporządzenia nie może uważana za naruszenie jej uzasadnionych oczekiwań dotyczących otrzymania wsparcia.

70.      Dlatego zasada ochrony uzasadnionych oczekiwań nie została naruszona.

71.      Ponadto co do zasady równego traktowania, jak orzekł Trybunał w wyroku w sprawie Belgia przeciwko Komisji(25), „zgodnie z utrwalonym orzecznictwem zasada równego traktowania i zasada niedyskryminacji wymagają, by porównywalne sytuacje nie były traktowane w odmienny sposób, a odmienne sytuacje nie były traktowane jednakowo, chyba że takie traktowanie jest uzasadnione obiektywnymi względami”.

72.      Moim zdaniem w momencie złożenia przez Otsa Talu wniosku o przyznanie pomocy nie była ona w oczywisty sposób w podobnej sytuacji jak beneficjenci, którzy uczestniczyli już w programie i którzy podjęli wieloletnie zobowiązanie prowadzenia produkcji przyjaznej środowisku. Sytuacja Otsa Talu mogła być jedynie porównywalna z sytuacją rolników, którzy podobnie jak ona mieli jedynie zamiar ubiegać się o przyznanie pomocy, nie będąc jeszcze uczestnikami programu.

73.      Dlatego ustanowienie spornych przepisów nie mogło stanowić naruszenia zasady równego traktowania wobec Otsa Talu, ponieważ była ona traktowana w taki sam sposób jak wszyscy inni w tych samych okolicznościach (tj. wnioskodawcy ubiegający się o wsparcie w 2005 r.) i na takich samych zasadach.

74.      Wobec powyższego w mojej opinii zasada równego traktowania nie została naruszona.

75.      W wyroku w sprawie Viamex Agrar Handel i ZVK(26) Trybunał orzekł, że „[w] pierwszej kolejności […] zasada proporcjonalności […] stanowi zasadę ogólną prawa wspólnotowego […], która została wielokrotnie potwierdzona w orzecznictwie Trybunału, szczególnie w dziedzinie wspólnej polityki rolnej […], powinna być przestrzegana jako taka zarówno przez prawodawcę wspólnotowego, jak i ustawodawców i sądy krajowe, które stosują prawo wspólnotowe”. Analogicznie zasada ta winna być również przestrzegana ramach stosowania przepisów rozporządzenia nr 1257/1999 przez właściwe organy krajowe.

76.      Wobec stanu faktycznego sprawy w postępowaniu przed sądem krajowym wątpliwość sprowadza się do tego, czy sporne przepisy wydane przez Estonię w ramach służących jej uprawnień dyskrecjonalnych służyły w istocie promocji rozwoju obszarów wiejskich(27) oraz czy osiąganie tego celu jest stosowne i konieczne.

77.      Wobec powyższego należy ustalić, czy ustanowione przepisy są właściwe dla osiągnięcia pożądanego celu.

78.      Tak jak wskazałam w pkt 58–61 tej opinii, uważam, że z uwagi na niewystarczające środki budżetowe sporne przepisy były tak odpowiednie, jak i konieczne dla osiągnięcia celu w postaci promocji obszarów wiejskich i nie nakładały na jednostkę nadmiernych ciężarów w stosunku do realizowanego celu. Jednocześnie, moim zdaniem, rozwiązanie alternatywne polegające na proporcjonalnym zmniejszeniu wszystkich płatności okazuje się nie tak właściwe do osiągnięcia tego celu, ponieważ Estonia narażałaby się na ryzyko niewywiązania się ze swych „umownych” zobowiązań wypłaty pełnej kwoty przewidywanej pomocy, której zmniejszenie do pewnej wysokości prawdopodobnie uniemożliwiłoby beneficjentom już uczestniczącym w programie kontynuowanie produkcji przyjaznej środowisku(28).

79.      W świetle powyższych uwag i biorąc pod uwagę wszystkie okoliczności, jestem zdania, że z dokumentów zgromadzonych w aktach sprawy wynika, że ustanowienie spornych przepisów nie stanowiło naruszenia zasady proporcjonalności.

IV – Wnioski

80.      Dlatego też jestem zdania, że Trybunał powinien na przedłożone mu pytania odpowiedzieć w sposób następujący:

Przepisy krajowe, takie jak sporne przepisy w postępowaniu przed sądem krajowym, stanowiące, że ze względu na niewystarczające środki budżetowe, dalsza pomoc jest przyznawana wyłącznie wnioskodawcom, w stosunku do których decyzja przyznająca wsparcie argośrodowiskowe, o którym mowa w art. 22–24 rozporządzenia Rady (WE) nr 1257/1999 z dnia 17 maja 1999 r. w sprawie wsparcia rozwoju obszarów wiejskich z Europejskiego Funduszu Orientacji i Gwarancji Rolnej (EFOGR) oraz zmieniającego i uchylającego niektóre rozporządzenia, została wydana w poprzednim roku budżetowym, i którzy podjęli zobowiązanie środowiskowe, co do zasady nie uniemożliwiają realizacji celu tego rozporządzenia.


1 – Język oryginału: angielski.


2 – Rozporządzenie Rady (WE) nr 1257/1999 z dnia 17 maja 1999 r. w sprawie wsparcia rozwoju obszarów wiejskich z Europejskiego Funduszu Orientacji i Gwarancji Rolnej (EFOGR) oraz zmieniające i uchylające niektóre rozporządzenia (Dz.U. 1999 L 160, s. 80), częściowo zastąpione rozporządzeniem Rady (WE) nr 1698/2005 z dnia 20 września 2005 r. w sprawie wsparcia rozwoju obszarów wiejskich przez Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW) (Dz.U. 2005 L 277, s. 1) (zwane dalej „rozporządzeniem nr 1257/1999”)


3 – Põllumajanduse Registrite ja Informatsiooni Amet (PRIA) (zwany dalej „urzędem”) jest organem rządowym funkcjonującym w ramach ministerstwa rolnictwa Republiki Estonii, którego misją jest między innymi przyznawanie pomocy państwa i organizacja współfinansowania wspólnotowego.


4 – Brzmienie cytowanych art. 22, 23 i 24 rozporządzenia nr 1257/1999 jest wynikiem zmiany wprowadzonej rozporządzeniem nr 1783/2003 z dnia 29 września 2003 r. zmieniającym rozporządzenie (WE) nr 1257/1999 (Dz.U. 2003 L 270, s. 70).


5 – Euroopa Liidu ühise põllumajanduspoliitika rakendamise seadus.


6 – RT (dziennnik urzędowy) I 2004, 24, 163.


7 – Põllumajandusliku keskkonnatoetuse saamise täpsemad nõuded ning toetuse taotlemise, taotluse menetlemise ja toetuse maksmise täpsem kord (RTL [dodatek do dziennika urzędowego] 2004, 51, 879).


8 – Postanowienie odsyłające dodaje, że spółka Agrofarm już w 2004 r. posiadała nasiona konieczne, aby obsiewać na wiosnę 2005 r., czyniąc w ten sposób przygotowania do uprawy przyjaznej środowisku.


9 – Spółki Agrofarma i Otsa Talu dokonały połączenia.


10 – Zobacz pkt 25 i 26 tej opinii.


11 – Wyrok z dnia 11 września 2008 r. w sprawach połączonych od C‑428/06 do C‑434/06, Zb.Orz. s. I‑0000, pkt 39, wyroki: z dnia 15 czerwca 1995 r. w sprawach połączonych od C‑422/93 do C‑424/93 Zabala Erasun i in., Zb.Orz. s. I‑1567, pkt 28; z dnia 12 marca 1998 r. w sprawie C‑314/96 Djabali, Zb.Orz. s. I‑1149, pkt 18; z dnia 20 stycznia 20055 r. w sprawie C‑225/02 García Blanco, Zb.Orz. s. I‑523, pkt 27.


12 – Sprawa C‑152/03, Rec. s.  I‑1711, pkt 13–15 i przytoczone tam orzecznictwo.


13 – Zobacz podobnie wyrok z dnia 19 września 2002 r.w sprawie C‑336/00 Huber, Rec. s. I‑7699, pkt 39 i 40.


14 – Zobacz wyrok z dnia 7 lipca 1987 r.w sprawach połączonych 89/86 i 91/86 L’Étoile commerciale i CNTA przeciwko Komisji, Rec. s. 3005, pkt 12. Zobacz również np. wyrok z dani 21 września 1983 r. w sprawach połączonych od 205/82 do 215/82 Deutsche Milchkontor przeciwko Niemcom, Rec. s. 2633, z dnai 2 lutego 1989 r. w sprawie 262/87 Netherlands przeciwko Komisji, Rec. s. 225. Zobacz także R. Mögele, „The financing system of the Common Agricultural Policy and its legal framework”, Irish Journal of European Law, Round Hall Sweet & Maxwell, 2, 1995, s. 139 i 140: „o ile stanowienie przepisów w zakresie wspólnej polityki rolnej jest w znacznym zakresie kompetencją Wspólnoty […], o tyle do państw członkowskich i ich organów należy transpozycja i stosowanie tych przepisów, zgodnie z ogólnymi zasadami regulującymi strukturę instytucjonalną Wspólnoty oraz stosunki pomiędzy Wspólnotą i jej członkami”; oraz J.A. McMahon, „EU Agricultural Law”, Oxford University Press, 2007, s. 30: „zmiany w tej dziedzinie, które doprowadziły do ustanowienia wspólnotowych ram dla warunków dotyczących rolnictwa i środowiska, wciąż nadają państwom członkowskim pewien zakres swobodnego uznania” i cytowane tam orzecznictwo.


15 – Rozporządzenie Komisji (WE) nr 817/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. ustanawiające szczegółowe zasady stosowania rozporządzenia Rady (WE) nr 1257/1999 w sprawie wsparcia rozwoju obszarów wiejskich z Europejskiego Funduszu Orientacji i Gwarancji Rolnej (EFOGR) (Dz.U. 2004, L 153, s. 30) (zwane dalej rozporządzeniem nr 817/2004).


16 – W mojej opinii z przepisu tego wynika, że fakt, iż sporne działanie nie zostało przewidziane w estońskim planie rozwoju na lata 2004–2006, nie ma decydującego znaczenia.


17 – Zobacz ww. w przypisie 13 wyrok w sprawie Huber, pkt 61–64. Zobacz również opinię rzecznika generalnego S.Albera w tej sprawie, pkt 74–76 i przytoczone tam orzecznictwo. W ww. w przypisie 14 wyroku w sprawie Deutsche Milchkontor przeciwko Niemcom Trybunał stwierdził w pkt 22, że „stosowanie prawa krajowego nie może ograniczać zakresu i skuteczności prawa wspólnotowego”.


18 – Zobacz również motyw 4 rozporządzenia 817/2004. Ponadto motyw 11 stanowi, że „[…] minimalne warunki, które rolnicy muszą spełnić w związku z różnymi przedsięwzięciami agrośrodowiskowymi i dotyczącymi dobrostanu zwierząt powinny zapewniać zrównoważone stosowanie wsparcia uwzględniającego jego cele i przyczyniać się w ten sposób do trwałego rozwoju obszarów wiejskich”.


19 – Pragnąłbym dodać, że motyw 29 do rozporządzenia nr 1257/1999 stanowi, że „[…] powinno się położyć nacisk na instrumenty agrośrodowiskowe dla wsparcia trwałego rozwoju obszarów wiejskich i w celu reakcji na rosnące społeczne zapotrzebowanie na usługi środowiskowe.


20 – Oznacza to, że poprawka do rozporządzenia nr 51, która dodała kolejny wymóg, na podstawie którego w 2005 r. o wsparcie na produkcję przyjazną środowisku mogą ubiegać się jedynie osoby, które w 2004 r. były podmiotami decyzji udzielającej takiej pomocy, a wnioskodawca ten podjął się realizacji zobowiązań i wymogów w celu uzyskania wsparcia agrośrodowiskowego za okres pięciu lat.


21 – Wyrok z dnia 11 stycznia 2007 r. w sprawie C-384/05 (Zb.Orz. s. I-289, pkt 34 i przytoczone tam orzecznictwo). Odnosząc się do dziedziny rolnictwa i ogólnych zasad prawa wspólnotowego, zob. np. D. Bianchi, La politique agricole commune (PAC), Bruylant Bruksela, 2006, s. 62-69, i J. A. McMahon, EU Agricultural Law, przytoczone powyżej w przypisie 14, s. 28-33


22 – Wyrok z dnia 7 czerwca 2005 r. w sprawie C‑17/03VEMW i in., Zb.Orz. s. I‑4983, pkt 73 i przytoczone tam orzecznictwo.


23 – Zobacz podobnie, jeśli chodzi o instytucje Wspólnoty, wyrok w sprawie C‑63/93 Duff i in., Rec. s. I‑569, pkt 20: „zasada [ochrony uzasadnionych oczekiwań], która jest częścią wspólnotowego porządku prawnego […] wynika bezpośrednio z zasady pewności prawa, która wymaga, by przepisy prawne były jasne i precyzyjne oraz zmierza do zapewnienia by sytuacje i stosunki prawne regulowane przepisami prawa wspólnotowego były przewidywalne. Z utrwalonego orzecznictwa wynika, że w sferze wspólnej organizacji rynków, która wymaga nieustannych zmian, aby dostosować się do zmieniającej się sytuacji gospodarczej, przedsiębiorcy nie mogą mieć uzasadnionych oczekiwań, iż nie staną się przedmiotem ograniczeń wynikających z przyszłych zasad rządzących rykiem i polityką strukturalną” i przytoczone tam orzecznictwo. Zobacz również wyrok w sprawie C‑310/04 Hiszpania przeciwko Radzie, Rec. s. I‑7285, pkt 81 i przytoczone tam orzecznictwo.


24 – Zobacz podobnie postanowienie w sprawie T‑195/95 Guérin Automobiles przeciwko Komisji, Rec. s. II‑171, pkt 20.


25 – Wyrok z dnai 14 kwietnia 2005 r. w sprawie C‑110/03, Zb.Orz. s. I‑2801, pkt 71, powołujący się na wyrok z dnia 9 września 2004 r. w sprawie C‑304/01 Hiszpania przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑7655, pkt 31; wyrok z dnia 14 grudnia 2004 r. w sprawie C‑210/03 Swedish Match, Zb.Orz. s. I‑11893, pkt 70. Zobacz także wyrok z dnia 5 października 1994 r. w sprawach połączonych C‑133/93, C‑300/93 i C‑362/93 Crispoltoni i in., Rec. s. I‑4863, pkt 50 i przytoczone tam orzecznictwo.


26 – Wyrok z dnia 17 stycznia 2008 r. w sprawach połączonych C‑37/06 i C‑58/06, Zb.Orz. s. I‑69, pkt 33 i 35.


27 – Dla przypomnienia: zgodnie z motywem 31 celem rozporządzenia nr 1257/1999 jest „zachęcani[e] rolników, by służyli społeczeństwu […] poprzez wprowadzanie lub kontynuowanie stosowania [przyjaznych środowisku] praktyk gospodarki rolnej […]”.


28 – Zobacz w odniesieniu do instytucji wspólnotowych ww. w przypisie 23 wyrok w sprawie Hiszpania przeciwko Radzie, w którym Trybunał stwierdził w pkt 134, że „dane przedstawione przez instytucje wspólnotowe nie pozwalają Trybunałowi na stwierdzenie, czy prawodawca wspólnotowy mógł, nie przekraczając znacznego zakresu uznania, jakim dysponuje [w dziedzinie wspólnej polityki rolnej], dojść do wniosku, iż ustalenie kwoty specjalnej pomocy z tytułu produkcji bawełny na poziomie 35% całości pomocy istniejącej pod rządami poprzedniego systemu wsparcia wystarcza do zagwarantowania realizacji celu wyrażonego w piątym motywie rozporządzenia nr 864/2004, którym jest zapewnienie rentowności i w związku z tym dalszego prowadzenia upraw bawełny, który to cel który odzwierciedla cel określony w protokole nr 4 ust. 2”.