Language of document : ECLI:EU:C:2018:801

Sprawa C652/16

Nigyar Rauf Kaza Ahmedbekova
i
Rauf Emin Ogla Ahmedbekov

przeciwko

Zamestnik-predsedatel na Darzhavna agentsia za bezhantsite

(wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Administratiwen syd Sofia-grad)

Odesłanie prejudycjalne – Wspólna polityka w dziedzinie azylu i ochrony uzupełniającej – Normy dotyczące kwalifikowania obywateli państw trzecich lub bezpaństwowców jako beneficjentów ochrony międzynarodowej – Dyrektywa 2011/95/UE – Artykuły 3, 4, 10 i 23 – Wnioski o udzielenie ochrony międzynarodowej złożone odrębnie przez członków jednej rodziny – Indywidualna ocena – Uwzględnienie zagrożeń ciążących na członku rodziny w ramach indywidualnej oceny wniosku złożonego przez innego członka rodziny – Korzystniejsze normy, jakie mogą zostać utrzymane lub wprowadzone przez państwa członkowskie w celu rozszerzenia ochrony przysługującej na podstawie azylu lub ochrony uzupełniającej – Ocena powodów prześladowania – Wniesienie przez obywatela Azerbejdżanu skargi do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka przeciwko państwu, którego jest obywatelem – Wspólne normy proceduralne – Dyrektywa 2013/32/UE – Artykuł 46 – Prawo do skutecznego środka prawnego – Pełne rozpatrzenie ex nunc – Powody prześladowania lub okoliczności faktyczne, które nie zostały przedstawione organowi rozstrzygającemu, lecz zostały podniesione w ramach odwołania od decyzji wydanej przez ten organ

Streszczenie – wyrok Trybunału (druga izba) z dnia 4 października 2018 r.

1.        Kontrole graniczne, azyl i imigracja – Polityka azylowa – Status uchodźcy lub status ochrony uzupełniającej – Dyrektywa 2011/95 – Procedura rozpatrywania wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej – Ocena faktów i okoliczności – Uwzględnienie zagrożenia prześladowaniem i poważną krzywdą członka rodziny wnioskodawcy

(dyrektywa 2011/95 Parlamentu Europejskiego i Rady, art. 4)

2.        Kontrole graniczne, azyl i imigracja – Polityka azylowa – Status uchodźcy lub status ochrony uzupełniającej – Dyrektywa 2011/95 – Procedury udzielania i cofania ochrony międzynarodowej – Dyrektywa 2013/32 – Procedura rozpatrywania wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej – Wnioski złożone odrębnie przez członków jednej rodziny – Sposoby traktowania – Wspólna ocena wniosków – Niedopuszczalność – Zawieszenie oceny jednego z wniosków do czasu zakończenia procedury rozpatrywania innego wniosku – Niedopuszczalność

(dyrektywa 2011/95 Parlamentu Europejskiego i Rady, art 4 ust. 3, art. 23 ust. 1; dyrektywa 2013/32 Parlamentu Europejskiego i Rady, art. 31 ust. 2)

3.        Kontrole graniczne, azyl i imigracja – Polityka azylowa – Status uchodźcy lub status ochrony uzupełniającej – Dyrektywa 2011/95 – Korzystniejsze normy – Uregulowanie krajowe pozwalające na rozszerzenie statusu uchodźcy lub statusu ochrony uzupełniającej na członków rodziny osoby korzystającej z takiego statusu – Dopuszczalność – Przesłanki

(dyrektywa 2011/95 Parlamentu Europejskiego i Rady, art. 3)

4.        Kontrole graniczne, azyl i imigracja – Polityka azylowa – Procedury udzielania i cofania ochrony międzynarodowej – Dyrektywa 2013/32 – Procedura rozpatrywania wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej – Wniosek, który może zostać uznany przez państwa członkowskie za niedopuszczalny – Wniosek złożony przez osobę w imieniu własnym oraz w imieniu swojego dziecka, opierający się na istnieniu więzi rodzinnej z inną osobą, która złożyła odrębny wniosek – Wykluczenie

[dyrektywa 2013/32 Parlamentu Europejskiego i Rady, art. 33 ust. 2 lit. e)]

5.        Kontrole graniczne, azyl i imigracja – Polityka azylowa – Status uchodźcy lub status ochrony uzupełniającej – Dyrektywa 2011/95 – Warunki przyznania statusu uchodźcy – Zagrożenie aktem prześladowania – Powody prześladowania – Ocena – Pojęcie przynależności do określonej grupy społecznej – Osoba, która wniosła skargę do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka przeciwko państwu, którego jest obywatelem – Wyłączenie – Pojęcie opinii politycznej – Wniesienie takiej skargi – Włączenie – Warunki

[dyrektywa 2011/95 Parlamentu Europejskiego i Rady, art. 10 ust. 1 lit. d), e)]

6.        Kontrole graniczne, azyl i imigracja – Polityka azylowa – Procedury udzielania i cofania ochrony międzynarodowej – Dyrektywa 2013/32 – Skarga na decyzję o odrzuceniu wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej – Prawo do skutecznego środka prawnego – Obowiązek zbadania okoliczności faktycznych i prawnych – Zakres – Obowiązek oceny podstaw uzasadniających udzielenie ochrony międzynarodowej lub okoliczności faktycznych, które zostały powołane po raz pierwszy w ramach tej skargi – Warunki

(dyrektywa 2013/32 Parlamentu Europejskiego i Rady, art. 40 ust. 1, art. 46 ust. 3)

1.      Wykładni art. 4 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/95/UE z dnia 13 grudnia 2011 r. w sprawie norm dotyczących kwalifikowania obywateli państw trzecich lub bezpaństwowców jako beneficjentów ochrony międzynarodowej, jednolitego statusu uchodźców lub osób kwalifikujących się do otrzymania ochrony uzupełniającej oraz zakresu udzielanej ochrony należy dokonywać w ten sposób, że w ramach indywidualnej oceny wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej należy uwzględnić zagrożenie prześladowaniem i poważną krzywdą członka rodziny wnioskodawcy w celu ustalenia, czy ze względu na więź rodzinną łączącą go z tą osobą wnioskodawca sam jest narażony na prześladowanie lub poważną krzywdę.

Z ustanowionego przez prawodawcę Unii systemu przyznawania jednolitego statusu azylu lub ochrony uzupełniającej wynika, że ocena wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej, wymagana przez art. 4 dyrektywy 2011/95, ma na celu ustalenie, czy wnioskodawca – lub, w stosownych przypadkach, osoba, w której imieniu składa on wniosek – żywi uzasadnione obawy przed osobistym prześladowaniem lub ponosi osobiste rzeczywiste ryzyko doznania poważnej krzywdy. O ile z powyższego wynika, że wniosek o udzielenie ochrony międzynarodowej nie może zostać uwzględniony jako taki ze względu na to, że członek rodziny wnioskodawcy żywi uzasadnioną obawę bycia prześladowanym lub ponosi rzeczywiste ryzyko doznania poważnej krzywdy, o tyle należy jednak – jak wskazał rzecznik generalny w pkt 32 opinii – uwzględnić takie zagrożenia ciążące na członku rodziny wnioskodawcy w celu ustalenia, czy ze względu na więź rodzinną łączącą go z tą osobą wnioskodawca sam jest narażony na zagrożenie prześladowaniem lub ryzyko doznania poważnej krzywdy. W tym względzie – jak wskazano w motywie 36 dyrektywy 2011/95 – członkowie rodziny osoby zagrożonej prześladowaniem mogą zazwyczaj również znajdować się w szczególnie trudnej sytuacji.

(zob. pkt 49–51; pkt 1 sentencji)

2.      Dyrektywę 2011/95 oraz dyrektywę 2013/32 Parlamentu Europejskiego i Rady 2013/32/UE z dnia 26 czerwca 2013 r. w sprawie wspólnych procedur udzielania i cofania ochrony międzynarodowej należy interpretować w ten sposób, że nie stoją one na przeszkodzie temu, aby wnioski o udzielenie ochrony międzynarodowej złożone odrębnie przez członków jednej rodziny były objęte środkami mającymi na celu sprostanie kwestiom wszelkich ewentualnych powiązań, ale stoją na przeszkodzie temu, by wnioski te były przedmiotem wspólnej oceny. Rzeczone dyrektywy stoją również na przeszkodzie temu, aby ocena jednego ze wspomnianych wniosków była zawieszona do czasu zakończenia procedury rozpatrywania innego spośród tych wniosków.

Dyrektywy 2011/95 i 2013/32 nie określają, w jaki sposób należy odnieść się do ewentualnych powiązań między wnioskami o udzielenie ochrony międzynarodowej, które mogą częściowo dotyczyć identycznych faktów lub okoliczności. W związku z brakiem szczególnych przepisów państwa członkowskie dysponują pewną swobodą uznania w tym względzie. Niemniej jednak należy przypomnieć, po pierwsze, że art. 4 ust. 3 dyrektywy 2011/95 wymaga dokonania indywidualnej oceny każdego wniosku, po drugie, że zgodnie z art. 23 ust. 1 tej dyrektywy państwa członkowskie winny zapewniać utrzymanie jedności rodziny, oraz po trzecie, że art. 31 ust. 2 dyrektywy 2013/32 stanowi, iż każde państwo członkowskie zapewnia, aby organ rozstrzygający dokonał odpowiedniego i pełnego rozpatrzenia wniosku oraz zakończenia procedury w najkrótszym możliwym terminie.

Z wymogów indywidualnej oceny i pełnego rozpatrzenia wniosków o ochronę międzynarodową wynika, iż takie odrębnie złożone przez członków jednej rodziny wnioski – mimo że mogą być objęte środkami mającymi na celu zaradzenie kwestiom wszelkich ewentualnych powiązań – powinny być rozpatrywane w kontekście sytuacji każdej zainteresowanej osoby. W związku z tym wnioski te nie mogą podlegać wspólnej ocenie.

Z kolei, zważywszy na uregulowanie zawarte w art. 31 ust. 2 dyrektywy 2013/32 – zgodnie z którym rozpatrzenie wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej powinno zostać zakończone w najkrótszym możliwym terminie – jak również na cel tej dyrektywy polegający na zapewnieniu, by wnioski o udzielenie ochrony międzynarodowej były rozstrzygane w najkrótszym możliwym terminie (wyrok z dnia 25 lipca 2018 r., Alheto, C‑585/16, EU:C:2018:584, pkt 109), rozpatrywanie wniosku jednego z członków rodziny nie powinno prowadzić do zawieszenia rozpatrywania wniosku innego członka rodziny, co oznaczałoby, że postępowanie dotyczące tego ostatniego wniosku mogłoby być wszczęte dopiero w momencie zakończenia wydaniem decyzji organu rozstrzygającego postępowania dotyczącego poprzedniego wniosku. Przeciwnie, dla realizacji celu szybkiego tempa postępowania i dla ułatwienia utrzymania jedności rodziny ważne jest, aby decyzje w sprawie wniosków dotyczących członków tej samej rodziny – i pozostające ze sobą w związku – były wydawane w krótkim odstępie czasowym.

(zob. pkt 56–58, 60, 65; pkt 2 sentencji)

3.      Wykładni art. 3 dyrektywy 2011/95 należy dokonywać w ten sposób, że państwo członkowskie może postanowić – w przypadku udzielenia ochrony międzynarodowej członkowi danej rodziny zgodnie z systemem ustanowionym przez tę dyrektywę – o rozszerzeniu tej ochrony na innych członków tej rodziny, pod warunkiem że nie zachodzi w ich przypadku którakolwiek z podstaw wyłączenia określonych w art. 12 tej dyrektywy oraz że ich obecna sytuacja, zważywszy na potrzebę utrzymania jedności rodziny, wpisuje się w logikę ochrony międzynarodowej.

Trybunał wskazał już, że uściślenie zawarte we wspomnianym art. 3, zgodnie z którym wszelkie korzystniejsze normy muszą być zgodne z dyrektywą 2011/95, oznacza, iż normy te nie powinny być sprzeczne z ogólną systematyką lub celami tej dyrektywy. Jak wskazał rzecznik generalny w pkt 58 opinii, automatyczne przyznanie, na podstawie prawa krajowego, statusu uchodźcy członków rodziny osoby, której nadano taki status w ramach systemu ustanowionego przez dyrektywę 2011/95, nie jest a priori pozbawione jakiegokolwiek związku z logiką ochrony międzynarodowej.

(zob. pkt 71, 72, 74; pkt 3 sentencji)

4.      Podstawa niedopuszczalności określona w art. 33 ust. 2 lit. e) dyrektywy 2013/32 nie dotyczy sytuacji takiej jak rozpatrywana w postępowaniu głównym, w której osoba dorosła złożyła wniosek o udzielenie ochrony międzynarodowej w imieniu własnym oraz w imieniu swojego małoletniego dziecka, opierając się w szczególności na istnieniu więzi rodzinnej z inną osobą, która złożyła odrębny wniosek o udzielenie ochrony międzynarodowej.

Podstawa niedopuszczalności określona w art. 33 ust. 2 lit. e) dyrektywy 2013/32 dotyczy szczególnej sytuacji, w której osoba, która pozostaje na utrzymaniu innej osoby, wyraża najpierw – zgodnie z art. 7 ust. 2 tej dyrektywy – zgodę na to, żeby wniosek o udzielenie ochrony międzynarodowej był złożony imieniu tej ostatniej, a następnie występuje z wnioskiem o udzielenie ochrony międzynarodowej we własnym imieniu.

(zob. pkt 77, 81; pkt 4 sentencji)

5.      Wniesienia przez osobę ubiegającą się o ochronę międzynarodową skargi przeciwko swojemu państwu pochodzenia do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka należy co do zasady traktować – w ramach oceny powodów prześladowania, o których mowa w art. 10 dyrektywy 2011/95 – nie jako dowód przynależności tej osoby do „szczególnej grupy społecznej” w rozumieniu ust. 1 lit. d) tego artykułu, lecz jako powód prześladowania z powodu „opinii politycznych” w rozumieniu ust. 1 lit. e) tego artykułu, pod warunkiem że istnieją uzasadnione powody do obaw, że owo wniesienie skargi jest postrzegane przez władze tego państwa jako akt stanowiący działalność opozycyjną, wobec którego mogłyby one rozważyć zastosowanie represji.

W tym względzie należy zauważyć, że art. 10 ust. 1 dyrektywy 2011/95 powinien być interpretowany w związku z ust. 2 tego artykułu. Zgodnie z art. 10 ust. 2 podczas dokonywania oceny, czy obawa wnioskodawcy przed prześladowaniem jest uzasadniona, bez znaczenia jest, czy wnioskodawca rzeczywiście odznacza się rasową, religijną, narodowościową, społeczną lub polityczną cechą powodującą prześladowanie, jeżeli tylko taka cecha jest przypisywana wnioskodawcy przez podmiot dopuszczający się prześladowania.

W związku z powyższym, niezależnie od kwestii, czy wniesienie skargi obywatela Azerbejdżanu przeciwko temu państwu do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w celu stwierdzenia naruszenia przez władze tego państwa podstawowych wolności stanowi wyraz „poglądów politycznych” tego obywatela, istotne jest zbadanie w ramach oceny powodów prześladowania podniesionych w złożonym przez niego wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej, czy istnieją uzasadnione powody do obaw, że wniesienie przez niego skargi jest postrzegane przez wspomniane władze jako akt stanowiący działalność opozycyjną, wobec którego mogłyby one rozważyć zastosowanie represji. W przypadku gdy istnieją uzasadnione powody do obaw, że tak właśnie jest, należy uznać, iż wnioskodawca ponosi poważne i rzeczywiste zagrożenie prześladowaniem z powodu wyrażanych przez siebie opinii dotyczących polityki i metod w jego kraju pochodzenia. Jak wynika z samego brzmienia art. 10 ust. 1 lit. e) dyrektywy 2011/95, pojęcie „opinii politycznej” zawarte w tym przepisie obejmuje taką sytuację.

Natomiast grupa osób, do której może należeć w stosownym przypadku osoba ubiegająca się o ochronę międzynarodową, w przypadku gdy wnosi skargę do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, nie może co do zasady zostać zakwalifikowana jako „szczególna grupa społeczna” w rozumieniu art. 10 ust. 1 lit. d) dyrektywy 2011/95. Aby bowiem można było stwierdzić istnienie „grupy społecznej” w rozumieniu tego przepisu, muszą zostać spełnione kumulatywnie dwie przesłanki. Z jednej strony członkowie takiej grupy muszą mieć „wspólne cechy wrodzone” lub „wspólne pochodzenie, których nie można zmienić”, albo wspólne cechy lub wierzenia „tak ważne dla tożsamości lub świadomości, że nie można zmuszać danej osoby do odstąpienia od nich”. Z drugiej zaś strony grupa ta musi posiadać odrębną tożsamość w danym państwie trzecim z tego względu, że jest postrzegana jako „odrębna” od reszty społeczeństwa (wyrok z dnia 7 listopada 2013 r., X i in., C‑199/12–C‑201/12, EU:C:2013:720, pkt 45).

(zob. pkt 85–90; pkt 5 sentencji)

6.      Artykuł 46 ust. 3 dyrektywy 2013/32 w związku z odesłaniem do procedury odwoławczej z art. 40 ust. 1 tej dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że sąd pierwszej instancji rozpatrujący skargę na decyzję odmawiającą udzielenia ochrony międzynarodowej jest co do zasady zobowiązany dokonać oceny – po uprzednim zwróceniu się o to do organu rozstrzygającego – czy podstawy uzasadniające udzielenie takiej ochrony lub okoliczności faktyczne, które zostały powołane po raz pierwszy w toku postępowania odwoławczego, mimo że dotyczą zdarzeń lub obaw przed prześladowaniem, które miały zaistnieć przed wydaniem wspomnianej decyzji, a nawet przed złożeniem wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej, stanowią „nowe informacje”. Sąd ten nie jest natomiast zobowiązany do dokonania tej oceny, jeżeli uzna, że rzeczone podstawy i okoliczności faktyczne zostały podniesione w sposób spóźniony na etapie postępowania odwoławczego lub że nie zostały one przedstawione dostatecznie konkretnie, aby mogły zostać należycie zbadane, czy też jeszcze – jeśli chodzi o okoliczności faktyczne – jeżeli uzna, że nie są one istotne lub nie są dostatecznie odrębne od okoliczności, które organ rozstrzygający miał już możliwość uwzględnić.

O ile z art. 46 ust. 3 dyrektywy 2013/32 wynika, że państwa członkowskie są zobowiązane do zorganizowania swego prawa krajowego tak, by rozpoznawanie odnośnych skarg obejmowało rozpatrzenie przez sąd wszystkich okoliczności faktycznych i prawnych, które umożliwią mu przeprowadzenie zaktualizowanej oceny danego przypadku (wyrok z dnia 25 lipca 2018 r., Alheto, C‑585/16, EU:C:2018:584, pkt 110), o tyle nie wynika stąd jednak, że osoba ubiegająca się o ochronę międzynarodową może – bez narażania się na dodatkowe rozpatrzenie jej wniosku przez organ rozstrzygający – wpływać na istotę tego wniosku, a tym samym na zakres sprawy, powołując się w toku postępowania odwoławczego na podstawę udzielenia wspomnianej ochrony, która nie została przedstawiona temu organowi, mimo że dotyczyła zdarzeń lub obaw przed prześladowaniem, jakie miały wystąpić przed wydaniem tej decyzji, a nawet przed złożeniem wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej. Należy również przypomnieć, że rozpatrzenie wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej przez organ administracyjny lub quasi-sądowy dysponujący szczególnymi środkami i personelem wyspecjalizowanym w tej dziedzinie jest zasadniczym etapem wspólnych procedur wprowadzonych dyrektywą 2013/32 oraz że przyznane wnioskodawcy przez art. 46 ust. 3 prawo do uzyskania pełnego rozpatrzenia ex nunc przed sądem nie może być interpretowane w ten sposób, że łagodzi ono ciążący na tym wnioskodawcy obowiązek współpracy z tym organem (zob. podobnie wyrok z dnia 25 lipca 2018 r., Alheto, C‑585/16, EU:C:2018:584, pkt 116). Doszłoby do obejścia tego zasadniczego etapu postępowania przed organem rozstrzygającym, gdyby w celu uchylenia lub zmiany przez sąd decyzji odmownej wydanej przez ten organ wnioskodawca mógł, bez żadnej konsekwencji proceduralnej, powoływać się na podstawę udzielenia ochrony międzynarodowej, która nie została podniesiona przed tym organem i nie mogła w związku z tym zostać przez ten organ zbadana, mimo że dotyczyła zdarzeń lub obaw, jakie miały istnieć wcześniej.

W konsekwencji, w przypadku gdy jedna z podstaw do udzielenia ochrony międzynarodowej wymienionych w pkt 95 niniejszego wyroku została podniesiona po raz pierwszy w toku postępowania odwoławczego, a dotyczyła zdarzeń lub obaw, jakie miały istnieć przed przyjęciem tej decyzji lub nawet przed złożeniem wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej, należy uznać ją za „dalsze informacje” w rozumieniu art. 40 ust. 1 dyrektywy 2013/32. Z przepisu tego wynika, że taka kwalifikacja oznacza, iż sąd rozpoznający skargę musi zbadać rzeczoną podstawę w ramach badania decyzji będącej przedmiotem skargi, pod warunkiem jednak, że każdy z „właściwych organów”, co obejmuje nie tylko sąd, ale również organ rozstrzygający, ma możliwość zbadania, w tym zakresie, nowych informacji.

Aby sąd ten mógł ustalić, czy ma możliwość zbadania nowych informacji w ramach środka zaskarżenia, powinien sprawdzić, czy w świetle przepisów postępowania sądowego przewidzianych przez jego prawo krajowe podstawa do udzielenia ochrony międzynarodowej nie została podniesiona po raz pierwszy w toczącym się przed nim postępowaniu odwoławczym na spóźnionym etapie i czy została ona przedstawiona dostatecznie konkretnie, aby mogła zostać należycie zbadana. Jeżeli w następstwie tej weryfikacji okaże się, że sąd ma możliwość włączenia tej podstawy do oceny środka zaskarżenia, powinien on zwrócić się do organu rozstrzygającego, w terminie będącym zgodnym z wytyczonym przez dyrektywę 2013/32 celem szybkości postępowania (zob. w tym względzie wyrok z dnia 25 lipca 2018 r., Alheto, C‑585/16, EU:C:2018:584, pkt 109), o zbadanie tej podstawy, a wynik tego badania wraz z uzasadnieniem powinien zostać przedstawiony wnioskodawcy oraz sądowi, zanim przeprowadzi on przesłuchanie wnioskodawcy oraz dokona oceny sprawy.

(zob. pkt 94, 96–101, 103; pkt 6 sentencji)