Language of document : ECLI:EU:C:2013:9

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

YVES’A BOTA

przedstawiona w dniu 15 stycznia 2013 r.(1)

Sprawa C‑529/11

Olaitan Ajoke Alarape,

Olukayode Azeez Tijani

przeciwko

Secretary of State for the Home Department

[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Upper Tribunal (Immigration and Asylum Chamber), London (Zjednoczone Królestwo)]

Swobodny przepływ osób – Dyrektywa 2004/38/WE – Prawo stałego pobytu – Artykuł 16 – Legalny pobyt – Pobyt oparty na art. 12 rozporządzenia (EWG) nr 1612/68





1.        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy, po pierwsze, przesłanek uzyskania pochodnego prawa pobytu przez rodzica dziecka, któremu przyznano prawo do odbywania nauki w przyjmującym państwie członkowskim na podstawie art. 12 rozporządzenia Rady (EWG) nr 1612/68 z dnia 15 października 1968 r. w sprawie swobodnego przepływu pracowników wewnątrz Wspólnoty(2), a po drugie, możliwości uzyskania zarówno przez dziecko posiadające prawo pobytu oparte na tym art. 12, jak i przez jego rodzica posiadającego pochodne prawo pobytu prawa stałego pobytu zgodnie z art. 18 dyrektywy 2004/38/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie prawa obywateli Unii i członków ich rodzin do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich, zmieniającej rozporządzenie nr 1612/68 i uchylającej dyrektywy 64/221/EWG, 68/360/EWG, 72/194/EWG, 73/148/EWG, 75/34/EWG, 75/35/EWG, 90/364/EWG, 90/365/EWG i 93/96/EWG(3).

2.        Pytania zadane przez Upper Tribunal (Immigration and Asylum Chamber), London (Zjednoczone Królestwo) prowadzą w szczególności do ponownego zbadania pojęcia legalnego pobytu w rozumieniu dyrektywy 2004/38, pojęcia podstawowego w tym sensie, że warunkuje ono uznanie trwałego statusu pobytowego, który niewątpliwie stanowi istotną zmianę(4) tej dyrektywy.

3.        Dyrektywa 2004/38 dokonuje kodyfikacji istniejących instrumentów wspólnotowych oraz uwzględnia dorobek orzeczniczy w dziedzinie swobodnego przepływu osób, opierając swobodę poruszania się na statusie obywatela Unii, który zgodnie ze sformułowaniem użytym po raz pierwszy przez Trybunał w wyroku w sprawie Grzelczyk(5) i wielokrotnie powtórzonym od tamtej pory(6) powinien stanowić podstawowy status obywateli państw członkowskich.

4.        Podczas gdy to wcześniejsze prawo ograniczało się do przyznania w formie zalążkowej prawa do „pozostania na stałe” na terytorium państwa członkowskiego określonym kategoriom osób uprawnionych, wymienionym w wyczerpujący sposób(7), dyrektywa ta przyznaje obywatelom Unii i członkom ich rodzin zamieszkującym legalnie w państwie członkowskim przez okres pięciu lat prawo stałego pobytu, dające migrantom nieporównywalną korzyść poprzez utrwalenie ich obecności, która może być zakwestionowana tylko z poważnych względów porządku publicznego i bezpieczeństwa publicznego(8), oraz usunięcie istniejących ograniczeń zasady traktowania na równi z obywatelami przyjmującego państwa członkowskiego(9).

5.        Materialne przesłanki uzyskania prawa stałego pobytu znajdują się w sekcji I rozdziału IV dyrektywy 2004/38.

6.        Zgodnie z art. 16 wspomnianej dyrektywy, zatytułowanym „Zasada ogólna dla obywateli Unii i członków ich rodziny”:

„1.      Obywatele Unii, którzy legalnie zamieszkują w przyjmującym państwie członkowskim przez nieprzerwany okres pięciu lat, mają prawo stałego pobytu w tym państwie. Prawo to nie podlega warunkom przewidzianym w rozdziale III.

2.      Ustęp 1 stosuje się również do członków rodziny, którzy nie są obywatelami jednego z państw członkowskich i legalnie zamieszkiwali wraz z obywatelem Unii w przyjmującym państwie członkowskim przez nieprzerwany okres pięciu lat.

3.      Ciągłości pobytu nie naruszają przejściowe okresy nieobecności nieprzekraczające ogółem sześciu miesięcy w roku lub dłuższe okresy nieobecności z powodu obowiązkowej służby wojskowej, lub okres nieobecności obejmujący [maksymalnie] 12 kolejnych miesięcy z ważnych powodów, na przykład ciąży i porodu, poważnej choroby, studiów, kształcenia zawodowego lub oddelegowania w innym państwie członkowskim lub państwie trzecim.

4.      Po nabyciu prawa stałego pobytu można je utracić jedynie w wyniku nieobecności w przyjmującym państwie członkowskim przez okres przekraczający dwa kolejne lata”.

7.        Ponadto art. 18 dyrektywy 2004/38, zatytułowany „Nabycie prawa stałego pobytu przez niektórych członków rodziny, którzy nie są obywatelami jednego z państw członkowskich”, stanowi:

„Bez uszczerbku dla art. 17 członkowie rodziny obywatela Unii, do których zastosowanie mają art. 12 ust. 2 i art. 13 ust. 2 i którzy spełniają warunki w nich ustanowione, nabywają prawo stałego pobytu po legalnym zamieszkiwaniu w przyjmującym państwie członkowskim przez nieprzerwany okres pięciu lat”.

8.        O ile wspomniana dyrektywa uchyliła większość wcześniejszych przepisów prawa Unii dotyczących swobody przepływu osób i dokonała ich kodyfikacji, o tyle jednak pozostawiła niezmieniony art. 12 rozporządzenia nr 1612/68, które to rozporządzenie zostało uchylone i zastąpione z dniem 16 czerwca 2011 r. rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 492/2011 z dnia 5 kwietnia 2011 r. w sprawie swobodnego przepływu pracowników wewnątrz Unii(10).

9.        Zgodnie z art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 (obecnie art. 10 rozporządzenia nr 492/2011):

„Dzieci obywatela państwa członkowskiego, który jest lub był zatrudniony na terytorium innego państwa członkowskiego, mają dostęp do powszechnego systemu kształcenia, nauki zawodu oraz szkolenia zawodowego na takich samych warunkach jak obywatele tego państwa, jeżeli dzieci te mieszkają na jego terytorium.

Państwa członkowskie wspierają inicjatywy pozwalające tym dzieciom na uczestniczenie we wspomnianych zajęciach w możliwie najlepszych warunkach”.

10.      Niniejsza sprawa, której ramy stanowi spór pomiędzy matką i jej synem, obywatelami państwa trzeciego, a Secretary of State for the Home Department dotyczący oddalenia wniosku o przyznanie im prawa stałego pobytu, stawia dwie grupy pytań o zróżnicowanym stopniu trudności.

11.      Pierwsza grupa, która została już w znacznym stopniu rozstrzygnięta przez orzecznictwo, dotyczy warunków, w jakich rodzic pełnoletniego uczącego się dziecka może skorzystać z prawa pobytu na podstawie art. 12 rozporządzenia nr 1612/68.

12.      Druga grupa, nowa, choć wydaje się, że ostatnie orzecznictwo znacząco przyczyniło się do jej rozstrzygnięcia, dotyczy tego, czy okresy pobytu ukończone na podstawie art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 mogą spowodować powstanie prawa stałego pobytu na podstawie dyrektywy 2004/38.

13.      Okoliczności sprawy w postępowaniu głównym przedstawiają się następująco.

14.      Olaitan Ajoke Alarape, urodzona w dniu 9 lipca 1970 r., jest matką Olukayodego Azeeza Tijaniego, urodzonego w dniu 28 lutego 1988 r. Są oni obywatelami Nigerii i nielegalnie przybyli na terytorium Zjednoczonego Królestwa w 2001 r. W wyniku małżeństwa zawartego przez O.A. Alarape z Jeanem Thierrym Salamą, obywatelem francuskim, skarżący w postępowaniu głównym otrzymali zezwolenie na pobyt w Zjednoczonym Królestwie jako członkowie rodziny obywatela Unii, które wygasło w dniu 17 lutego 2009 r.

15.      Ponieważ w dniu 29 stycznia 2010 r. Secretary of State for the Home Department oddalił ich wniosek o przyznanie im prawa stałego pobytu jako członkom rodziny obywatela Unii wykonującego swoje prawa przez okres ponad pięciu lat, O.A. Alarape i O.A. Tijani wnieśli skargę do First‑tier Tribunal (Immigration and Asylum Chamber) (Zjednoczone Królestwo), który ją oddalił, uznając, że przedstawione mu dokumenty wskazują jedynie, że J.T. Salama był zatrudniony przez dwa lata.

16.      Skarżący w postępowaniu głównym wnieśli od tego orzeczenia środek zaskarżenia do Upper Tribunal (Immigration and Asylum Chamber), London.

17.      Sąd ten wskazuje, że O.A. Alarape i J.T. Salama rozwiedli się w dniu 16 lutego 2010 r. oraz że O.A. Alarape wykonywała w Zjednoczonym Królestwie działalność na własny rachunek w niepełnym wymiarze czasu pracy przynoszącą jej miesięczny dochód około 1600 GBP, uiszczając podatki i składki na zabezpieczenie społeczne. Natomiast O.A. Tijani, który pracował w niepełnym wymiarze czasu pracy od 2006 r. do 2008 r., pobierał naukę w pełnym wymiarze od czasu przybycia do Zjednoczonego Królestwa, ukończył studia uniwersyteckie i otrzymał tytuł inżyniera i magistra, a następnie został przyjęty przez Edinburgh University (Zjednoczone Królestwo) w celu odbycia studiów doktoranckich. Na czas nauki planował zamieszkać u pracownika akademickiego w Edynburgu.

18.      Zdaniem Upper Tribunal (Immigration and Asylum Chamber), London, skarżący w postępowaniu głównym, których obciąża ciężar dowodu, byli w stanie jedynie udowodnić, że J.T. Salama wykonywał swoje prawa wynikające z prawa Unii w okresie od lutego 2004 r. do kwietnia 2006 r. W tym względzie sąd odsyłający wskazuje, że o ile wyjazd J.T. Salamy z miejsca zamieszkania małżonków mógł utrudnić przeprowadzenie dowodu dotyczącego jego uprzedniego zatrudnienia, o tyle wspomniani skarżący nie wnieśli o wydanie postanowienia tymczasowego.

19.      Sąd odsyłający wyjaśnia, że art. 12 ust. 3 dyrektywy 2004/38, który przewiduje zachowanie prawa pobytu przez członków rodziny w przypadku śmierci lub wyjazdu obywatela Unii, nie ma, jak się wydaje, zastosowania, ponieważ w niniejszym przypadku nie nastąpiło żadne z dwóch zdarzeń objętych tym przepisem.

20.      Sąd odsyłający uważa natomiast, że należy zbadać kwestię, czy skarżącym w postępowaniu głównym przysługuje prawo pobytu na podstawie art. 12 rozporządzenia nr 1612/68.

21.      W tych okolicznościach Upper Tribunal (Immigration and Asylum Chamber), London, postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

„1)      Czy aby rodzic mógł zostać uznany za »rodzica sprawującego faktycznie pieczę«, tak aby wywodzić prawo pobytu z uprawnienia dziecka powyżej 21 roku życia korzystającego z prawa dostępu do kształcenia na podstawie art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 […], dziecko to musi:

a)      pozostawać na utrzymaniu takiego rodzica;

b)      zamieszkiwać w gospodarstwie domowym tego rodzica; oraz

c)      otrzymywać od tego rodzica wsparcie emocjonalne?

2)      Jeśli dla celów uzyskania takiego pochodnego prawa pobytu nie jest konieczne wykazanie przez rodzica spełnienia wszystkich powyższych warunków, to czy wystarczy wykazanie spełnienia tylko jednego z nich albo tylko dwóch z nich?

3)      W odniesieniu do [pytania pierwszego lit. b)], czy można nadal uznawać, że dorosłe studiujące dziecko zamieszkuje w tym samym gospodarstwie domowym z jednym z rodziców lub z obojgiem rodziców, jeśli dziecko to mieszka poza domem na czas studiów (z wyjątkiem wakacji i niektórych weekendów)?

4)      W odniesieniu do [pytania pierwszego lit. c)], czy wsparcie emocjonalne udzielane przez rodzica musi charakteryzować się szczególną cechą (mianowicie zażyłością lub bliskością fizyczną), czy też wystarczy, jeśli polega ono na normalnym związku emocjonalnym pomiędzy rodzicem a dorosłym dzieckiem?

5)      Czy korzystanie przez nieprzerwany okres ponad pięciu lat z wynikającego z prawodawstwa Unii prawa pobytu na mocy art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 […] kwalifikuje do uzyskania prawa stałego pobytu na podstawie rozdziału IV dyrektywy 2004/38 […], dotyczącego »prawa stałego pobytu«, oraz do uzyskania wydania na swoją rzecz karty pobytu na podstawie art. 19 tejże dyrektywy?”.

I –    Moja ocena

A –    W przedmiocie czterech pierwszych pytań

22.      W swoich czterech pierwszych pytaniach sąd odsyłający zastanawia się zasadniczo nad przesłankami, jakie powinien spełnić rodzic pełnoletniego dziecka odbywającego naukę, aby skorzystać z pochodnego prawa pobytu na podstawie art. 12 rozporządzenia nr 1612/68.

23.      Przepis ten przyznaje dzieciom obywatela państwa członkowskiego, który jest lub był zatrudniony na terytorium innego państwa członkowskiego, prawo dostępu do powszechnego systemu kształcenia, nauki zawodu oraz szkolenia zawodowego na takich samych warunkach, jakie przysługują obywatelom tego państwa, jeżeli dzieci te mieszkają na jego terytorium.

24.      W oparciu o ten przepis, w którym ustanowiono prawo dziecka pracownika migrującego do równego traktowania w dostępie do kształcenia, w swoim wyroku z dnia 17 września 2002 r. w sprawie Baumbast i R(11) Trybunał uznał, że dziecku obywatela Unii posiadającego status pracownika migrującego lub byłego pracownika migrującego przysługuje samodzielne prawo pobytu, jeśli dziecko to zamierza odbywać naukę w przyjmującym państwie członkowskim. Trybunał stwierdził, że utrudnianie dziecku obywatela Unii kontynuacji nauki w przyjmującym państwie członkowskim poprzez odmówienie mu zezwolenia na pobyt mogłoby powstrzymać tegoż obywatela od korzystania z prawa do swobodnego przepływu.

25.      Ponadto po przypomnieniu, że odmówienie rodzicom dziecka odbywającego naukę możliwości pozostania w przyjmującym państwie członkowskim mogłoby pozbawić dziecko prawa, jakie zostało mu przyznane przez prawodawcę Unii, Trybunał uznał, że rodzicom „rzeczywiście sprawującym opiekę” nad tym dzieckiem przysługuje wynikające z art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 pochodne prawo pobytu w przyjmującym państwie członkowskim(12).

26.      Następnie w swoim wyroku z dnia 23 lutego 2010 r. w sprawie Teixeira(13) Trybunał zbadał wpływ osiągnięcia pełnoletności przez dziecko na prawo pobytu przysługujące rodzicowi jako osobie sprawującej faktycznie nad nim pieczę. I tak, Trybunał wyjaśnił, że prawo pobytu w przyjmującym państwie członkowskim, z którego korzysta rodzic sprawujący faktycznie pieczę nad dzieckiem pracownika migrującego, gdy dziecko to odbywa naukę w tym państwie członkowskim, wygasa w chwili osiągnięcia pełnoletności przez to dziecko, „chyba że dziecko nadal wymaga obecności i pieczy tego rodzica, aby móc kontynuować i ukończyć naukę”(14).

27.      W ww. wyroku w sprawie Teixeira Trybunał udzielił już zatem zasadniczej odpowiedzi na cztery pierwsze pytania zadane przez sąd odsyłający, wyjaśniając, że prawo pobytu w przyjmującym państwie członkowskim, z którego korzysta rodzic sprawujący faktycznie pieczę nad dzieckiem pracownika migrującego, gdy dziecko to odbywa naukę w tym państwie członkowskim, wygasa w chwili osiągnięcia pełnoletności przez to dziecko, chyba że dziecko nadal wymaga obecności i pieczy tego rodzica.

28.      Ponieważ Upper Tribunal (Immigration and Asylum Chamber), London, ograniczył swoje badanie do sytuacji dziecka powyżej 21 roku życia i tym samym przyjął za bezsporne, że sytuacja rodziców dzieci pełnoletnich, ale będących w wieku poniżej 21 lat, powinna być traktowana tak samo jak sytuacja rodziców dzieci małoletnich, niezbędne wydaje mi się podkreślenie na wstępie, że w świetle orzecznictwa Trybunału takie założenie jest błędne.

29.      Przypomnieć należy, że przewidziane w art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 prawo do kontynuowania kształcenia zostało zinterpretowane w sposób autonomiczny(15) zgodnie z jego własnymi celami zakładającymi integrację pracowników i ich dzieci ze społeczeństwem przyjmującego państwa członkowskiego, z czego Trybunał wywnioskował w szczególności, że ograniczenie wiekowe przewidziane w dawnych art. 10 i 11 tego rozporządzenia, uchylonych przez dyrektywę 2004/38, nie ma zastosowania(16).

30.      Rozwiązanie przyjęte przez Trybunał w ww. wyroku w sprawie Teixeira znajduje zatem zastosowanie do dziecka od chwili osiągnięcia przez nie pełnoletności. Podczas gdy uzyskanie przez dziecko pełnoletności nie ma wpływu na istnienie jego pierwotnych praw, określona w tym orzeczeniu odwrotna zasada dla pochodnego prawa rodzica sprawującego faktyczną pieczę nad dzieckiem przewiduje utratę prawa pobytu, ponieważ przedłużenie tego prawa po osiągnięciu przez dziecko pełnoletności należy do wyjątków. Zasada ta wynika z domniemania, że pełnoletnie dziecko jest zdolne do samodzielnego utrzymania, jest to jednak domniemanie wzruszalne, ponieważ można przedstawić dowód przeciwny na kontynuację zależności dziecka względem jego rodzica.

31.      Sformułowanie przyjęte przez Trybunał wydaje mi się wystarczająco jasne. Wynika z niego, że prawo pobytu rodzica dziecka odbywającego naukę zostało przewidziane jako uprawnienie „uwarunkowane”, „ukierunkowane”, którego przedłużenie po osiągnięciu przez dziecko pełnoletności jest dopuszczalne jedynie w przypadku, gdy jest ono konieczne do tego, aby dziecko to mogło ukończyć naukę. Utrzymanie tego prawa jest zatem wynikiem badania kryterium niezbędności, które to badanie powinny przeprowadzić władze krajowe.

32.      W tym względzie trzeba zauważyć, że cel edukacyjny przypisany utrzymaniu prawa pobytu po osiągnięciu przez dziecko pełnoletności odpowiada uzasadnieniu przyznanemu temu prawu w orzecznictwie Trybunału, zasadzającemu się na skuteczności (effet utile) prawa dzieci do kształcenia, które to mogłoby zostać pozbawione wszelkiej treści, gdyby rodzicom odmówiono możliwości osobistego troszczenia się o ich dzieci w okresie ich kształcenia(17).

33.      I właśnie w świetle tego celu edukacyjnego do sądów krajowych należy ostatecznie dokonanie oceny, czy dziecko wymaga obecności i pieczy rodzica, aby kontynuować i ukończyć naukę.

34.      Określenie, czy pełnoletnie dziecko nadal wymaga obecności i pieczy rodzica, aby kontynuować i ukończyć naukę, jest moim zdaniem okolicznością faktyczną, którą powinien wyjaśnić sąd krajowy, uwzględniając znaczące dla poszczególnych przypadków okoliczności.

35.      Tym samym uważam, że Trybunał nie musi udzielać odpowiedzi na cztery pierwsze pytania, co zmusiłoby go do wyjścia poza kwestie prawne, aby wdać się w analizę okoliczności faktycznych należącą do sądu krajowego, którego swoboda w ocenie przedstawionych mu dowodów nie może i nie powinna zostać ograniczona poprzez określenie precyzyjnych kryteriów.

36.      W tym względzie należy mieć na uwadze, że poszczególne czynniki, które można tu uwzględnić, nie stanowią w rzeczywistości kryteriów czy warunków, w braku których nie można uzyskać pochodnego prawa pobytu, ale raczej zwykłe wskazówki pozwalające na ustalenie, że dziecko, mimo iż pełnoletnie, nadal wymaga obecności i pieczy rodzica.

37.      Nie można sporządzić wyczerpującej listy tych wskazówek, które należy rozpatrywać nie osobno, ale w różnych kombinacjach, i które powinny być przedmiotem ważenia.

38.      Ograniczę się zatem do omówienia trzech wskazanych przez sąd odsyłający czynników, które wydają mi się istotne.

39.      I tak, stwierdzone przedłużenie po osiągnięciu pełnoletności przez dziecko jego uzależnienia od pomocy finansowej rodzica stanowi element, który należy wziąć pod uwagę. Wbrew stanowisku rządu Zjednoczonego Królestwa uważam, że założenie, zgodnie z którym rodzic sprawujący pieczę na dzieckiem mógłby nadal zapewniać wsparcie finansowe z państwa trzeciego, nie przystaje do rzeczywistości. Jak zauważył w swoich wywodach przedstawiciel O.A. Alarape, wcale nie jest oczywiste, że w swoim państwie pochodzenia lub w innym państwie trzecim rodzic będzie mógł znaleźć pracę zapewniającą mu wynagrodzenie równoważne z wynagrodzeniem umożliwiającym zaspokojenie potrzeb uczącego się dziecka w przyjmującym państwie członkowskim. Nie widzę zresztą żadnego interesu, jaki miałoby przyjmujące państwo członkowskie w pozbawieniu studenta wsparcia finansowego ze strony rodziny i doprowadzeniu go do korzystania z systemu pomocy społecznej tegoż państwa.

40.      Stopień więzi emocjonalnej między rodzicem i jego pełnoletnim dzieckiem również może być wzięty pod uwagę, przy czym nie jest konieczne, aby owo wsparcie emocjonalne charakteryzowało się szczególnym poziomem, bliskością lub intensywnością(18).

41.      Wreszcie może być wzięte pod uwagę kryterium wspólnego zamieszkania, przy czym nie musi ono być uważane za determinujące. Chociaż Upper Tribunal (Immigration and Asylum Chamber), London, wskazuje, że w ww. wyroku w sprawie Baumbast i R Trybunał orzekł, iż osoba sprawująca faktycznie pieczę nad dzieckiem powinna mieć możliwość zamieszkania z tym dzieckiem w przyjmującym państwie członkowskim, to moim zdaniem Trybunał nie ustanowił wspólnego zamieszkania jako warunku uzyskania prawa pobytu, lecz jedynie uznał za oczywiste w tej sprawie dotyczącej małoletnich dzieci, że rodzic sprawujący opiekę nad dziećmi mieszka razem z nimi. Ponadto w okolicznościach postępowania zakończonego ww. wyrokiem w sprawie Teixeira, które – jak słusznie wskazuje Komisja Europejska – są bliższe niniejszej sprawy, Trybunał uzależnił pochodne prawo pobytu wyłącznie od „obecności” rodzica i zapewnienia „pieczy”. Tymczasem nie sądzę, aby można było wykluczyć a priori, iż dziecko może potrzebować obecności i pieczy swoich rodziców, twierdząc, że było zmuszone do opuszczenia domu rodzinnego w celu odbycia i ukończenia nauki.

42.      Ostatecznie uważam, że nie ma konieczności udzielania odpowiedzi na cztery pierwsze pytania przedstawione przez sąd odsyłający, ponieważ ocena konieczności dalszego korzystania przez dziecko pracownika migrującego, po osiągnięciu przez nie pełnoletności, z obecności i pieczy rodzica sprawującego faktycznie nad nim pieczę w celu kontynuowania i ukończenia nauki jest okolicznością faktyczną podlegającą wyłącznej kompetencji sądu krajowego, do którego należy orzekanie w zależności od szczególnych okoliczności sprawy.

B –    W przedmiocie piątego pytania

43.      W pytaniu piątym sąd odsyłający zastanawia się zasadniczo, czy dziecko korzystające z prawa do odbywania nauki zgodnie z art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 i rodzic sprawujący faktycznie nad nim pieczę, którzy na podstawie tego przepisu przez ponad pięć lat zamieszkiwali na terytorium przyjmującego państwa członkowskiego, nabywają prawo stałego pobytu przewidziane przez dyrektywę 2004/38.

44.      Warunki nabywania prawa stałego pobytu przez członków rodziny obywatela Unii, którzy nie są obywatelami jednego z państw członkowskich, zostały zawarte w art. 16 ust. 2, art. 17 i 18 tej dyrektywy.

45.      Na podstawie art. 16 ust. 2 wspomnianej dyrektywy osoby te nabywają prawo stałego pobytu na terytorium przyjmującego państwa członkowskiego pod warunkiem, że „legalnie zamieszkiwali” wraz z obywatelem Unii przez nieprzerwany okres pięciu lat.

46.      W drodze odstępstwa od konieczności legalnego zamieszkiwania przez nieprzerwany okres pięciu lat wraz z obywatelem Unii art. 17 ust. 3 dyrektywy 2004/38 przewiduje, że członkowie rodziny pracownika najemnego lub osoby pracującej na własny rachunek, bez względu na przynależność państwową, posiadają prawo stałego pobytu w przyjmującym państwie członkowskim, jeżeli obywatel Unii mógł sam nabyć prawo stałego pobytu przed upłynięciem nieprzerwanego okresu pięciu lat pobytu, wykazując osiągnięcie wieku emerytalnego, zaprzestanie pracy w wyniku trwałej niezdolności do pracy lub wykonywanie pracy w innym państwie członkowskim, podczas gdy zachowuje on swoje miejsce zamieszkania w przyjmującym państwie członkowskim. Podobnie, jeżeli obywatel Unii umrze jeszcze przed nabyciem prawa stałego pobytu, członkowie jego rodziny mogą nabyć prawo stałego pobytu, o ile pracownik zamieszkiwał na terytorium przyjmującego państwa członkowskiego przez okres dwóch lat lub jeżeli jego śmierć nastąpiła w wyniku wypadku przy pracy lub choroby zawodowej, lub też jeżeli pozostały przy życiu współmałżonek utracił przynależność tego państwa członkowskiego w następstwie małżeństwa ze wspomnianym pracownikiem.

47.      Bez uszczerbku dla art. 17 dyrektywy 2004/38 art. 18 tej dyrektywy przewiduje wreszcie, że w przypadku śmierci lub wyjazdu obywatela Unii, rozwodu, unieważnienia małżeństwa lub ustania zarejestrowanego związku partnerskiego członkowie rodziny tego obywatela nabywają prawo stałego pobytu po legalnym zamieszkiwaniu w przyjmującym państwie członkowskim przez okres pięciu lat, jeśli spełniają warunki ustanowione w art. 12 ust. 2 i art. 13 ust. 2 tejże dyrektywy, które to wymagają, aby zainteresowane osoby oprócz spełnienia innych warunków mogły wykazać przed nabyciem takiego prawa, że one same spełniają takie same warunki jak te, o których mowa w art. 7 ust. 1 lit. a), b) lub d) wspomnianej dyrektywy.

48.      Trybunał wyjaśnił, jakie okresy mogą zostać uwzględnione dla celów nabycia prawa stałego pobytu przewidzianego w art. 16 dyrektywy 2004/38.

49.      W wyroku z dnia 7 października 2010 r. w sprawie Lassal(19), która dotyczyła obywatelki francuskiej posiadającej status „pracownika” w rozumieniu prawa Unii w okresie od stycznia 1999 r. do lutego 2005 r., Trybunał wskazał, że przepisy prawa Unii wydane w zastosowaniu art. 18 WE przed przyjęciem dyrektywy 2004/38 nie przewidywały uzyskania prawa stałego pobytu. Uznał jednak, że przy obliczaniu nieprzerwanego okresu zamieszkiwania przez pięć lat dla celów nabycia prawa stałego pobytu powinno się uwzględniać nie tylko okresy pobytu rozpoczęte po końcowej dacie transpozycji dyrektywy, ale również te okresy pobytu, które dobiegły końca przed tą datą, „zgodnie z przepisami prawa Unii”.

50.      Trybunał wyjaśnił następnie, że okresy pobytu, które miały miejsce przed dniem 30 kwietnia 2006 r. wyłącznie w oparciu o wydaną ważnie na mocy dyrektywy Rady 68/360/EWG z dnia 15 października 1968 r. w sprawie zniesienia ograniczeń w przemieszczaniu się i pobycie pracowników państw członkowskich i ich rodzin we Wspólnocie(20) kartę pobytu i przy niespełnieniu warunków pozwalających na korzystanie z jakiegokolwiek prawa pobytu, nie mogą zostać uznane za legalny pobyt do celów nabycia prawa stałego pobytu na podstawie art. 16 ust. 1 dyrektywy 2004/38(21).

51.      W wyroku z dnia 21 grudnia 2011 r. w sprawach połączonych Ziółkowski i Szeja(22) Trybunał, badając strukturę dyrektywy 2004/38, uznał, że „przez pojęcie legalnego pobytu, wynikające z zawartego w art. 16 ust. 1 dyrektywy 2004/38 zwrotu »legalne zamieszkiwanie«, należy rozumieć pobyt zgodny z warunkami przewidzianymi w tej dyrektywie, w szczególności z warunkami określonymi w jej art. 7 ust. 1”(23), z czego wywnioskował, że nie można uznać, iż obywatel Unii, który przez ponad pięć lat zamieszkiwał na terytorium przyjmującego państwa członkowskiego wyłącznie na podstawie prawa krajowego tego państwa, nabył prawo stałego pobytu.

52.      Trybunał uzależnił zatem przyznanie prawa stałego pobytu od spełnienia warunków przewidzianych w art. 7 dyrektywy 2004/38 dla przedłużenia prawa do pobytu powyżej trzech miesięcy.

53.      Wspomniany art. 7 wymaga, aby zainteresowane osoby wykazały, że są pracownikami najemnymi bądź osobami pracującymi na własny rachunek lub że posiadają wystarczające zasoby dla siebie i członków swojej rodziny, aby nie stanowić obciążenia dla systemu pomocy społecznej przyjmującego państwa członkowskiego w okresie pobytu, oraz że są objęte pełnym ubezpieczeniem zdrowotnym w przyjmującym państwie członkowskim lub że są członkami rodziny, już ustanowionej w przyjmującym państwie członkowskim, osoby, która spełnia te wymagania.

54.      Z jednej strony rządy Zjednoczonego Królestwa i duński oraz Komisja, z drugiej strony organizacja AIRE Centre for Advice on Individual Rights in Europe(24) i O.A. Alarape przedstawiają diametralnie rozbieżne interpretacje orzecznictwa Trybunału.

55.      Te pierwsze podmioty wnioskują z ww. wyroku w sprawach połączonych Ziółkowski i Szeja, że obywatel państwa trzeciego, który korzystał z prawa pobytu przez nieprzerwany okres pięciu lat na podstawie art. 12 rozporządzenia nr 1612/68, nie może wywodzić z tego tylko faktu prawa stałego pobytu na podstawie dyrektywy 2004/38.

56.      Uważają one zasadniczo, że prawo pobytu wynikające z art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 stosuje się wyłącznie w razie konieczności umożliwienia ukończenia nauki przez dziecko w przyjmującym państwie członkowskim, że prawo to, odrębne od praw pobytu wynikających z dyrektywy 2004/38, nie spełnia warunków określonych w art. 7 tej dyrektywy oraz że niektóre okresy pobytu ukończone na podstawie tej dyrektywy nie będą uwzględniane do celów nabycia prawa stałego pobytu, jeżeli nie zostaną spełnione przesłanki dotyczące prowadzenia działalności zarobkowej lub posiadania wystarczających środków(25).

57.      AIRE Centre uważa natomiast, że osoba, której przysługuje prawo pobytu na podstawie art. 12 rozporządzenia 1612/68 przez nieprzerwany okres pięciu lat, nabywa prawo stałego pobytu w danym państwie członkowskim poprzez zastosowanie w drodze analogii art. 16 dyrektywy 2004/38. Przypominając, że ostatecznym celem tego przepisu jest zapewnienie integracji pracowników będących obywatelami Unii i ich rodzin w przyjmującym państwie członkowskim, i podkreślając, że pięcioletni pobyt jest uznawany za wystarczający wskaźnik pewnej integracji, na poparcie tej tezy AIRE Centre podnosi, że przepisy rozporządzenia nr 1612/68, które pozostały w mocy w następstwie przyjęcia dyrektywy 2004/38, należy uważać za należące wraz z nią do pewnej całości legislacyjnej oraz że zastosowanie przez analogię wspomnianego art. 16 ust. 2 prowadziłoby do rezultatu zamierzonego przez Trybunał, a mianowicie jednolitego stosowania prawa Unii, wymykającego się zmienności poszczególnych krajowych porządków prawnych.

58.      W swoich wywodach przedstawionych podczas rozprawy O.A. Alarape, przyłączając się do uwag AIRE Centre, dodaje, że nie ma żadnego powodu, by podważać ww. orzecznictwo w sprawie Lassal, które skutkuje uwzględnieniem każdego ukończonego okresu pobytu na podstawie przepisu obowiązującego przed wejściem w życie dyrektywy 2004/38. Olaitan Ajoke Alarape podkreśla, że w niniejszej sprawie istnieje właściwie jeden okres pobytu przed kwietniem 2006 r., który należy w rezultacie uwzględnić, oraz wskazuje, że nie ma żadnego powodu, aby stwierdzić, iż pobyt uznany za „legalny” przed 2006 r. już nim nie był po tej dacie. Uważa ona, że ww. wyrok w sprawach połączonych Ziółkowski i Szeja został wydany w zasadniczo odmiennej sytuacji, w której to skarżący powoływał się na prawo pobytu na podstawie swojego prawa krajowego.

59.      Zdaniem O.A. Alarape odmowa możliwości uzyskania trwałego statusu pobytowego działała odstraszająco, w szczególności ponieważ kwalifikacje uzyskane w przyjmującym państwie członkowskim mogłyby stracić swoją przydatność w innym państwie, którego obywatelstwo posiada dziecko, oraz że dziecko mogłoby nie czuć się zintegrowane, wiedząc z góry, że nigdy nie uzyska prawa stałego pobytu, nawet jeśli odbywa naukę przez długi czas.

60.      Wreszcie O.A. Alarape zauważa, że w każdym razie zarówno jej syn, jak i ona sama spełniają kryteria art. 7 dyrektywy 2004/38.

61.      W swoim rozumowaniu O.A. Alarape wychodzi więc z podwójnego założenia, po pierwsze, że ww. wyrok w sprawach połączonych Ziółkowski i Szeja wyklucza okresy pobytu ukończone na podstawie prawa krajowego, a po drugie, że ww. wyrok w sprawie Lassal umożliwia uwzględnienie każdego okresu pobytu ukończonego na podstawie przepisów prawnych obowiązujących przed dyrektywą 2004/38.

62.      Oba te założenia wydają mi się błędne.

63.      Uważam bowiem, że z ww. wyroku w sprawach połączonych Ziółkowski i Szeja wyraźnie wynika, iż Trybunał wprowadził rozróżnienie pomiędzy okresami pobytu umożliwiającymi nabycie prawa stałego pobytu a okresami pobytu, które na to nie pozwalają, w zależności nie od źródła tego prawa, ale od jego charakteru. Innymi słowy, Trybunał nie przeciwstawił prawa Unii krajowym porządkom prawnym, ale okresy pobytu spełniające warunki ekonomiczne określone w art. 7 ust. 1 dyrektywy 2004/38 okresom pobytu niespełniającym tych wymogów.

64.      Tym samym w odpowiedzi na pierwsze pytanie przedstawione przez sąd odsyłający Trybunał zwrócił uwagę, że nie można uznać, iż obywatel Unii, który przez ponad pięć lat zamieszkiwał na terytorium przyjmującego państwa członkowskiego wyłącznie na podstawie prawa krajowego, nabył prawo stałego pobytu, „mimo że w czasie tego pobytu nie spełniał warunków określonych w art. 7 ust. 1 tej dyrektywy”(26), z czego a contrario wynika, że gdyby zainteresowany spełnił wspomniane warunki, mógłby otrzymać prawo stałego pobytu, mimo iż przebywał na terytorium przyjmującego państwa członkowskiego na podstawie prawa krajowego.

65.      Dodatkowo w odpowiedzi na pytanie drugie Trybunał wyjaśnił, że okresy pobytu ukończone na terytorium przyjmującego państwa członkowskiego przez obywatela państwa trzeciego przed przystąpieniem tego państwa do Unii Europejskiej powinny być uwzględniane dla celów nabycia prawa stałego pobytu, o ile spełniają warunki przewidziane w art. 7 ust. 1 dyrektywy 2004/38. Tymczasem z samego założenia te okresy pobytu mogły być ukończone wyłącznie na podstawie prawa krajowego przyjmującego państwa członkowskiego(27).

66.      W świetle tego wyroku, którego rozstrzygnięcie zostało powtórzone w wyroku z dnia 6 września 2012 r. w sprawach połączonych Czop i Punakova(28), jest tym samym oczywiste, że okres pobytu ukończony wyłącznie na podstawie prawa krajowego, ale w warunkach przewidzianych przez dyrektywę 2004/38, może być uwzględniony dla nabycia prawa stałego pobytu. W praktyce chodzi o okresy pobytu obywatela Unii lub członka jego rodziny ukończone przed datą transpozycji dyrektywy 2004/38 lub okresy pobytu obywatela państwa trzeciego ukończone przed przystąpieniem tego państwa do Unii.

67.      Do ustalenia pozostaje, czy – odwrotnie – może być uwzględniony okres pobytu ukończony na podstawie prawa Unii, jednak z pominięciem warunków z art. 7 dyrektywy 2004/38.

68.      Na pierwszy rzut oka ww. wyrok w sprawie Lassal, rozpatrywany odrębnie, może być przywołany jako argument przemawiający za odpowiedzią twierdzącą na to pytanie, ponieważ dla celów nabycia prawa stałego pobytu dopuszcza on uwzględnienie każdego okresu pobytu ukończonego „zgodnie z przepisami prawa Unii” obowiązującymi przed datą transpozycji dyrektywy 2004/38, nie ograniczając tegoż uwzględnienia do niektórych określonych wypadków, takich jak te, w których wcześniejsze prawo już przewidywało prawo stałego pobytu.

69.      Jednakże skutki wspomnianego wyroku należy oceniać z uwzględnieniem okoliczności faktycznych wskazanych przez Trybunał oraz wyjaśnień przedstawionych w ww. wyroku w sprawach połączonych Ziółkowski i Szeja. Trybunał wskazał, że T. Lassal należy uznać za „»pracownika« w rozumieniu prawa Unii”(29), z czego wynika, że przed wejściem w życie dyrektywy 2004/38 spełnia ona takie same warunki jak te, które zostały później ustanowione w jej art. 7. W świetle ww. wyroku w sprawach połączonych Ziółkowski i Szeja nie jest możliwe przeprowadzenie innej analizy niż analiza polegająca na przyjęciu, że pobyt ukończony przed datą transpozycji tej dyrektywy, aby był legalny, musiał być zgodny z przepisami prawa Unii, które uzależniały prawo pobytu od warunków równoważnych z warunkami ustanowionymi w art. 7 wspomnianej dyrektywy.

70.      Pozostaje zbadać, czy przynależność art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 do spójnej „całości legislacyjnej” wraz z dyrektywą 2004/38 wymaga zastosowania przez analogię art. 16 tejże dyrektywy.

71.      Wydaje się, że uznanie przez orzecznictwo autonomicznego charakteru prawa pobytu znajduje się w centrum analizy, którą należy przeprowadzić w celu udzielenia odpowiedzi na to pytanie.

72.      Autonomia prawa pobytu może bowiem prowadzić do dwóch przeciwstawnych toków rozumowania.

73.      Jak podkreślają rządy Zjednoczonego Królestwa i duński oraz Komisja, autonomiczny charakter prawa pobytu opartego na art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 wydaje się zabraniać tworzenia z niego przez analogię odpowiednika drugiego stopnia dla pobytu przez okres przekraczający trzy miesiące w progresywnej skali integracji stworzonej przez dyrektywę 2004/38.

74.      Jednakże argument dotyczący autonomii prawa pobytu uczących się dzieci jest odwracalny i można zaproponować całkowicie przeciwstawną analizę. Zgodnie z orzecznictwem tego prawa pobytu nie dotyczy wymóg posiadania środków finansowych i ubezpieczenia zdrowotnego, gdyż podstawą tego prawa nie jest „niezależność gospodarcza […], ale ta okoliczność, że cel rozporządzenia nr 1612/68, mianowicie swobodny przepływ pracowników, wymaga optymalnych warunków do integracji rodziny pracownika w przyjmującym państwie członkowskim”(30). Ponieważ dzieci i rodzice sprawujący nad nimi pieczę mogą korzystać z prawa pobytu przez okres przekraczający trzy miesiące, które to prawo odpowiada prawu określonemu w art. 7 dyrektywy 2004/38, ale korzystanie z którego nie jest uzależnione od warunków określonych w tym przepisie, przywrócenie tych warunków w celu nabycia trwałego statusu pobytowego stanowi pewien paradoks, tym bardziej zaskakujący, że zasada autonomii prawa pobytu, przyjęta w celu uprzywilejowania dziecka poprzez zwolnienie go z wymogu finansowej niezależności, ostatecznie obraca się przeciwko beneficjentowi tego prawa, zamykając mu dostęp do trwałego statusu pobytowego(31).

75.      Ponadto ponowne wprowadzenie wymogu niezależności finansowej w celu wykazania wystarczająco silnego związku ze społecznością przyjmującego państwa członkowskiego wydaje się trudne do pogodzenia z koncepcją stanowiącą, że prawo pobytu przyznane pracownikom migrującym oraz członkom ich rodziny opiera się na domniemaniu integracji wyrażającym się uczestniczeniem w rynku pracy. Po przypomnieniu rozróżnienia pomiędzy pracownikami migrującymi i członkami ich rodziny z jednej strony a obywatelami Unii nieaktywnymi zawodowo z drugiej strony w swoim wyroku z dnia 14 czerwca 2012 r. w sprawie Komisja przeciwko Niderlandom(32) Trybunał podkreślił, że co się tyczy w szczególności pracowników migrujących, zintegrowanie wynika między innymi z faktu, iż pracownik migrujący przyczynia się również – w związku ze składkami, jakie opłaca on w przyjmującym państwie członkowskim z racji pracy najemnej, jaką tam wykonuje – do finansowania polityki społecznej tego państwa i powinien korzystać z niej na takich samych zasadach jak pracownicy krajowi(33).

76.      Niemniej jednak gdyby zintegrowania nie można było domniemywać, ale należałoby je wykazać, można by również stwierdzić, że dziecko, które po osiedleniu się w przyjmującym państwie członkowskim jako członek rodziny pracownika migrującego ukończyło edukację na poziomie podstawowym i średnim w tym państwie, a następnie podjęło studia, osiąga odpowiedni stopień integracji.

77.      Chociaż przemawia do mnie argument dotyczący rzeczywistego stopnia integracji z przyjmującym państwem członkowskim, który skłonił mnie do zaproponowania w opinii przedstawionej w postępowaniu zakończonym ww. wyrokiem w sprawach połączonych Ziółkowski i Szeja, aby do pojęcia legalnego pobytu włączyć okresy pobytu ukończone wyłącznie na podstawie prawa krajowego, utożsamiając legalny pobyt w rozumieniu dyrektywy 2004/38 z pobytem uregulowanym, w świetle tego wyroku uważam jednak, że okresy pobytu ukończone na podstawie art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 nie mogą być uwzględniane w celu nabycia trwałego statusu pobytowego.

78.      Przekonują mnie o tym wymienione poniżej względy.

79.      Po pierwsze, okoliczności, że rozporządzenie nr 1612/68 jest oparte na domniemaniu integracji lub że uczące się dziecko będzie najczęściej mogło wykazać rzeczywistą integrację w przyjmującym państwie członkowskim, są kwestiami bez znaczenia z punktu widzenia nabycia trwałego statusu pobytowego.

80.      Wydaje mi się, że przyczyn ww. wyroku w sprawach połączonych Ziółkowski i Szeja należy szukać w potrzebie zachowania równowagi, zamierzonej przez prawodawcę Unii, pomiędzy z jednej strony wymogami swobodnego przepływu i integracji a z drugiej strony interesami finansowymi państw członkowskich. Ta troska o równowagę wyraża się przyjęciem wymagającej koncepcji stopnia zintegrowania, ponieważ Trybunał orzekł, że „idea integracji, która leży u podstaw nabycia prawa stałego pobytu […], nie opiera się tylko na aspektach terytorialnych i czasowych, lecz także na czynnikach natury jakościowej, dotyczących stopnia zintegrowania z przyjmującym państwem członkowskim”(34). A ponieważ „jakość” zintegrowania mierzona jest wyłącznie w odniesieniu do przesłanki niezależności finansowej, mam wrażenie, że lepszym odzwierciedleniem rzeczywistości byłoby wywnioskowanie z tego, że przesłanki nabycia prawa stałego pobytu są ostatecznie niezależne od stopnia zintegrowania wnioskodawcy w przyjmującym państwie członkowskim.

81.      Tymczasem art. 12 rozporządzenia nr 1612/68, którego celem jest umożliwienie dziecku pracownika migrującego odbycia i ukończenia nauki, tak aby pracownik nie został odwiedziony od korzystania z przysługującej mu swobody przemieszczania się, znajduje zastosowanie do dzieci byłych pracowników migrujących(35) i wymaga tylko, by dziecko mieszkało ze swoimi rodzicami lub z jednym z nich w państwie członkowskim, gdy przynajmniej jedno z rodziców zamieszkiwało tam jako pracownik(36). Związek z wykonywaniem działalności zarobkowej, uważanej za umożliwiającą przyjęcie domniemania odpowiedniego stopnia zintegrowania, w konsekwencji może okazać się bardzo niewielki, szczególnie wówczas, gdy obywatel Unii, od którego dziecko uzyskało swoje prawa, pracował kilka lat wcześniej i przez bardzo krótki okres. A zatem naturalne wydaje się wymaganie od uczących się dzieci, aby same spełniły wymogi dyrektywy 2004/38.

82.      Ponadto dopuszczenie uwzględnienia okresów pobytów ukończonych na podstawie art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 może bezpodstawnie zwiększyć dystans pomiędzy dwiema kategoriami osób nieaktywnych zawodowo: tymi, które mogą korzystać z praw tylko wówczas, gdy są finansowo niezależne, i tymi, które nie są objęte tym wymogiem tylko dlatego, że ich prawo pobytu ma swoje źródło w prawie pobytu pracownika migrującego.

83.      Po drugie, uwzględnienie okresów pobytu ukończonych na podstawie art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 wydaje mi się niezgodne z ogólną systematyką przepisów dyrektywy 2004/38 dotyczących przesłanek nabycia prawa stałego pobytu w przypadku zachowania prawa pobytu pomimo nastąpienia wydarzenia powodującego utratę swego statusu przez członków rodziny obywatela Unii.

84.      Skoro art. 12 ust. 2 i art. 13 ust. 2 dyrektywy 2004/38 umożliwiają w określonych okolicznościach członkom rodziny obywatela Unii będącym obywatelami państwa trzeciego nabycie samodzielnego prawa pobytu w przypadku śmierci lub wyjazdu obywatela Unii, rozwodu, unieważnienia małżeństwa lub ustania zarejestrowanego związku partnerskiego, okresy pobytu ukończone na podstawie tego prawa zostaną uwzględnione w celu nabycia prawa stałego pobytu jedynie pod warunkiem, że oni sami spełnią wymagane warunki.

85.      Jeszcze bardziej wymowne jest stwierdzenie braku jakiegokolwiek odesłania do nabycia prawa stałego pobytu w art. 12 ust. 3 dyrektywy 2004/38, który ma na celu właśnie obejmować, w konkretnym wypadku wyjazdu lub śmierci obywatela Unii, sytuację dzieci zapisanych do instytucji edukacyjnej i ich rodziców sprawujących nad nimi pieczę.

86.      Przepis ten przewiduje zachowanie prawa pobytu – pomimo wyjazdu lub śmierci obywatela Unii – przez dzieci i rodziców sprawujących nad nimi faktyczną opiekę, bez względu na przynależność państwową, jeżeli dzieci „zamieszkują w przyjmującym państwie członkowskim i są zapisane do instytucji edukacyjnej w celu studiowania tam, aż do momentu zakończenia ich studiów [(37)]”.

87.      Przedmiot art. 12 ust. 3 dyrektywy 2004/38 można uściślić w świetle przedstawionego w dniu 23 maja 2001 r. przez Komisję wniosku dotyczącego dyrektywy(38), który wyjaśnia, że „ustęp ten ustanawia na płaszczyźnie legislacyjnej zasadę wypracowaną przez Trybunał Sprawiedliwości w wyroku z dnia 15 marca 1989 r. w sprawach połączonych [389/87 i 390/87 Echternach i Moritz(39)] i dotyczy sytuacji dzieci obywatela Unii, które nie są obywatelami jednego z państw członkowskich, które odbywają naukę i włączyły się do powszechnego systemu kształcenia w przyjmującym państwie członkowskim, a które mogłyby z trudnością integrować się w nowym systemie edukacyjnym ze względów językowych, kulturowych lub innych: osoby te mogłyby odczuwać negatywne skutki tego, że rodzic będący obywatelem Unii opuścił terytorium przyjmującego państwa członkowskiego ze względów zawodowych lub innych. Owo prawo pobytu, które może zostać ograniczone do okresu trwania nauki, jest uwarunkowane zapisaniem dzieci do instytucji edukacyjnej stopnia średniego lub pomaturalnego, i to właśnie dlatego, że na tym poziomie kształcenia integracja z nowym systemem szkolnictwa staje się trudniejsza”(40).

88.      Artykuł 12 ust. 3 dyrektywy 2004/38 – który obrazuje szczególne znaczenie, jakie dyrektywa ta przypisuje sytuacji dzieci odbywających naukę w przyjmującym państwie członkowskim i rodziców sprawujących nad nimi pieczę(41) – nawet jeśli nie ustanawia samodzielnego i pełnego prawa pobytu odpowiadającego prawu wynikającemu z art. 12 rozporządzenia nr 1612/68(42), inspiruje się bezpośrednio orzecznictwem i ma na celu scalenie jego dorobku, choćby jedynie częściowo.

89.      Artykuł 18 dyrektywy 2004/38, przewidujący nabycie prawa stałego pobytu przez członków rodziny, którzy nie są obywatelami jednego z państw członkowskich, dotyczy zaś wyłącznie członków rodziny obywatela Unii, o których mowa w art. 12 ust. 2 i art. 13 ust. 2 tej dyrektywy, z wyłączeniem dzieci zapisanych do instytucji edukacyjnej, o których mowa w art. 12 ust. 3 wspomnianej dyrektywy, a zatem które nie mogą nabyć prawa stałego pobytu.

90.      W związku z powyższym, gdyby okresy pobytu ukończone na podstawie art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 zostały uwzględnione w celach nabycia trwałego statusu pobytowego, wynikłaby z tego trudna do uzasadnienia różnica między systemami.

91.      I tak, dziecko zamieszkujące przez cztery lata wraz ze swoim ojcem, obywatelem Unii, który nie prowadzi działalności zarobkowej, ale posiada wystarczające zasoby i jest objęty ubezpieczeniem zdrowotnym, nie mogłoby nabyć trwałego statusu pobytowego po śmierci ojca, mimo że przez wiele lat odbywało ono naukę na terytorium przyjmującego państwa członkowskiego, podczas gdy dziecko rozwiedzionego małżonka obywatela Unii, który opuścił rodzinę po sześciu miesiącach pracy w innym państwie członkowskim, mogłoby domagać się uwzględnienia okresów pobytu odpowiadających czasowi jego edukacji.

92.      Ostatecznie skoro prawo pobytu z art. 12 rozporządzenia nr 1612/68, mimo że ma ono swoje źródło w sytuacji pracownika migrującego, w jakiej znajduje się rodzic, zostało od niej odłączone w celu – oprócz innych skutków – obejścia warunku niezależności finansowej, w świetle dokonanej przez Trybunał wykładni pojęcia legalnego pobytu uważam, że zwolnienie to nie może zostać rozszerzone na nabycie trwałego statusu pobytowego.

93.      Takie rozwiązanie nie pozostaje oczywiście bez niekorzystnego wpływu na osoby, które swoje prawa wywodzą wyłącznie z art. 12 rozporządzenia nr 1612/68, nie mogąc jednak wykazać, że spełniają warunki ustanowione w art. 7 dyrektywy 2004/38. Po zakończeniu nauki sytuacja tych osób, które zresztą będą miały interes w jak najdłuższym kontynuowaniu owej nauki, stanie się niepewna, ponieważ mogą one zostać narażone na wydalenie, nawet jeśli wykonanie tego środka będzie mogło stanowić przedmiot kontroli proporcjonalności w świetle naruszenia ich prawa do życia prywatnego i rodzinnego.

94.      Logiczne jest jednak stwierdzenie, że znaczenie praw przyznanych przez trwały status pobytowy, który od momentu jego uzyskania daje prawo do pomocy społecznej bez konieczności spełnienia jakichkolwiek warunków, powinno wiązać się z rygorystycznymi wymogami ustanowionymi w celu jego nabycia. Ponadto przedstawienie rygorystycznych, ale jasnych warunków przyznawania tego statusu odpowiada niewątpliwie wymogowi pewności prawa, który to byłby poważnie zagrożony, gdyby Trybunał zrewidował swoje najnowsze orzecznictwo wynikające z ww. wyroku w sprawach połączonych Ziółkowski i Szeja.

95.      Takie właśnie powody skłaniają mnie do zaproponowania, by na pytanie piąte postawione przez sąd odsyłający Trybunał odpowiedział, że okresy pobytu ukończone wyłącznie na podstawie art. 12 rozporządzenia nr 1612/68, bez spełnienia przesłanek wymienionych w art. 7 ust. 1 dyrektywy 2004/38, nie mogą być uwzględnione dla celów nabycia prawa stałego pobytu.

II – Wnioski

96.      Mając na uwadze powyższe rozważania, proponuję, aby Trybunał udzielił następującej odpowiedzi na pytanie piąte przedstawione przez Upper Tribunal (Immigration and Asylum Chamber), London:

Okresy pobytu ukończone wyłącznie na podstawie art. 12 rozporządzenia Rady (EWG) nr 1612/68 z dnia 15 października 1968 r. w sprawie swobodnego przepływu pracowników wewnątrz Wspólnoty, bez spełnienia przesłanek wymienionych w art. 7 ust. 1 dyrektywy 2004/38/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie prawa obywateli Unii i członków ich rodzin do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich, zmieniającej rozporządzenie (EWG) nr 1612/68 i uchylającej dyrektywy 64/221/EWG, 68/360/EWG, 72/194/EWG, 73/148/EWG, 75/34/EWG, 75/35/EWG, 90/364/EWG, 90/365/EWG i 93/96/EWG, nie mogą być uwzględnione dla celów nabycia prawa stałego pobytu przewidzianego przez tę dyrektywę.


1 –      Język oryginału: francuski.


2 –      Dz.U. L 257, s. 2.


3 –      Dz.U. L 158, s. 77.


4 –      Zobacz podobnie J.Y. Carlier, Le devenir de la libre circulation des personnes dans l’Union européenne: regard sur la directive 2004/38, Cahiers de droit européen, 2006, s. 13 i nast., 23, 28; a także A. Iliopoulou, Le nouveau droit de séjour des citoyens de l’Union et des membres de leur famille: la directive 2004/38/CE, Revue du droit de l’Union européenne, 2004, s. 523 i nast., 539.


5 –      Wyrok z dnia 20 września 2001 r. w sprawie C‑184/99, Rec. s. I‑6193, pkt 31.


6 –      Zobacz wyrok z dnia 15 listopada 2011 r. w sprawie C‑256/11 Dereci i in., Zb.Orz. s. I‑11315, pkt 62.


7 –      Zobacz art. 2 i 3 rozporządzenia Komisji (EWG) nr 1251/70 z dnia 29 czerwca 1970 r. dotyczącego prawa pracowników do pozostania na terytorium państwa członkowskiego po ustaniu zatrudnienia w tym państwie (Dz.U. L 142, s. 24) i dyrektywę Rady 75/34/EWG z dnia 17 grudnia 1974 r. dotyczącą prawa obywateli państwa członkowskiego do pozostawania na terytorium innego państwa członkowskiego po zakończeniu prowadzenia na tym terytorium działalności na własny rachunek (Dz.U. 1975, L 14, s. 10).


8 –      Zobacz art. 28 ust. 2 dyrektywy 2004/38.


9 –      Zobacz art. 24 ust. 2 tej dyrektywy.


10 –      Dz.U. L 141, s. 1.


11 –      Wyrok w sprawie C‑413/99, Rec. s. I‑7091.


12 –      Punkt 73 tego wyroku.


13 –      Wyrok w sprawie C‑480/08, Rec. s. I‑1107.


14 –      Punkty 86 i 87 tego wyroku.


15 –      Wyrok z dnia 23 lutego 2010 r. w sprawie C‑310/08 Ibrahim i Secretary of State for the Home Department, Zb.Orz. s. I‑1065, pkt 35. Zobacz również ww. wyrok w sprawie Teixeira, pkt 46 i przytoczone tam orzecznictwo.


16 –      Wyrok z dnia 4 maja 1995 r. w sprawie C‑7/94 Gaal, Rec. s. I‑1031, pkt 25. Zobacz również ww. wyroki: w sprawie Ibrahim i Secretary of State for the Home Department, pkt 35; a także w sprawie Teixeira, pkt 82, 83.


17 –      Zobacz podobnie ww. wyrok w sprawie Teixeira, pkt 71.


18 –      W tym względzie zauważę, że Europejski Trybunał Praw Człowieka (ETPC), który przyznawał wielokrotnie, że więzy między młodymi ludźmi, którzy nie założyli jeszcze własnych rodzin, i ich rodzicami można uważać za życie rodzinne, nie wymaga, aby były to więzy o szczególnej intensywności. Tak więc w sprawie Bousarra przeciwko Francji (zob. wyrok ETPC z dnia 23 września 2010 r. w sprawie Bousarra przeciwko Francji), chociaż rząd francuski utrzymywał, że skarżący, osoba pełnoletnia stanu wolnego i niemająca dzieci, nie wykazał, iż nawiązał ze swoimi rodzicami stosunki zależności „poza normalnymi więzami uczuciowymi” (§ 34), niemniej jednak ETPC przyjął istnienie prawa do ochrony życia rodzinnego, pomijając dowód na istnienie szczególnych więzów uczuciowych.


19 –      Wyrok w sprawie C‑162/09, Zb.Orz. s. I‑9217.


20 –      Dz.U. L 257, s. 13.


21 –      Zobacz wyrok z dnia 21 lipca 2011 r. w sprawie C‑325/09 Dias, Zb.Orz. s. I‑6387, pkt 66.


22 –      Wyrok w sprawach połączonych C‑424/10 i C‑425/10, Zb.Orz. s. I‑14035.


23 –      Punkt 46 tego wyroku.


24 – Zwana dalej „AIRE Centre”.


25 –      Jako przykład Komisja wskazuje na art. 12 ust. 2 i art. 13 ust. 2 dyrektywy 2004/38, dotyczące zachowania prawa pobytu przez obywateli państwa trzeciego w przypadku, odpowiednio, śmierci lub wyjazdu obywatela Unii oraz ustania małżeństwa.


26 –      Wyżej wymieniony wyrok w sprawach połączonych Ziółkowski i Szeja, pkt 28.


27 –      Na co Trybunał wskazuje wyraźnie w pkt 61 tego wyroku.


28 –      Wyrok w sprawach połączonych C‑147/11 i C‑148/11.


29 –      Wyżej wymieniony wyrok w sprawie Lassal, pkt 18.


30 –      Wyżej wymieniony wyrok w sprawie Texeira, pkt 66.


31 –      Zobacz w sprawie podobnego paradoksu ww. wyrok w sprawie Dias. Analiza, zgodnie z którą wydanie zezwolenia na pobyt należy uważać za akt deklaratoryjny, a nie konstytutywny, zazwyczaj korzystny dla obywatela Unii, ponieważ uniemożliwia zakwalifikowanie jako „nielegalnego” w rozumieniu prawa Unii pobytu obywatela wyłącznie ze względu na okoliczność, że nie posiada on karty pobytu, obraca się na jego niekorzyść w zakresie, w jakim stoi na przeszkodzie temu, by uznać za „legalny” w rozumieniu prawa Unii pobyt jej obywatela wyłącznie ze względu na okoliczność, że taka karta została mu ważnie wydana. Zobacz również komentarz do tego wyroku F. Kauffa‑Gazina, Revue Europe, 2011, nr 10, komentarz 337.


32 –      Wyrok w sprawie C‑542/09.


33 –      Punkt 66 tego wyroku.


34 –      Wyżej wymieniony wyrok w sprawie Dias, pkt 64.


35 –      Zobacz ww. wyrok w sprawie Komisja przeciwko Niderlandom, pkt 49 i przytoczone tam orzecznictwo.


36 –      Ibidem, pkt 50 i przytoczone tam orzecznictwo.


37 –      Podkreślenie moje.


38 –      Wniosek dotyczący dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie prawa obywateli Unii oraz członków ich rodzin do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich [COM(2001) 257 wersja ostateczna].


39 –      Rec. s. 723.


40 –      Strona 16: pkt 3 wspomnianego wniosku dotyczącego dyrektywy.


41 –      Zobacz podobnie ww. wyroki: w sprawie Ibrahim i Secretary of State for the Home Department, pkt 58; a także w sprawie Teixeira, pkt 69.


42 –      Zobacz w tym zakresie pkt 52 opinii rzecznik generalnej J. Kokott w postępowaniu, w którym zapadł ww. wyrok w sprawie Teixeira. Zobacz w odniesieniu do wykładni rozszerzającej tego przepisu, wychodzącej nawet poza same jego brzmienie w celu objęcia nim również przypadku rozwodu, P. Starup, M.J. Elsmore, Taking a logical or giant step forward? Comment on Ibrahim and Teixeira, European Law Review, 2010, s. 571, szczególnie s. 583.