Language of document : ECLI:EU:C:2005:278

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

CHRISTINE STIX-HACKL

przedstawiona w dniu 12 maja 2005 r.(1)

Sprawa C‑416/02

Komisja Wspólnot Europejskich

przeciwko

Królestwu Hiszpanii

Uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego – Naruszenie szeregu zobowiązań w zakresie ochrony środowiska w regionie Vera, prowincja Almería – Dyrektywa 75/442/EWG w sprawie odpadów – Pojęcie „odpadów” – Gnojownica – Dyrektywa 85/337/EWG w sprawie oceny skutków wywieranych przez niektóre przedsięwzięcia publiczne i prywatne na środowisko naturalne – Dyrektywa 80/68/EWG w sprawie ochrony wód gruntowych przed zanieczyszczeniami spowodowanymi przez niektóre substancje niebezpieczne – Dyrektywa 91/271/EWG dotycząca oczyszczania ścieków komunalnych – Dyrektywa 91/676/EWG w sprawie ochrony wód przed zanieczyszczeniem powodowanym przez azotany pochodzące ze źródeł rolniczych

Spis treści

I –   Wprowadzenie

II – Ramy prawne

III – Okoliczności faktyczne

IV – Postępowanie poprzedzające wniesienie skargi i postępowanie sądowe

V –   W przedmiocie naruszenia dyrektywy w sprawie odpadów

A –   Istotne argumenty stron

B –   Ocena

W przedmiocie stosowania dyrektywy o odpadach

a)     W przedmiocie klasyfikacji do pojęcia „odpadu” według dyrektywy o odpadach

b)     W przedmiocie odstępstwa z art. 2 ust. 1 lit. b) ppkt iii) dyrektywy w sprawie odpadów

c)     W przedmiocie naruszenia art. 4, 9 i 13 dyrektywy

VI – W przedmiocie naruszenia dyrektywy o ocenie

A –   Istotne argumenty stron

B –   W przedmiocie dopuszczalności

C –   W przedmiocie zasadności

VII – Naruszenie dyrektywy w sprawie ochrony wód gruntowych przed zanieczyszczeniami spowodowanymi przez niektóre substancje niebezpieczne

A –   Istotne argumenty stron

B –   Ocena

VIII – Naruszenie dyrektywy dotyczącej oczyszczania ścieków komunalnych

A –   Istotne argumenty stron

B –   Ocena

IX – Naruszenie dyrektywy w sprawie ochrony wód przed zanieczyszczeniem powodowanym przez azotany pochodzące ze źródeł rolniczych

A –   Istotne argumenty stron

Ocena

W przedmiocie dopuszczalności

B –   W przedmiocie zasadności

X –   Koszty

XI – Wnioski






I –    Wprowadzenie

1.        W niniejszym postępowaniu w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego Komisja widzi podstawę do tego, aby z powodu różnych zanieczyszczeń środowiska i naruszenia przepisów prawa, o które obwinia w znacznej części określone gospodarstwa intensywnej hodowli trzody chlewnej prowadzone w Hiszpanii, zarzucić Królestwu Hiszpanii cały szereg naruszeń pięciu dyrektyw z zakresu ochrony środowiska.

2.        Komisja uważa za naruszone poniższe dyrektywy z zakresu ochrony środowiska:

dyrektywa Rady 75/442/EWG z dnia 15 lipca 1975 r. w sprawie odpadów(2) zmieniona dyrektywą Rady 91/156/EWG z dnia 18 marca 1991 r.(3) (zwana dalej „dyrektywą w sprawie odpadów”);

dyrektywa Rady 85/337/EWG z dnia 27 czerwca 1985 r. w sprawie oceny skutków wywieranych przez niektóre przedsięwzięcia publiczne i prywatne na środowisko naturalne(4) (zwana dalej „dyrektywą o ocenie”), zmieniona dyrektywą Rady 97/11/WE z dnia 3 marca 1997 r.(5) (zwaną dalej „zmieniającą dyrektywą o ocenie”);

dyrektywa Rady 80/68/EWG z dnia 17 grudnia 1979 r. w sprawie ochrony wód gruntowych przed zanieczyszczeniami spowodowanymi przez niektóre substancje niebezpieczne(6) (zwana dalej „dyrektywą w sprawie ochrony wód gruntowych”);

dyrektywa Rady 91/271/EWG z dnia 21 maja 1991 r. dotycząca oczyszczania ścieków komunalnych(7) (zwana dalej „dyrektywą o ściekach”);

dyrektywa Rady 91/676/EWG z dnia 12 grudnia 1991 r. dotycząca ochrony wód przed zanieczyszczeniami powodowanymi przez azotany pochodzenia rolniczego(8) (zwana dalej „dyrektywą w sprawie ochrony wód przed azotanami”).

II – Ramy prawne

3.        Dyrektywa w sprawie odpadów stanowi w szczególności:

„Artykuł 1

Do celów niniejszej dyrektywy

a)      „odpady” oznaczają wszelkie substancje lub przedmioty należące do kategorii określonych w załączniku I, które ich posiadacz usuwa, zamierza usunąć lub do których usunięcia został zobowiązany.

[...]

Artykuł 2

1.      Z zakresu niniejszej dyrektywy wyłącza się:

[...]

b)      w przypadku gdy są one już objęte inną legislacją:

[…]

iii)      zwłoki zwierzęce oraz następujące odpady z rolnictwa: odchody oraz inne naturalne nieszkodliwe substancje stosowane w gospodarce rolnej;

[...]

Artykuł 4

Państwa członkowskie podejmują niezbędne środki w celu zapewnienia, że odpady są odzyskiwane lub unieszkodliwiane bez zagrażania zdrowiu ludzkiemu oraz bez stosowania procesów lub metod, które mogłyby szkodzić środowisku naturalnemu, w szczególności:

–        bez zagrożenia dla wody, powietrza, gleby, roślin i zwierząt;

–        bez powodowania uciążliwości przez hałas lub zapachy;

–        bez negatywnych skutków dla terenów wiejskich oraz miejsc o szczególnym znaczeniu;

Państwa członkowskie podejmują także niezbędne środki zakazujące porzucania, wysypywania lub niekontrolowanego unieszkodliwiania odpadów”.

Artykuł 9 stanowi, że zakłady i przedsiębiorstwa, które składują odpady w ziemi lub na jej powierzchni, muszą uzyskać zezwolenie.

Artykuł 13 stanowi, że tego rodzaju zakłady i przedsiębiorstwa podlegają odpowiednim okresowym kontrolom.

4.        Dyrektywa o ocenie w pierwotnym brzmieniu stanowi w szczególności:

„Artykuł 2

Państwa członkowskie przyjmują wszystkie niezbędne środki, aby zapewnić, że przedsięwzięcia mogące znacząco oddziaływać na środowisko naturalne między innymi z powodu ich charakteru, rozmiarów lub lokalizacji podlegają ocenie w odniesieniu do ich skutków przed udzieleniem zezwolenia.

[...]

Artykuł 4

1.      Przedsięwzięcia zaliczone do kategorii wymienionych w załączniku I [...] będą przedmiotem oceny zgodnie z art. 5 do 10.

2.      Przedsięwzięcia zaliczone do kategorii wymienionych w załączniku II podlegają ocenie zgodnie z art. 5 do 10, jeżeli państwa członkowskie uznają, że wymóg taki wynika z cech tych przedsięwzięć.

[...]”

Dyrektywa o ocenie w brzmieniu nadanym zmieniającą dyrektywą o ocenie, w zakresie mającym zastosowanie w niniejszej sprawie, stanowi w szczególności:

„Artykuł 2

Państwa członkowskie przyjmują wszystkie niezbędne środki, aby zapewnić, że przedsięwzięcia mogące znacząco oddziaływać na środowisko naturalne, między innymi z powodu ich charakteru, rozmiarów lub lokalizacji podlegają wymaganiom w celu uzyskania zezwolenia na inwestycję i ocenie w odniesieniu do ich skutków, przed udzieleniem zezwolenia. Przedsięwzięcia te określa art. 4.

[...]

Artykuł 4

1.      Z zastrzeżeniem art. 2 ust. 3 przedsięwzięcia wymienione w załączniku I podlegają ocenie zgodnie z art. 5–10.

[…]”.

5.        Dyrektywa w sprawie ochrony wód gruntowych stanowi w szczególności:

„Artykuł 3

Państwa członkowskie podejmują kroki niezbędne dla:

[…]

b)      ograniczenia wprowadzania do wody gruntowej substancji wymienionych w wykazie II, aby uniknąć zanieczyszczenia tej wody takimi substancjami”.

[…]

Artykuł 5

1.      Aby spełnić zobowiązania określone w art. 3 lit. b), państwa członkowskie poddają uprzednio badaniu:

–        wszystkie bezpośrednie zrzuty substancji wymienionych w wykazie II, aby ograniczyć takie zrzuty,

–        usuwanie lub wyrzucanie do celów usunięcia takich substancji, co może doprowadzić do pośredniego zrzutu.

[…]

Artykuł 7

Uprzednie badanie [badanie uprzednie], określone w art. 4 i 5, obejmuje sprawdzenie warunków hydrogeologicznych na danym obszarze, ewentualnych zdolności samooczyszczania się gleby i podglebia oraz ryzyka zanieczyszczenia i zmiany jakości wód gruntowych ze zrzutu i ustala, czy wprowadzenie substancji do wód gruntowych jest rozwiązaniem zadowalającym z punktu widzenia środowiska”.

6.        Dyrektywa o ściekach stanowi w szczególności:

„Artykuł 5

1.      Do celów ust. 2 państwa członkowskie do dnia 31 grudnia 1993 r. określają obszary wrażliwe, zgodnie z kryteriami ustanowionymi w załączniku II.

2.      Państwa członkowskie zapewniają, iż ścieki komunalne odprowadzane do systemów zbierania, przed odprowadzeniem do obszarów wrażliwych, poddawane są bardziej rygorystycznemu oczyszczaniu niż określone w art. 4 najpóźniej do dnia 31 grudnia 1998 r. w odniesieniu do wszystkich zrzutów z aglomeracji o równoważnej liczbie mieszkańców (dalej »RLM«) wynoszącej ponad 10 000.

[…]”.

7.        Dyrektywa w sprawie ochrony wód przed azotanami stanowi w szczególności:

„Artykuł 3

1.      Wody dotknięte zanieczyszczeniami oraz wody, które mogą być dotknięte zanieczyszczeniami, jeśli nie zostaną podjęte działania w zastosowaniu art. 5, określane są przez państwa członkowskie zgodnie z kryteriami określonymi w załączniku I.

2.      Państwa członkowskie w ciągu dwuletniego okresu po notyfikacji niniejszej dyrektywy wyznaczają jako strefy podatne wszystkie znane obszary gleby w ramach ich terytoriów, z których mają miejsce spływy do wód określonych zgodnie z ust. 1 i które przyczyniają się do zanieczyszczania. Powiadamiają one Komisję o tym wstępnym wyznaczeniu w ciągu sześciu miesięcy.

[…]

4.      Państwa członkowskie dokonują przeglądu, w miarę konieczności zmieniają lub dodają do wyznaczania stref zagrożenia, gdzie stosowne, oraz przynajmniej co cztery lata w celu uwzględnienia zmian i czynników nieprzewidzianych w czasie poprzedniego wyznaczania. Powiadamiają one Komisję o wszelkich zmianach lub dodaniach do wyznaczonych stref w ciągu sześciu miesięcy.

[…]”.

III – Okoliczności faktyczne

8.        Zarzuty naruszenia prawa wspólnotowego podnoszone w niniejszym postępowaniu w sprawie uchybienia państwa członkowskiego są z jednej strony – a mianowicie jeżeli chodzi tu o dyrektywę w sprawie odpadów, zmieniającą dyrektywę o ocenie i dyrektywę w sprawie ochrony wód gruntowych – w bezpośrednim związku z gospodarstwem intensywnej hodowlą trzody chlewnej (zwanym dalej „gospodarstwem hodowli świń”), prowadzonym w miejscu o nazwie „EL Pago de la Media Legua” w pobliżu ujścia rzek Antas i Aguas do Morza Śródziemnego na terenie gminy Vera w prowincji Almería (Andalucía); z drugiej strony odnoszą się one – o ile chodzi o dyrektywę o ściekach i dyrektywę w sprawie ochrony wód przed azotanami – do dalszego otoczenia gospodarstwa hodowli świń, a mianowicie do gminy Vera oraz do strefy rzeki Rambla de Mojácar.

9.        Przedmiotowe gospodarstwo hodowli świń istnieje od 1976 r., w późniejszym czasie zostało rozbudowane do obecnych rozmiarów i obejmowało w okresie właściwym dla postępowania hodowlę ok. 3400 zwierząt, w tym ok. 600 prosiaków. Gospodarstwo dysponuje podziemnym wycementowanym zbiornikiem na gnojownicę o pojemności 240 000 litrów. Co czternaście dni gnojownica jest wybierana, następnie wywożona w zbiornikach i rozprowadzana na pola o powierzchni 80 hektarów w Las Alparatas de Mojácar i 5 hektarów w Jara de la Vera.

10.       Gospodarstwu hodowli świń zarzuca się przede wszystkim emisję nieprzyjemnych zapachów i zanieczyszczanie pobliskich terenów, w szczególności leżących w pobliżu rzek i ich ujść, czego powodem jest rozprowadzanie gnojownicy i proces rozkładu zwłok zwierzęcych.

11.      Między stronami bezzsporne jest, że gospodarstwo hodowli świń ani przed jego utworzeniem, ani przed jego rozbudową nie zostało poddane ocenie środowiskowej (w szczególności ocenie oddziaływania na środowisko naturalne czy też badaniu hydrologicznemu w odniesieniu do ewentualnych zanieczyszczeń wód gruntowych) oraz że nie zostało przeprowadzone postępowanie w sprawie zezwolenia i kontroli w zakresie prawa dotyczącego odpadów.

IV – Postępowanie poprzedzające wniesienie skargi i postępowanie sądowe

12.      Z uwagi na skargi w sprawie uciążliwości spowodowane przez gospodarstwo hodowli świń Komisja wszczęła w 2000 r. dochodzenie. Ponieważ Komisja doszła do wniosku, że Królestwo Hiszpanii naruszyło w odniesieniu do gospodarstwa hodowli świń i przedmiotowego regionu kilka dyrektyw dotyczących ochrony środowiska, przekazała hiszpańskiemu rządowi pismem z dnia 18 stycznia 2001 r. wezwanie do usunięcia uchybienia, wraz z żądaniem zajęcia stanowiska w terminie dwóch miesięcy.

13.      Po otrzymaniu pisemnej odpowiedzi hiszpańskiego rządu z dnia 20 czerwca 2001 r., która nie rozwiała zdaniem Komisji podejrzenia o naruszenie traktatu, Komisja skierowała do hiszpańskiego rządu pismem z dnia 26 lipca 2001 r. uzasadnioną opinię, w której zarzuciła mu naruszenie dyrektyw wymienionych we wprowadzeniu(9) i wezwała Królestwo Hiszpanii do podjęcia niezbędnych kroków w terminie dwóch miesięcy. Rząd Hiszpanii odpowiedział pismem z dnia 4 października 2001 r.

14.      Uznawszy, że Królestwo Hiszpanii wciąż nie wypełniło ciążących na nim zobowiązań, Komisja zgodnie z art. 226 WE, pismem z 15 listopada 2002 r., wpisanym do rejestru Trybunału w dniu 19 listopada 2002 r., wystąpiła ze skargą przeciwko Królestwu Hiszpanii.

15.      Komisja wnosi do Trybunału:

1)      o stwierdzenie, że

a)      nie podjąwszy działań niezbędnych w celu zastosowania się do zobowiązań ciążących na nim na mocy art. 4, 9 i 13 dyrektywy 75/442/EWG, zmienionej dyrektywą 91/156/EWG, nie podjąwszy działań niezbędnych do zapewnienia, by odpady wytwarzane przez gospodarstwa prowadzące hodowlę świń położone w miejscu zwanym „El Pago de la Media Legua” były unieszkodliwiane lub odzyskiwane bez zagrożenia dla zdrowia ludzkiego ani szkód w środowisku, pozwoliwszy na funkcjonowanie tego gospodarstwa bez zezwolenia wymaganego przepisami ww. dyrektywy i nie przeprowadziwszy okresowych kontroli wymaganych dla tego typu gospodarstw,

b)      nie przeprowadziwszy przed budową tych gospodarstw lub przed zmianą ich projektów uprzedniej oceny skutków środowiskowych z naruszeniem przepisów art. 2 i art. 4 ust. 2 dyrektywy 85/337/EWG, lub z naruszeniem przepisów tej dyrektywy w brzmieniu nadanym dyrektywą Rady 97/11/WE,

c)      nie przeprowadziwszy badań hydrologicznych wymaganych w przypadku stref dotkniętych zanieczyszczeniem zgodnie z przepisami art. 3 lit. b) i art. 5 ust. 1 i art. 7 dyrektywy 80/68/EWG,

d)      nie zapewniwszy, by ścieki komunalne z aglomeracji Vera poddane były oczyszczaniu, o którym mowa w art. 5 ust. 2 dyrektywy 91/271/EWG, tj. oczyszczaniu bardziej rygorystycznemu niż określone w art. 4 tej dyrektywy,

e)      nie zakwalifikowawszy Rambla de Mojácar jako strefy podatnej, z naruszeniem postanowień art. 3 ust. 1, 2 i 4 dyrektywy 91/676/EWG,

Królestwo Hiszpanii uchybiło zobowiązaniom ciążącym na nim na mocy tych dyrektyw,

2.      o obciążenie Królestwa Hiszpanii kosztami postępowania.

V –    W przedmiocie naruszenia dyrektywy w sprawie odpadów

A –    Istotne argumenty stron

16.      Komisja wywodzi, że przedmiotowe gospodarstwo hodowli świń produkuje duże ilości odpadów, a w szczególności gnojownicę i zwłoki zwierzęce. Usuwanie tych odpadów należy, z powodu braku innych właściwych uregulowań prawa wspólnotowego, do zakresu stosowania dyrektywy o odpadach. Wbrew art. 9 dyrektywy gospodarstwo hodowli świń nie dysponuje wymaganym zezwoleniem, co też hiszpański rząd przyznał w postępowaniu poprzedzającym wniesienie skargi. Królestwo Hiszpanii nie zapewniło ponadto, aby odpady z gospodarstwa hodowli świń były unieszkodliwiane lub odzyskiwane zgodnie z art. 4 dyrektywy o odpadach. Hiszpański rząd nie zakwestionował powodowanych przez te odpady uciążliwości zapachowych, jak i niekontrolowanego rozprzestrzeniania się zapachu na terenach w pobliżu gospodarstwa hodowli świń. Wreszcie nic nie wskazuje, by odbyła się choć jedna z kontroli wymaganych zgodnie z art. 13 dyrektywy.

17.      Rozprowadzanie gnojownicy w tym przypadku nie ma w żadnym razie charakteru przetwarzania jej w rolnictwie, gdyż jak przyznał hiszpański rząd, następuje co 14 dni. Nie odpowiada to zatem zasadom dobrej praktyki rolniczej. Hiszpański rząd nie poinformował, co jest uprawiane na dwu przedmiotowych polach. Nawet gdyby pola te były uprawiane, to rozprowadzano by wraz z gnojownicą za dużo azotu. Ponadto rozprowadzanie to ma miejsce przez cały rok, niezależnie od faz wegetacji roślin.

18.      Komisja przyznaje, że gnojownica, która jest zgodnie z zasadami dobrej praktyki rolniczej wykorzystywana na terenie tego samego gospodarstwa rolnego jako nawóz, może stanowić rolniczy produkt uboczny, którego gospodarstwo nie chce „usuwać” w rozumieniu dyrektywy i którego z tego względu nie należy postrzegać jako odpadu. W niniejszej sprawie gnojownica jest jednak rozprowadzana na leżących w odległości dwunastu względnie trzech kilometrów polach w celu pozbycia się jej. W każdym zaś wypadku nie może być mowy o wykorzystywaniu w rolnictwie zwłok zwierzęcych.

19.      Na argumenty rządu hiszpańskiego, że zastosowanie znalazłoby odstępstwo z art. 2 ust. 1 lit. b) dyrektywy o odpadach, Komisja odpowiada, że nie ma żadnego innego właściwego przepisu prawa wspólnotowego i dlatego też odstępstwo nie może znaleźć zastosowania. Jakiekolwiek regulacje krajowe nie są w ogóle żadnymi „innymi przepisami prawnymi” w rozumieniu wymienionego przepisu, a przepisy, na które powołuje się hiszpański rząd, nie odpowiadają poza tym wymogom zawartym w dyrektywie.

20.      Rząd Zjednoczonego Królestwa podziela opinię Komisji odnośnie do istnienia zarzucanych naruszeń dyrektywy o odpadach, jednak na podstawie trochę innej analizy prawnej dotyczącej pojęcia odpadu. Rząd ten reprezentuje pogląd, że rozprowadzanie gnojownicy na polach rolnych jako tradycyjna metoda nawożenia nie jest zasadniczo usuwaniem odpadu w rozumieniu art. 1 lit. a) dyrektywy o odpadach. W wypadku gnojownicy chodzi o uboczny produkt rolniczy, którego gospodarstwo nie chce usunąć w rozumieniu pojęcia odpadu, jeżeli jest pewne, że gnojownica jako nawóz jest ponownie stosowana w rolnictwie, bez względu na to, czy następuje to w tym samym gospodarstwie, czy na polach z nim graniczących. Jeżeli jednak – jak w tym przypadku – gnojownica jest rozprowadzana w takiej ilości, a także zimą i w okresach ugorowania, nie odpowiada to nawożeniu w rozumieniu dobrej praktyki rolniczej i dlatego należy to ocenić jako usuwanie odpadu.

21.      Rząd hiszpański nie zaprzecza uciążliwościom zapachowym. Jest jednak zdania, że dyrektywa o odpadach nie znajduje zastosowania do gospodarstw tego rodzaju jak będące przedmiotem sporu gospodarstwo hodowli świń. Rząd ten jest zdania, że rozprowadzanie gnojownicy na polach rolniczych jest sprawdzoną metodą naturalnego nawożenia i dlatego nie należy postrzegać go jako usuwania odpadów w rozumieniu art. 1 lit. a) dyrektywy. Rząd hiszpański zaprzecza poza tym, by z codziennie produkowanej ilości odchodów zwierzęcych można było wnioskować, że gnojownica rozprowadzana jest w nadmiarze. Nawożenie gnojownicą na wiosnę jest z rolniczego punktu widzenia szczególnie rozsądne, gdyż gleba może przetwarzać szczególnie dobrze składniki odżywcze; rozprowadzanie gnojownicy w okresach ugorowania przygotowuje gleby na następujące później okresy uprawiania pól.

22.      Rząd hiszpański twierdzi dodatkowo, że – jeżeli Trybunał doszedłby do wniosku, że można zasadniczo stosować dyrektywę o odpadach – odstępstwo z art. 2 ust. 1 lit. b) znalazłoby w każdym razie zastosowanie. Dyrektywa w sprawie ochrony wód przed azotanami stanowi bowiem „inny przepis prawny” w rozumieniu tego odstępstwa, ponieważ ta dyrektywa reguluje zanieczyszczenie azotanami ze źródeł rolniczych i szkodliwe dla środowiska oddziaływanie rozprowadzenia gnojownicy na polach ma swoją przyczynę co najwyżej w możliwym obciążeniu azotanami wody gruntowej. Poza tym odstępstwo można zastosować także wtedy, gdy istnieją właściwe krajowe przepisy prawne. Tak jest w przypadku Hiszpanii, ponieważ gospodarstwo podlega zakresowi zastosowania różnych hiszpańskich przepisów o odpadach.

B –    Ocena

1.      W przedmiocie stosowania dyrektywy o odpadach

23.      Zanim będzie można ocenić szczegółowo istnienie, jak to uważa Komisja, naruszeń art. 4, 9 i 13 dyrektywy o odpadach, należy w pierwszym rzędzie odpowiedzieć na pytanie, czy i w jakim zakresie przedmioty, o które chodzi w niniejszej sprawie – a mianowicie gnojownica i zwłoki zwierząt – jako „odpady” objęte są zakresem stosowania dyrektywy o odpadach.

a)      W przedmiocie klasyfikacji do pojęcia „odpadu” według dyrektywy o odpadach

24.      Artykuł 1 lit. a) akapit pierwszy dyrektywy o odpadach definiuje „odpady” jako „wszelkie substancje lub przedmioty należące do kategorii określonych w załączniku I, które ich posiadacz usuwa, zamierza usunąć lub do których usunięcia został zobowiązany”.

25.      Jak to już stwierdził Trybunał, wyżej wymieniony załącznik, jak i European Waste Catalogue (EWC) – ten ostatni odnosi się w rubryce 020106 do „odchodów zwierzęcych, gnojownicy i obornika” – wyjaśniają tę definicję przez sporządzenie wykazów substancji i przedmiotów, które można zaklasyfikować jako odpady, i tym samym mają tylko charakter wskazówki(10).

26.      Rzeczywista kwalifikacja substancji i przedmiotów jako odpadów w rozumieniu dyrektywy wynika zgodnie z utrwalonym orzecznictwem z tego, że posiadacz usuwa te substancje i przedmioty, chce lub musi je usunąć. Zakres zastosowania pojęcia „odpady” zależy więc od znaczenia wyrażenia „usunąć”(11).

27.      W tym kontekście należy uznać, jak słusznie stwierdza rząd Zjednoczonego Królestwa, że z okoliczności, iż substancja tego rodzaju jak gnojownica poddawana jest procesowi wymienionemu w załączniku II część B do dyrektywy o odpadach, jak określona w pkt R10 „obróbka w glebie i ziemi przynosząca korzyści w rolnictwie i poprawiająca stan środowiska naturalnego, włącznie z kompostowaniem i innymi procesami przemiany”(12), nie można automatycznie wnioskować, że ma miejsce „usuwanie” i że dlatego chodzi w przypadku tej substancji o odpad w rozumieniu dyrektywy(13). Raczej przeciwnie, należy postrzegać wykorzystanie tej substancji w opisany sposób jako „odzyskiwanie” w rozumieniu dyrektywy, jeżeli i o ile odnosi się ono do substancji jako „odpadu”(14).

28.      Kwestię, czy posiadacz substancji usuwa ją, chce lub musi ją usunąć i czy substancja ta staje się tym samym odpadem, należy ocenić raczej na podstawie wszystkich okoliczności, przy tym należy uwzględnić cel dyrektywy o odpadach i zwrócić uwagę na to, aby jej skuteczność nie została naruszona(15). Z orzecznictwa wynika kilka wskazówek, względnie kryteriów dla tej oceny.

29.      Trybunał uznał za wskazówkę tego, że posiadacz substancji usuwa ją, chce lub musi ją usunąć, między innymi tę okoliczność, że użyta substancja jest pozostałością z produkcji, tzn. produktem, który jako taki nie był przewidziany do późniejszego zastosowania(16).

30.      Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału ocena ta może prowadzić także, w przypadku substancji, która powstaje w procesie produkcji niemającym na celu głównie jej uzyskiwania, do wniosku, że substancja ta nie stanowi właściwie pozostałości, lecz produkt uboczny, którego gospodarstwo nie chce usuwać, lecz który chce wykorzystać lub wprowadzić na rynek, w okolicznościach dla niego korzystnych, w późniejszym procesie bez uprzedniej obróbki(17).

31.      Jeśli chodzi o zwłoki zwierzęce – oczywiście nie mięso wieprzowe przeznaczone do dalszego użycia, na przykład do spożycia – to są to tylko pozostałości z hodowli trzody chlewnej, których dalszego wykorzystania rząd hiszpański nie przewidział ani których wykorzystanie takie nie byłoby możliwe. Jako jedyne przeznaczenie zwłok zwierzęcych wydaje się być brane pod uwagę ich usunięcie(18), skutkiem czego można uznać, że hodowca trzody chlewnej usuwa, chce usunąć, względnie musi usunąć zwłoki zwierzęce i dlatego chodzi w tym przypadku zasadniczo o „odpady” w rozumieniu dyrektywy o odpadach.

32.      W sposób bardziej zróżnicowany musi wypaść ocena charakteru gnojownicy jako odpadu, która bez wątpienia stanowi także w pierwszym rzędzie pozostałość produkcji z hodowli trzody chlewnej, a w każdym razie nie stanowi pierwszorzędnego celu tej hodowli, jednak tutaj wchodzi w rachubę możliwość zastosowania jej jako nawozu w rolnictwie, a tym samym można byłoby postrzegać ją jako produkt uboczny, którego gospodarstwo nie chce „usunąć” w rozumieniu pojęcia odpadu.

33.      Aby ograniczyć związane z istotą produktów ubocznych niekorzyści lub szkody i uwzględniając konieczność szerokiej interpretacji pojęcia „odpadu”, Trybunał ograniczył dopuszczalność tego rodzaju argumentacji w odniesieniu do produktów ubocznych właściwej produkcji do okoliczności, w których ponowne wykorzystanie przedmiotu, materiału lub surowca ma nie tylko charakter potencjalny, lecz pewny, bez wcześniejszego przetworzenia i w ramach ciągłego procesu produkcji(19).

34.      Tytułem ilustracji przypomnę wyrok w sprawie AvestaPolarit Chrome, w którym Trybunał rozróżnił między pozostałościami z kopalni, które są stosowane bez wcześniejszej obróbki w procesie produkcji w celu koniecznego zapełnienia chodników tej kopalni, i pozostałymi pozostałościami. Te pierwsze pozostałości zaklasyfikował Trybunał jako produkty uboczne, nieobjęte dyrektywą o odpadach, ponieważ są one używane jako materiał w górnictwie; jako że ich posiadacz potrzebuje ich do swojej głównej działalności, nie mogą być postrzegane jako materiały, które on usuwa lub chce usunąć(20).

35.      W świetle wyżej wymienionych wytycznych wynikających z orzecznictwa rzeczywiście wydają się możliwe przypadki, w których gnojownica powstała w gospodarstwie rolnym nie byłaby postrzegana jako odpad w rozumieniu dyrektywy, a to w wypadku, gdy pewnym jest, że gnojownica zostanie ponownie wykorzystana „bez wcześniejszego przetworzenia i w ramach ciągłego procesu produkcji”, względnie zostanie ponownie wykorzystana z korzyścią dla rolnictwa – a więc zostanie wywieziona w celu nawożenia (inne rozsądne wykorzystanie nie wchodzi ogólnie rzecz biorąc w rachubę).

36.      Należałoby pomyśleć na przykład o tradycyjnym rolnictwie, w którym hodowane tam zwierzęta są karmione głównie z plonów pól, a pola są następnie nawożone powstałym obornikiem zwierząt, gdzie istnieje naturalny ekologiczny obieg, co stwierdziły pod przysięgą uczestniczące w tym postępowaniu rządy w związku z rozprowadzaniem gnojownicy: z pewnością chodzi tu także o utylizację odchodów, ale równocześnie nawożenie przyczynia się do produkcji rolnej i stanowi nawet jej warunek: nawożenie jest potrzebne, aby uzyskać na polach odpowiednie plony, a tym samym móc hodować zwierzęta użytkowe, przynajmniej w pewnej liczbie sztuk. Właśnie dla naturalnego obiegu jest charakterystyczne, że różne produkty w łańcuchu produkcji – nawet jeżeli miałyby to być tylko „pozostałości” z prowadzonej głównej produkcji – warunkują się wzajemnie lub umożliwiają wzajemnie swoją produkcję i dlatego są potrzebne.

37.      W takim przypadku można wyjść moim zdaniem z założenia, że w przypadku gnojownicy chodzi o produkt uboczny hodowli zwierząt, który – jak pozostałości z kopalni służące do zapełnienia chodników w kopalni – jest wykorzystywany i używany we właściwym gospodarstwie rolnym i nie można go postrzegać jako substancji, którą posiadacz chce usunąć.

38.      Jeżeli z drugiej strony gnojownica jest wywożona na przykład ponad ilość potrzebną do nawożenia zgodnie z dobrą praktyką rolniczą lub w ogóle na pole, na którym nawożenie jest bezcelowe, ponieważ na przykład nie jest ono uprawiane, względnie leży odłogiem, wtedy może wystarczyć to jako wskazówka, że posiadaczowi chodzi o to, aby usunąć gnojownicę.

39.      Na tej podstawie Trybunał stwierdził także odnośnie do pozostałości kopalnianych, że w przypadku „nieprawidłowego” wykorzystania pozostałości kopalnianych w celu zapełnienia chodników kopalnianych – a więc jeśli takie wykorzystanie jest zabronione szczególnie z przyczyn bezpieczeństwa lub ochrony środowiska i należałoby postąpić inaczej w celu zamknięcia i podparcia chodników kopalnianych – należałoby wyjść z założenia, że posiadacz musi je usunąć i są one odpadem(21).

40.      Natomiast w niniejszej sprawie chodzi o intensywną hodowlę trzody chlewnej, której pozostałości w postaci gnojownicy są wywożone na oddalone pola i tam rozprowadzane. To rozprowadzanie gnojownicy następuje według stanu akt regularnie co dwa tygodnie oraz oczywiście tym samym tylko według ilości powstałej w gospodarstwie hodowli świń i bez uwzględnienia faz wegetacji roślin czy pory roku. Nie można stwierdzić z pewnością, czy nawożone pola są w ogóle uprawiane i czy nawóz jest w ogóle lub przynajmniej podczas określonych okresów potrzebny. Ponadto rząd hiszpański nie zaprzeczał, że pola te leżą przynajmniej częściowo odłogiem. W każdym razie rząd hiszpański nie przedstawił nic, z czego można by wnioskować, że gospodarstwo hodowli świń uzyskuje lub chce uzyskać jakieś plony z tych pól. Ponowne wykorzystanie gnojownicy jako nawozu nie wydaje się więc oczywiste, a już na pewno nie jest pewne.

41.      W tych okolicznościach należy moim zdaniem wyjść z założenia, że przedmiotowe gospodarstwo hodowli świń chce usunąć gnojownicę i dlatego należy ją zaklasyfikować jako odpad w rozumieniu dyrektywy o odpadach.

42.      Należy jeszcze podkreślić, że na podstawie okoliczności, że substancja jest wykorzystywana w sposób, który nie stanowi zagrożenia dla środowiska czy dla zdrowia ludzkiego, nie można wnioskować, że substancja ta nie stanowi odpadu. Pozbawione zagrożenia lub nieszkodliwe wykorzystywanie ma na pewno znaczenie ze względu na spełnienie różnych zobowiązań wynikających z dyrektywy – a więc na przykład dla pytania, jak dalece istnie obowiązek zezwolenia lub jak intensywna musi być kontrola – nie wyklucza jednak jeszcze, że chodzi o „usuwanie”(22).

43.      Dlatego zbytecznym jest zagłębianie się w tym miejscu w to, czy rozprowadzanie gnojownicy na przedmiotowe pola prowadzi rzeczywiście do przenawożenia azotem oraz czy co do zasady według warunków glebowych w Hiszpanii pod pewnymi okolicznościami może być rozsądne nawożenie poza okresami wegetacji roślin.

44.      Podsumowując należy stwierdzić, że zarówno w przypadku zwłok zwierzęcych, jak i gnojownicy, której dotyczy ta sprawa, chodzi o odpady w rozumieniu dyrektywy o odpadach.

b)      W przedmiocie odstępstwa z art. 2 ust. 1 lit. b) ppkt iii) dyrektywy w sprawie odpadów

45.      Należy zbadać teraz, czy odpady, o których mowa, można wyłączyć z zakresu zastosowania dyrektywy na podstawie odstępstwa z art. 2 ust. 1 lit. b) dyrektywy o odpadach.

46.      Przepis ten odnosi się ogólnie do „zwłok zwierzęcych”, jak i do „odpadów z rolnictwa”, o ile chodzi o „odchody zwierzęce i inne naturalne nieszkodliwe substancje stosowane w gospodarce rolnej”.

47.      Nie wątpię, że tym samym objęte są zasadniczo tym przepisem zwłoki świń oraz gnojownica, o które w tym przypadku chodzi. Jednakże dla tych odpadów nie obowiązuje dyrektywa o odpadach zgodnie z odstępstwem, „o ile obowiązują dla nich już inne przepisy prawne”. To zależy więc od tego, czy istnieją odpowiednie „inne przepisy prawne” dotyczące tych odpadów.

48.      Hiszpański rząd powołał się w tej kwestii z jednej strony na regulację wspólnotową, mianowicie na dyrektywę w sprawie ochrony wód przed azotanami, a z drugiej strony na wiele regulacji krajowych.

49.      Zgodnie z wyrokiem w sprawie AvestaPolarit Chrome pojęcie „inne przepisy prawne” w rozumieniu wspomnianego odstępstwa może dotyczyć zarówno specyficznych regulacji wspólnotowych, jak i szczególnych regulacji krajowych(23).

50.      Niezależnie od tego, czy chodzi o szczególną regulację wspólnotową, czy też krajową, nie wystarczy w każdym razie, aby regulacja ta dotyczyła tych odpadów w jakimkolwiek względzie. Odpowiednia regulacja musi dotyczyć konkretnie ich „zagospodarowania” jako odpadów w rozumieniu art. 1 lit. d) dyrektywy o odpadach, dążyć do takich samych celów jak ona oraz zapewnić ochronę środowiska w stopniu przynajmniej takim, jak wynika z wyżej wymienionej dyrektywy(24).

51.      Co dotyczy najpierw dyrektywy w sprawie ochrony wód przed azotanami, wymienionej przez hiszpański rząd, to, jak trafnie stwierdziła Komisja, należy uznać, że ma ona inne cele aniżeli dyrektywa o odpadach i nie reguluje zagospodarowania gnojownicy czy zwłok zwierzęcych w (szerokim) rozumieniu art. 1 lit. d) dyrektywy o odpadach. Dyrektywa w sprawie ochrony wód przed azotanami nie przewiduje kontroli zanieczyszczających gospodarstw, lecz raczej kontrolę środowiska naruszonego w danym przypadku przez takie gospodarstwa. Nie ma żadnego obowiązku uzyskania zezwolenia odpowiadającego dyrektywie o odpadach przez zakłady produkujące odpady. Poza tym kontrola obejmuje zgodnie z dyrektywą w sprawie ochrony wód przed azotanami jedynie te konkretne wody, ale nie obejmuje ochrony powietrza, gleby ani roślin oraz zwierząt, wymienionej również w art. 4 dyrektywy o odpadach. Wreszcie nie są uwzględnione w dyrektywie w sprawie ochrony wód przed azotanami wszelkie uciążliwości spowodowane hałasem i zapachami ani też negatywne skutki dla terenów wiejskich.

52.      Hiszpański rząd przytoczył również dekrety królewskie nr 261/1996 i nr 324/2000 jako regulacje krajowe, które mogą mieć zastosowanie do gnojownicy, jak i – na rozprawie – dwa rozporządzenia ministerialne z dnia 20 października 1980 r. i 22 lutego 2001 r., które miałyby dotyczyć zwłok zwierzęcych.

53.      W tej kwestii należy stwierdzić, że rząd hiszpański ograniczył się do wskazania na możliwość zastosowania wymienionych przepisów prawa, których zresztą nie przedłożył Trybunałowi. Hiszpański rząd nie wykazał jednak, w jakim zakresie te przepisy dotyczą gnojownicy i zwłok zwierzęcych, nie jedynie w pojedynczych aspektach, lecz odnośnie do ich zagospodarowania w rozumieniu art. 1 lit. d) dyrektywy o odpadach, oraz czy zapewniają ochronę środowiska w stopniu przynajmniej takim, jak wynika z wyżej wymienionej dyrektywy. Rząd hiszpański nie zakwestionował także szczegółowego wywodu Komisji, w którym Komisja doszła do wniosku, że nie istnieją krajowe przepisy prawa, które odpowiadają wymienionym kryteriom.

54.      Jeśli chodzi konkretnie o dekret królewski nr 261/1996, dotyczy on zgodnie z informacją Hiszpanii transpozycji dyrektywy w sprawie ochrony wód przed azotanami, która jednak sama, jak już stwierdzono powyżej w pkt 51, nie stanowi regulacji, która odpowiada wymogom dyrektywy o odpadach.

55.      Dekret królewski nr 324/2000 nie obowiązywał jeszcze w ogóle według informacji rządu hiszpańskiego w momencie decydującym dla oceny uchybienia zobowiązaniom.

56.      Poza tym hiszpański rząd wywodzi, że gnojownica w prawie krajowym – inaczej niż, jak ustalono powyżej, w dyrektywie o odpadach – nie jest w ogóle uważana za odpad, skutkiem czego już z tego powodu należy powątpiewać, by w ogóle zagospodarowanie gnojownicy jako odpadu było uregulowane w prawie krajowym.

57.      Jeżeli chodzi o przytoczone rozporządzenia ministerialne, które mają stanowić krajowe przepisy prawa w rozumieniu dyrektywy o odpadach w odniesieniu do zwłok zwierzęcych, hiszpański rząd wywodził jedynie, że zostały one wydane w celu zwalczania pomoru świń oraz że wolno zgodnie z rozporządzeniem ministerialnym z dnia 22 lutego 2001 r. pod pewnymi warunkami zakopywać zwłoki zwierzęce w rowach napełnionych niegaszonym wapnem. O ile można ocenić według tego krótkiego przytoczenia treści, nie chodzi w wypadku tych rozporządzeń o przepisy prawa, które regulują zagospodarowanie zwłok zwierzęcych jako odpadów w rozumieniu dyrektywy o odpadach.

58.      Z tego względu należy stwierdzić, że w tym przypadku nie ma ani szczególnej regulacji wspólnotowej, ani szczególnej regulacji krajowej, które pod względem treści będą odpowiadać wymogom art. 2 ust. 1 lit. b) ppkt iii) dyrektywy o odpadach.

59.      Z tego względu odstępstwo nie może zostać zastosowane w niniejszej sprawie. Dlatego też jest w tym względzie zbyteczne zagłębianie się w argumenty Komisji, według których orzecznictwo w sprawie AvestPolarit Chrome powinno zostać zmienione w ten sposób, że tylko przepisy wspólnotowe należy postrzegać za „inne przepisy prawne” w rozumieniu tego odstępstwa.

c)      W przedmiocie naruszenia art. 4, 9 i 13 dyrektywy

60.      Jeśli chodzi najpierw o zarzuty Komisji, według których sporne gospodarstwo hodowli świń ani nie otrzymało zezwolenia wymaganego zgodnie z art. 9, ani nie było przedmiotem wymaganych dla takich gospodarstw zgodnie z art. 13 regularnych kontroli, należy stwierdzić, że hiszpański rząd nie zakwestionował tego, że gospodarstwo hodowli świń nie zostało poddane prawnej procedurze uzyskania zezwolenia oraz że nie odbyły się żadne odpowiednie kontrole.

61.      Ze względu na to, że – jak przedstawiono powyżej – argumentację, zgodnie z którą dyrektywa o odpadach nie może mieć zastosowania do sytuacji gospodarstwa hodowli świń, należy odrzucić, zarzut naruszenia art. 9 i 13 dyrektywy o odpadach należy uznać za zasadny.

62.      Następnie Komisja zarzuca Królestwu Hiszpanii, że nie podjęło koniecznych kroków zgodnie z art. 4 dyrektywy o odpadach, by zapewnić, że odpady pochodzące z gospodarstwa hodowli świń, w szczególności gnojownica i zwłoki zwierzęce, będą usuwane lub wykorzystywane, bez narażania ludzkiego zdrowia i szkodzenia środowisku.

63.      Hiszpański rząd ograniczył przedstawienie sprawy prawie wyłącznie do tego, że gnojownica nie stanowi odpadu, odnosząc się zaś w znikomym stopniu do poszczególnych zarzutów. Następnie powątpiewał wielokrotnie w zasadność i moc dowodową różnych danych Komisji odnośnie do składowania, względnie wykorzystania gnojownicy i zwłok zwierzęcych, za pomocą których uzasadnia ona swoje zarzuty w sprawie naruszenia, i ostatecznie nie zakwestionował istnienia takiego stanu faktycznego.

64.      Hiszpański rząd nie wypowiedział się szczegółowo w sprawie istnienia – zdaniem Komisji za małego – zbiornika do składowania zwłok zwierzęcych i nie zaprzeczył argumentacji Komisji, że w otoczeniu gospodarstwa hodowli świń doszło do niekontrolowanej utylizacji zwłok zwierzęcych, co w dalszej konsekwencji doprowadziło do zbyt silnych uciążliwości zapachowych.

65.      Hiszpański rząd wielokrotnie przyznawał, że używanie gnojownicy, jak i „innego materiału organicznego”, wywołuje zapachy, których nie można uniknąć.

66.      Następnie hiszpański rząd nie zaprzeczył, że gospodarstwo hodowli świń wytwarza codziennie około 12 m3 gnojownicy oraz że co dwa tygodnie gnojownica jest wybierana ze zbiornika i rozprowadzana na dwie parcele o łącznej powierzchni 85 ha. Z argumentów hiszpańskiego rządu oraz z akt sprawy nie wynika, aby część gnojownicy była traktowana w inny sposób, dlatego też cała gnojownica powstająca w tym gospodarstwie hodowli świń w liczbie około 3400 sztuk jest rozprowadzana na powierzchni 85 ha, przez cały rok i bez względu na fazy wegetacji oraz mimo że przedmiotowe pola przynajmniej częściowo leżą odłogiem.

67.      Argumentacja hiszpańskiego rządu odnośnie do metody „año y vez” praktykowanej według jego informacji powszechnie w uprawie zbóż, która polega na tym, że pole uprawia się tylko co drugi rok, może wyjaśniać, dlaczego przedmiotowe pola leżą częściowo odłogiem, względnie że są mimo to zasadniczo uprawiane, nie podważa jednak moim zdaniem twierdzenia Komisji, według którego rozprowadzanie gnojownicy nie odpowiada dobrej praktyce rolniczej i następuje przenawożenie. Fakt, że zgodnie z zasadami dobrej praktyki rolniczej przyjętymi przez Junta de Andalucia, na które powołała się między innymi Komisja, całoroczne nawożenie jest zabronione, stanowi przynajmniej poszlakę tego, że w tej sprawie nie mamy do czynienia z praktyką nawożenia przyjazną środowisku naturalnemu, nawet jeżeli te zasady nie miałyby obowiązywać prawnie w odniesieniu do gospodarstwa hodowli świń.

68.      Następnie hiszpański rząd wywodzi, że jest obecnie prowadzone postępowanie przeciwko gospodarstwu hodowli świń oraz że zamierza się je wkrótce zamknąć. W tym przypadku wystarcza jednak wskazówka, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem należy ocenić istnienie uchybienia zobowiązaniom na podstawie sytuacji, w której znajdowało się państwo członkowskie w momencie upłynięcia terminu, który został wyznaczony w uzasadnionej opinii, oraz że później powstałe zmiany nie mogą zostać uwzględnione przez Trybunał(25).

69.      Wreszcie należy wziąć pod uwagę, że przedmiotowe gospodarstwo hodowli świń istnieje od 1976 r. i przynajmniej w okresie do upłynięcia terminu wyznaczonego w uzasadnionej opinii nie są znane żadne konkretne kroki władz hiszpańskich wobec tego gospodarstwa.

70.      Z powyższych przyczyn oraz z braku odpowiednich kontrargumentów hiszpańskiego rządu należy uznać zarzucone mu przez Komisję naruszenie tych artykułów za zasadne, nawet jeżeli uwzględni się zakres uznania(26) przyznany państwom członkowskim w art. 4 dyrektywy o odpadach.

71.      Tym samym należy stwierdzić, że Królestwo Hiszpanii naruszyło artykuły 4, 9 i 13 dyrektywy o odpadach.

VI – W przedmiocie naruszenia dyrektywy o ocenie

A –    Istotne argumenty stron

72.      W drugim zarzucie Komisja zarzuca Królestwu Hiszpanii naruszenie art. 2 i art. 4 ust. 2 dyrektywy o ocenie w pierwotnym brzmieniu oraz zmieniającej dyrektywy o ocenie, poprzez niepodjęcie przez nie przed budową ani przed późniejszą rozbudową gospodarstwa hodowli świń oceny skutków dla środowiska.

73.      Komisja wywodzi, że wobec negatywnego oddziaływania gospodarstwa hodowli świń na środowisko z powodu jego zasięgu i położenia (szczególnie zanieczyszczenie wód i nieprzyjemne zapachy), należało przeprowadzić wcześniej ocenę skutków dla środowiska. Z odpowiedzi hiszpańskiego rządu wynika jednak, że gospodarstwo hodowli świń nie zostało poddane takiej ocenie ani przed budową – co przypada na czas przed wejściem w życie zmieniającej dyrektywy o ocenie, tzn. na czas obowiązywania dyrektywy o ocenie w pierwotnym brzmieniu, ani po jego rozbudowie – a więc w okresie, w którym dyrektywa o ocenie musiała być już poddana transpozycji.

74.      Hiszpański rząd podważa dopuszczalność tego zarzutu z uzasadnieniem, że Komisja nie wyjaśniła, odnośnie do której wersji dyrektywy o ocenie zarzuca uchybienie. Pomocniczo twierdzi on, że właściwe jest nowe brzmienie, ponieważ zmieniająca dyrektywa o ocenie miała być poddana transpozycji do dnia 14 marca 1999 r., a właściwym momentem do oceny uchybienia zobowiązaniom, jak wynika to z uzasadnionej opinii, jest 26 września 2001 r.

75.      Hiszpański rząd wywodzi, że gospodarstwo hodowli świń nie spełnia kryteriów przedsięwzięcia w rozumieniu załącznika I pkt 17 lit. b) do zmieniającej dyrektywy o ocenie. Następnie wskazuje on, że budowa gospodarstwa hodowli świń przypada na rok 1976, a tym samym na okres przed przystąpieniem Hiszpanii do Unii Europejskiej, a problem oceny skutków wywieranych przez niektóre przedsięwzięcia publiczne i prywatne na środowisko naturalne zgodnie z ustawą regionu Andalucía nr 7/1994 istnieje dopiero od 1996 r., w związku ze skierowaniem do gminy wniosku o wydanie zezwolenia odnośnie do legalizacji i rozbudowy gospodarstwa. Ta procedura uzyskania zezwolenia doprowadziła do negatywnej oceny oddziaływaniach na środowisko, która z kolei spowodowała wszczęcie postępowania karnego, które mogłoby zakończyć się zamknięciem gospodarstwa.

76.      Komisja wywodzi, że odnosiła się do obydwu wersji dyrektywy, ponieważ hiszpański rząd w przebiegu postępowania poprzedzającego wniesienie skargi nie podał, kiedy gospodarstwo hodowli świń zostało zbudowane, względnie rozbudowane. Komisja ogranicza w replice zarzut do kwestii rozbudowy gospodarstwa hodowli świń i wywodzi, że na podstawie informacji zawartych w odpowiedzi na skargę należy zbadać istnienie uchybienia na podstawie pierwotnego brzmienia dyrektywy o ocenie, ponieważ wniosek o uzyskanie zezwolenia na gospodarstwo hodowli świń został złożony wprawdzie dopiero w dniu 26 marca 1999 r. (a nie już w roku 1996), ale należy przyjąć, że rozbudowa nastąpiła już jakiś czas przed tą datą.

77.      Komisja stawia jednak, w przypadku gdyby miała zostać zastosowana zmieniająca dyrektywa o ocenie, pomocniczo zarzut naruszenia tej dyrektywy.

78.      Argumentację hiszpańskiego rządu, że rozbudowa gospodarstwa hodowli świń stanowiła przedmiot oceny skutków dla środowiska na podstawie ustawy regionu Andalucía nr 7/1994 Komisja odrzuca z uzasadnieniem, że ocena ta, inaczej aniżeli to konieczne, odbyła się dopiero po wykonaniu inwestycji.

B –    W przedmiocie dopuszczalności

79.      Odnośnie do zarzutu niedopuszczalności, który podniósł hiszpański rząd, należy w pierwszym rzędzie stwierdzić, że hiszpański rząd nie zarzucił Komisji, że nie dostarczyła mu ona(27) informacji koniecznych dla przygotowania jego obrony, jak wymaga tego prawidłowe postępowanie z tytułu uchybienia zobowiązaniom. W szczególności nie istnieje żadna niedopuszczalna różnica pomiędzy uzasadnioną opinią a skargą, a tym samym żadna zmiana lub poszerzenie przedmiotu sporu(28), ponieważ Komisja powołuje się zarówno w uzasadnionej opinii, jak i w skardze alternatywnie na pierwotne i zmienione brzmienie dyrektywy o ocenie.

80.      W niniejszej sprawie chodzi raczej o pytanie, czy skarga jako taka odpowiada wymogom dopuszczalności.

81.      Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Komisja musi w skardze złożonej zgodnie z art. 226 WE podać dokładnie zarzuty, co do których powinien rozstrzygnąć Trybunał, oraz przedstawić przynajmniej w zwięzłej formie okoliczności prawne i faktyczne, na których opierają się zarzuty. Komisja musi szczegółowo podać, z jakich faktów i okoliczności powinno wynikać zarzucane adwersarzowi naruszenie, tak aby umożliwić Trybunałowi rozstrzygnięcie sporu, tak jak został on wszczęty przez Komisję(29).

82.      W niniejszej sprawie ze skargi wynika, że Komisja zarzuca Królestwu Hiszpanii, iż gospodarstwo hodowli świń zostało zbudowane i rozbudowane bez przeprowadzenia oceny skutków dla środowiska. Następnie Komisja wyjaśnia, że widzi w tym naruszenie art. 2 i 4 dyrektywy o ocenie, chociaż powołuje się na pierwotne „lub” zmienione brzmienie tej dyrektywy, ponieważ, jak wywodzi, nie znane są jej dokładne daty naruszeń.

83.      Moim zdaniem przedmiot sporu jest tym samym wystarczająco opisany w odniesieniu do zarzutu, aby spełnić warunki dopuszczalności. Komisja wnosi oczywiście, aby Trybunał zbadał, odnośnie do pierwotnego, jak i zmienionego brzmienia dyrektywy, czy na podstawie okoliczności podanych przez Komisję występuje naruszenie prawa wspólnotowego. „Lub” należy więc w tym sensie zrozumieć jako alternatywę łączną, a tym samym Komisja mogłaby zarzucić Królestwu Hiszpanii brak oceny skutków wywieranych przez niektóre przedsięwzięcia publiczne i prywatne na środowisko naturalne podczas budowy lub rozbudowy gospodarstwa hodowli świń osobno jako naruszenie wersji pierwotnej oraz jako naruszenie wersji zmienionej dyrektywy o ocenie, bez uznawania jednego z tych zarzutów za niedopuszczalny. W danym przypadku jeden z tych dwóch zarzutów okazałby się bezzasadny z powodu braku czasowego zakresu stosowania danej wersji dyrektywy.

84.      W niniejszej sprawie należy również rozpatrzyć kwestię czasu uchybienia zobowiązaniom i zastosowania odpowiedniej wersji dyrektywy w ramach badania zasadności. W danym przypadku niewystarczające informacje Komisji odnośnie do tych pytań stanowią problem wystarczającego uzasadnienia zarzutu, a nie dopuszczalności.

85.      Poza tym należy stwierdzić, że Komisji wolno w trakcie postępowania przed Trybunałem, w świetle argumentów pozwanego państwa członkowskiego, wycofać określone zarzuty, względnie je ograniczyć, tak samo jak z drugiej strony pozwane państwo członkowskie może w trakcie postępowania nie zaprzeczać lub uznawać zasadność zarzutów Komisji. Jest więc dopuszczalne, aby Komisja w replice ograniczyła zarzut braku oceny skutków dla środowiska do rozbudowy gospodarstwa hodowli świń, ponieważ nie będzie to niekorzystne dla pozwanego państwa członkowskiego.

C –    W przedmiocie zasadności

86.      Komisja zarzuca Królestwu Hiszpanii, że nie spełniło w odniesieniu do rozbudowy gospodarstwa hodowli świń zobowiązania do przeprowadzenia oceny skutków tego przedsięwzięcia dla środowiska. Zobowiązanie to wynika z dyrektywy o ocenie w wersji pierwotnej i zmienionej.

87.      Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sprawą Komisji jest, w ramach postępowania o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom, wszczętego zgodnie z art. 226 WE, udowodnienie istnienia zarzucanego państwu członkowskiemu uchybienia. Komisja musi dostarczyć Trybunałowi wszelkich wymaganych wskazówek, na podstawie których Trybunał może zbadać zaistnienie uchybienia zobowiązaniom, przy czym nie może się on opierać na domniemaniach(30).

88.      W celu udowodnienia uchybienia zobowiązaniu zawartemu w dyrektywie należy najpierw ustalić, czy przedmiotowy stan faktyczny wchodzi w zakres zastosowania tej dyrektywy.

89.      Zgodnie z opinią Komisji rozbudowa gospodarstwa hodowli świń przypada na czasowy zakres stosowania dyrektywy o ocenie w pierwotnym brzmieniu, ponieważ wniosek o uzyskanie zezwolenia dla gospodarstwa hodowli świń został złożony w dniu 26 marca 1999 r., a rozbudowa gospodarstwa odbyła się w sposób oczywisty jeszcze przed tą datą. Jeżeli miałaby być decydująca sama podana data złożenia wniosku, wtedy należy stosować dyrektywę w jej zmienionym brzmieniu.

90.      Ponadto należy stwierdzić, że Komisja nie zarzuca ogólnie Królestwu Hiszpanii, że nie podjęło wymaganych kroków, aby przedsięwzięcia tego rodzaju jak gospodarstwo hodowli świń zostały poddane wcześniejszej ocenie skutków wywieranych przez niektóre przedsięwzięcia publiczne i prywatne na środowisko naturalne według pierwotnego lub zmienionego brzmienia dyrektywy o ocenie. Komisja wywodzi raczej uchybienie zobowiązaniom konkretnie z okoliczności, jak podkreśla w replice, że gospodarstwo hodowli świń rzeczywiście nie zostało poddane ocenie skutków dla środowiska przed rozbudową.

91.      Dlatego też tylko data rzeczywistej rozbudowy, a nie późniejszego złożenia wniosku, może być decydująca dla ustalenia zasadności tego zarzutu.

92.      Komisja przyznała rzeczywiście w skardze, że nie jest jej znana data rozbudowy gospodarstwa hodowli świń. Na podstawie wywodów hiszpańskiego rządu w odpowiedzi na skargę Komisja stwierdziła jednak w replice, że rozbudowa odbyła się w każdym razie przed marcem 1999 r. Ze względu na to, że hiszpański rząd temu nie zaprzeczył i nie zajął sam stanowiska na ten temat co do istoty, można przyjąć to za ustalone.

93.      Termin transpozycji zmieniającej dyrektywy o ocenie upłynął w dniu 16 marca 1999 r., a więc dopiero po spornej rozbudowie. Wskutek tego należy zbadać zasadność zarzutu Komisji odnośnie do dyrektywy o ocenie w pierwotnym brzmieniu, zaś zarzut w odniesieniu do zmieniającej dyrektywy o ocenie jest bezzasadny.

94.      Ponadto należy stwierdzić, jak czyni to Komisja, że można przyjąć, iż w jakimś okresie przed marcem 1999 r. nastąpiła rozbudowa gospodarstwa hodowli świń. Poza tym jest bezsporne, że rozbudowa ta została rozpoczęta bez wcześniejszego przeprowadzenia oceny skutków dla środowiska.

95.      Nie sądzę jednak, że wystarczy to jako dowód na naruszenie dyrektywy o ocenie.

96.      W niniejszej sprawie powstaje pytanie, czy Królestwo Hiszpanii wypełniło zobowiązanie do podjęcia koniecznych kroków zgodnie z art. 2 dyrektywy, aby przed udzieleniem zezwolenia przedsięwzięcia mogące znacząco oddziaływać na środowisko naturalne między innymi z powodu ich charakteru, rozmiarów lub lokalizacji podlegały ocenie w odniesieniu do ich skutków dla środowiska.

97.      Naturalnie naruszenie tego zobowiązania – zwłaszcza że chodzi o obowiązek rezultatu – może wynikać z konkretnego przypadku(31). Jednak ten konkretny przypadek musi wskazywać na zaniechanie podjęcia koniecznych działań ze strony państwa członkowskiego.

98.      Artykuł 2 dyrektywy zawiera mianowicie jednoznaczne zobowiązanie władz właściwych w poszczególnych państwach członkowskich, aby określone przedsięwzięcia poddawać ocenie w odniesieniu do ich skutków dla środowiska. W tym względzie Trybunał stwierdził również, że Komisja mogłaby wskazać na dowód naruszenia tego artykułu, że przedsięwzięcie, w którym należy liczyć się ze znacznymi skutkami dla środowiska, nie było przedmiotem oceny skutków dla środowiska, chociaż należało je takiej ocenie poddać(32).

99.      Dotyczy to jednak wypadku, w którym władze państwa członkowskiego zezwoliły na przedsięwzięcie, bez przeprowadzenia odpowiedniej oceny skutków tego przedsięwzięcia dla środowiska(33). Jeśli natomiast na przykład nie zostanie przeprowadzona ocena skutków wywieranych przez przedsięwzięcie na środowisko, dlatego że wbrew przepisom krajowym nie został złożony w ogóle wniosek o uzyskanie zezwolenia i przedsięwzięcie jest realizowane po prostu nielegalnie, muszą istnieć moim zdaniem inne okoliczności, z których wynika, że dane państwo członkowskie nie spełniło zobowiązań nałożonych w dyrektywie.

100. Innymi słowy nie można wyprowadzić automatycznie ze sprzeczności sytuacji rzeczywistej z celami zawartymi w art. 2 dyrektywy o ocenie – w niniejszej sprawie z faktu, że gospodarstwo hodowli świń, ponieważ nie został złożony wniosek o uzyskanie zezwolenia, zostało rozbudowane bez wcześniejszej oceny skutków wywieranych przez to przedsięwzięcie na środowisko – że państwo członkowskie naruszyło siłą rzeczy zobowiązania nałożone na nie przez ten przepis(34). W celu udowodnienia takiego naruszenia należałoby także na przykład wykazać, że ten (nielegalny) stan trwał przez dłuższy czas, bez reakcji właściwych władz i podjęcia przez nie odpowiednich działań(35).

101. W tej sprawie Komisja nie potrafiła ustalić, kiedy dokładnie miała miejsce sporna rozbudowa gospodarstwa hodowli świń, skutkiem czego nie można dokładnie stwierdzić, jak długo utrzymuje się już „nielegalny” stan i w jakim stopniu można zarzucić właściwym władzom bezczynność. Uchybienie przez Królestwo Hiszpanii zobowiązaniom wynikającym z art. 2 dyrektywy o ocenie mogłoby zostać na przykład wykazane za pomocą informacji, że nielegalna rozbudowa była znana właściwym władzom lub – przyjmując przynajmniej minimalne obowiązki kontrolne władz (niezależnie od art. 13 dyrektywy) – na podstawie dłuższego już istnienia rozbudowy lub innych okoliczności musiała być znana, a władze mimo to nie podjęły żadnych skutecznych kroków, aby ukarać nielegalną rozbudowę, względnie poddać ją późniejszej ocenie skutków dla środowiska. Należy podkreślić jeszcze raz, że zarzut Komisji wyraźnie nie dotyczy sposobu postępowania władz w następstwie wniosku o uzyskanie zezwolenia dla rozbudowanego gospodarstwa hodowli świń, złożonego w marcu 1999 r., lecz opiera się wyłącznie na fakcie, że w każdym razie przed rozbudową gospodarstwa nie nastąpiła ocena skutków wywieranych przez to przedsięwzięcie na środowisko naturalne. Wyłącznie z tej okoliczności nie wynika jednak, jak już stwierdziłam, że Królestwo Hiszpanii nie wypełniło swoich zobowiązań z art. 2 dyrektywy o ocenie, ponieważ nie jest jasne, w jakim stopniu władze tego państwa członkowskiego miały udział w zaistnieniu tej sytuacji.

102. Dlatego Komisja nie udowodniła w stopniu wystarczającym prawnie zaistnienia naruszenia dyrektywy o ocenie w brzmieniu pierwotnym i zmienionym. Ten zarzut jest więc bezzasadny.

VII – Naruszenie dyrektywy w sprawie ochrony wód gruntowych przed zanieczyszczeniami spowodowanymi przez niektóre substancje niebezpieczne

A –    Istotne argumenty stron

103. Komisja jest zdania, że Królestwo Hiszpanii naruszyło art. 3 lit. b), art. 5 ust. 1 i art. 7 dyrektywy w sprawie ochrony wód gruntowych w ten sposób, że strefa w zasięgu gospodarstwa hodowli świń nie została poddana żadnemu wcześniejszemu badaniu hydrogeologicznemu.

104. Badanie hydrogeologiczne było konieczne, ponieważ woda gruntowa właściwej strefy może być zanieczyszczona niebezpiecznymi substancjami z powodu rozprowadzania na polach rolnych gnojownicy przez gospodarstwo hodowli świń. Jest to udokumentowane ekspertyzą, która potwierdza przepuszczalność gleb.

105. Komisja ogranicza się w swoich wywodach do potencjalnego zanieczyszczenia wody gruntowej azotanami. Jest ona zdania, że azotany są niebezpieczną substancją w rozumieniu dyrektywy w sprawie ochrony wód gruntowych, ponieważ należą do wykazu II pkt 3.

106. Rząd hiszpański jest zdania, że rozprowadzanie gnojownicy w celach nawożenia nie jest środkiem usuwania substancji objętych dyrektywą w sprawie ochrony wód gruntowych (art. 5 tiret drugie dyrektywy w sprawie ochrony wód gruntowych), lecz wykorzystaniem pozostałości z produkcji zwierzęcej w celu nawożenia.

107. Nawet jeżeli można byłoby zastosować dyrektywę w sprawie ochrony wód gruntowych, nie miałoby w żadnym razie miejsca zanieczyszczenie niebezpiecznymi substancjami w rozumieniu tej dyrektywy, ponieważ azotany wymienione przez Komisję nie są ujęte w wykazie II dyrektywy. Poza tym Komisja powołuje się również na opinię, która prowadzi do wniosku, że gleby odnośnej strefy są w większości nieprzepuszczalne.

B –    Ocena

108. Należy zbadać, czy zawarte w dyrektywie w sprawie ochrony wód gruntowych zobowiązanie do przeprowadzenia badania hydrogeologicznego można zastosować do stanu faktycznego, o który chodzi w tej sprawie.

109. Zgodnie z art. 3 lit. b) dyrektywy w sprawie ochrony wód gruntowych państwa członkowskie podejmują wymagane kroki w celu ograniczenia wprowadzania do wody gruntowej substancji wymienionych w wykazie II, aby uniknąć zanieczyszczenia tej wody takimi substancjami. W celu wypełnienia tego zobowiązania państwa członkowskie mają obowiązek przeprowadzić badanie między innymi „przed środkami w celu usunięcia lub wyrzucania do celów usunięcia tych substancji, które mogą prowadzić do bezpośredniego zrzutu”. To uprzednie badanie musi obejmować badanie hydrogeologiczne zgodnie z art. 7 dyrektywy.

110. Warunkiem możliwości zastosowania tego zobowiązania jest najpierw fakt, że chodzi tu o zrzut substancji, która jest objęta dyrektywą w sprawie ochrony wód gruntowych. Zgodnie z opinią Komisji warunek ten jest spełniony, ponieważ – jak twierdzi powołując się na opinię – woda gruntowa przedmiotowej strefy jest zanieczyszczona przez azotany, a azotany stanowią substancję ujętą w wykazie II pkt 3 dyrektywy.

111. Ten punkt odnosi się rzeczywiście do substancji, „które mają szkodliwy wpływ na smak lub zapach wody gruntowej […]”.

112. W tej kwestii należy stwierdzić, że Komisja nie twierdzi, iż azotany mają szkodliwy wpływ na smak lub zapach wody gruntowej.

113. Jeśli chodzi o drugi rodzaj substancji, które znajdują się w wykazie II pkt 3, a mianowicie „związki, które prowadzą w wodzie gruntowej do tworzenia takich substancji i które mogą uczynić wodę gruntową niezdatną do spożycia”, to nie stwierdzono, by obecność azotanów prowadziła do tworzenia takich substancji. Poza tym nie można interpretować uzupełnienia „i mogą uczynić wodę gruntową niezdatną do spożycia” w oderwaniu od pozostałej części zdania jako alternatywnego opisu kategorii substancji, pod którą należałoby podciągnąć wtedy z pewnością azotany. Po pierwsze byłoby wtedy alternatywne wyliczanie językowo inaczej określone, na przykład przez „i/lub” – jak w tym samym zdaniu dalej u góry. Po drugie chodziłoby także o sprzeczną z systemem powszechną kategorię substancji w obrębie wykazu II, w którym związki są wymienione z nazwy i dokładnie opisane. Dlatego należy stwierdzić, że azotany nie podlegają wykazowi II pkt 3, na który powołuje się Komisja.

114. Następnie należy generalnie przyjąć, że związki ciężkie, jak azotany, jak wiadomo powstające bardzo często na obszarach użytkowanych rolniczo i szkodliwe dla zdrowia, byłyby wymienione w wykazie I lub wykazie II dyrektywy, gdyby dyrektywa w sprawie ochrony wód gruntowych miała ujmować tę substancję.

115. Właśnie w odniesieniu do stanu faktycznego, na którym opiera się Komisja w ramach przedmiotowego zarzutu, mianowicie w odniesieniu do zanieczyszczenia azotanami pochodzącymi z gospodarstwa rolnego, dyrektywa w sprawie ochrony wód przed azotanami jest w dużym stopniu instrumentem prawnym specyficznie dopasowanym do tego rodzaju stanu faktycznego.

116. Nie ustalono więc, że w tej sprawie chodzi o zrzut substancji, którą obejmuje w swoim zakresie zastosowania dyrektywa w sprawie ochrony wód gruntowych.

117. Następnie należy stwierdzić, że dyrektywa służy zapobieganiu lub ograniczeniu „wprowadzenia” do wody gruntowej (por. na przykład motyw siódmy i art. 3 dyrektywy), przy czym pojęcie „wprowadzenie” jest opisane jako „zrzut substancji […] do wody gruntowej” [art. 1 ust. 2 lit. b) i c) dyrektywy]. Uważam to za bardzo nieadekwatny opis rozprowadzania gnojownicy w rolnictwie i wątpię także ze względu na brak jakichkolwiek wskazówek w dyrektywie, czy ten proces w ogóle jest ujęty przez dyrektywę w jej zakresie zastosowania.

118. Z tego, że gnojownicę, jak stwierdziłam powyżej, należy zakwalifikować pod pewnymi warunkami jako „odpady” w rozumieniu dyrektywy w sprawie odpadów, nie można wnioskować poza tym przekonywająco, że rozprowadzanie gnojownicy należy podciągnąć pod pojęcie „środków w celu usunięcia […] tych substancji, które mogą prowadzić do pośredniego zrzutu” w rozumieniu art. 5 ust. 1 zdanie pierwsze tiret drugie dyrektywy w sprawie ochrony wód gruntowych. Dyrektywa w sprawie odpadów ma mianowicie inne cele aniżeli dyrektywa w sprawie ochrony wód gruntowych i cecha „usuwania”, która jest podstawą pojęcia „odpady” dyrektywy w sprawie odpadów nie jest koniecznie identyczna z pojęciem „usuwania” w art. 5 ust. 1 zdanie pierwsze tiret drugie dyrektywy w sprawie ochrony wód gruntowych.

119. Na koniec należy też zważyć, że mechanizm kontroli i zezwoleń z dyrektywy w sprawie odpadów nawiązuje zasadniczo do pojedynczego gospodarstwa jako takiego, podczas gdy zobowiązanie przeprowadzenia uprzedniego sprawdzenia zgodnie z art. 5 ust. 1 zdanie pierwsze tiret drugie dyrektywy w sprawie ochrony wód gruntowych jest związane ogólnie ze „środkami” w celu usunięcia substancji, które mogą prowadzić do pośredniego zrzutu.

120. Zakwalifikowanie rozprowadzania gnojownicy ogólnie jako tego rodzaju środka oznaczałoby prawdopodobnie w konsekwencji, że każde (lub przynajmniej jednorazowe) rozprowadzanie gnojownicy w rolnictwie wymaga uprzedniej kontroli przedmiotowego obszaru, włącznie z badaniem hydrogeologicznym, niezależnie od celu i zakresu rozprowadzania gnojownicy i od rodzaju gospodarstwa rolnego. Takie zobowiązanie uważam za po prostu ponad miarę biurokratyczne i absurdalne.

121. Nie bez przyczyny dyrektywa w sprawie ochrony wód przed azotanami, dostosowana specjalnie do zanieczyszczenia azotanami pochodzącego z rolnictwa, opiera się przede wszystkim na instrumentach obejmujących całe obszary, jak programy działania, i przyjęcie ogólnych – wiążących i niewiążących – środków.

122. Dlatego nie uważam dyrektywy w sprawie ochrony wód gruntowych w tej sprawie za właściwą, a tym samym zarzutu Komisji, według którego ta dyrektywa została naruszona poprzez zaniechanie badania hydrogeologicznego, nie uznaję za zasadny. Jest tym samym zbyteczne wgłębianie się w dalsze kwestie, jak problematyka przepuszczalności gleby.

VIII – Naruszenie dyrektywy dotyczącej oczyszczania ścieków komunalnych

A –    Istotne argumenty stron

123. Komisja zarzuca Królestwu Hiszpanii, że uchybiło zobowiązaniom wynikającym z art. 5 ust. 2 dyrektywy dotyczącej oczyszczania ścieków komunalnych, nie zapewniwszy, by ścieki komunalne z aglomeracji Vera były poddawane oczyszczaniu bardziej rygorystycznemu niż przewidziane w art. 4 dyrektywy.

124. Komisja twierdzi, że ścieki komunalne są odprowadzane do rzeki Antas, która musiała zostać uznana za obszar wrażliwy w rozumieniu art. 5 ust. 1 w związku z załącznikiem II część A dyrektywy dotyczącej oczyszczania ścieków komunalnych. Komisja uzasadnia to opinią instytutu ERM.

125. Opinia instytutu Tecnoma wskazuje, że w dolnym biegu rzeki znajduje się naturalna laguna, która jest zaopatrywana tylko przez rzekę Antas, która służy jako odpływ dla oczyszczalni ścieków aglomeracji Vera. Z tej opinii wynika też, że ścieki komunalne są poddawane oczyszczaniu, które nie jest dość rygorystyczne.

126. Komisja wylicza ponadto na podstawie informacji o mieszkańcach i turystach na stronach internetowych jednostek regionalnych lokalną równoważną liczbę mieszkańców (RLM) na dużo wyższą od równoważnej liczby mieszkańców wymaganej dla zastosowania art. 5 ust. 2, wynoszącą „ponad 10 000”.

127. Rząd hiszpański kwestionuje twierdzenie, jakoby cały obszar rzeki Antas musiał być zakwalifikowany jako obszar wrażliwy. Z zakwalifikowania w ten sposób przybrzeżnej laguny rzeki Antas nie wynika automatycznie, że cała rzeka musi zostać tak zakwalifikowana. W przypadku rzeki Antas chodzi głównie o przepływającą wodę gruntową, w której z powodu braku światła nie może zachodzić eutrofizacja.

128. Poza tym rząd hiszpański kwestionuje różnymi argumentami prawidłowość wyliczonej przez Komisję równoważnej liczby mieszkańców. Decydującym nie jest rok 2003, z którego pochodzą liczby Komisji, lecz zgodnie z uzasadnioną opinią rok 2001. Przedmiotowy region miał w tym czasie dużo niższą równoważną liczbę mieszkańców, aniżeli wyliczyła Komisja.

B –    Ocena

129. Zarzut Komisji kieruje się przeciwko temu, że ścieki komunalne aglomeracji Vera przed ich odprowadzeniem do rzeki Antas nie są poddawane bardziej rygorystycznemu oczyszczaniu niż przewidziane w art. 4 dyrektywy dotyczącej oczyszczania ścieków komunalnych.

130. Zgodnie z art. 5 ust. 2 dyrektywy dotyczącej oczyszczania ścieków komunalnych tego rodzaju oczyszczanie należy zapewnić dopiero od dnia 31 grudnia 1998 r., o ile chodzi o ścieki, które są odprowadzane do obszarów wrażliwych i które pochodzą z wszystkich zrzutów z aglomeracji o równoważnej liczbie mieszkańców wynoszącej ponad 10 000.

131. Jeżeli chodzi o pierwszy warunek – że odprowadzanie następuje do obszarów wrażliwych – to jest bezsporne, że Królestwo Hiszpanii nie zakwalifikowało rzeki Antas, do której według informacji Komisji są odprowadzane ścieki komunalne aglomeracji Vera, jako obszaru wrażliwego w rozumieniu art. 5 ust. 1 dyrektywy dotyczącej oczyszczania ścieków komunalnych.

132. W istocie nie chodzi w tej sprawie o to, czy sama rzeka Antas jest zakwalifikowana jako obszar wrażliwy, czy jak sądzi Komisja, jako taki obszar powinna być zakwalifikowana.

133. Zgodnie z orzecznictwem Trybunału obowiązuje bowiem zobowiązanie, zgodnie z art. 5 ust. 2 dyrektywy dotyczącej oczyszczania ścieków komunalnych, poddawania ścieków komunalnych z systemów zbierania bardziej rygorystycznemu oczyszczaniu przed odprowadzaniem do obszarów wrażliwych, także w przypadku gdy ścieki tylko pośrednio są odprowadzane do obszaru wrażliwego(36).

134. Rzeka Antas, do której są odprowadzane ścieki z oczyszczalni aglomeracji Vera, wpływa w każdym wypadku do przybrzeżnej laguny Antas, która bezspornie została zakwalifikowana przez Królestwo Hiszpanii jako obszar wrażliwy w rozumieniu art. 5 ust. 1 dyrektywy dotyczącej oczyszczania ścieków komunalnych. Tym samym ścieki aglomeracji Vera są odprowadzane pośrednio do obszaru wrażliwego.

135. Jeśli chodzi następnie o równoważną liczbę mieszkańców, wynoszącą ponad 10 000, jako kolejny warunek zobowiązania bardziej rygorystycznego oczyszczania – to dotyczy on, jak wynika z art. 2 pkt 6 dyrektywy dotyczącej oczyszczania ścieków komunalnych, wielkości, która wyraża przypuszczalne przeciętne zanieczyszczenie wody na mieszkańca.

136. Ponieważ równoważne liczby mieszkańców podane w dyrektywie dotyczącej oczyszczania ścieków komunalnych wyrażają określone zanieczyszczenia(37), należy brać pod uwagę przy wyliczeniu takich liczb tylko tych mieszkańców, których ścieki dopływają do oczyszczalni. Chodzi o to, aby ustalić, jak wiele osób zatrzymuje się rzeczywiście w zlewni przedmiotowej oczyszczalni ścieków, a nie o to, czy te osoby są zarejestrowane jako mieszkańcy aglomeracji.

137. Komisja uwzględniła więc słusznie w swoich wyliczeniach także osoby, którzy przebywają na terenie aglomeracji Vera jako na przykład turyści.

138. Komisja może odnieść się w tym wypadku przy ustalaniu równoważnej liczby mieszkańców do głównego sezonu turystycznego, ponieważ zgodnie z art.4 ust. 4 dyrektywy dotyczącej oczyszczania ścieków komunalnych należy obliczyć wyrażone w równoważnej liczbie mieszkańców zanieczyszczenie na podstawie „najwyższego tygodniowego przeciętnego zanieczyszczenia w dopływie oczyszczalni ścieków podczas roku”.

139. Jeśli chodzi o konkretną równoważną liczbę mieszkańców aglomeracji Vera, to rząd hiszpański potwierdza, że w roku 2001 Vera liczyła 7664, a Antas 2844 (stałych) mieszkańców. W tym względzie jest nieistotne, że Komisja opierała się w tej sprawie najpierw na statystykach z roku 2003. Rząd hiszpański stwierdził poza tym wprawdzie, że nie zostało udowodnione, iż Antas należy do aglomeracji Vera, ale też nie zaprzeczył temu. Dlatego można wyjść z założenia, że stała liczba mieszkańców wynosi ponad 10 000.

140. Poza tym Komisja wyliczyła (chociaż na podstawie statystyk z roku 2003) liczbę ponad 9000 innych osób, które są obecne na przedmiotowym obszarze. Ta liczba wynika z ilości miejsc w istniejących na terenie aglomeracji Vera hotelach i kempingów oraz w apartamentach wczasowych, domach letnich i osiedlach.

141. W tej kwestii należy stwierdzić, że rząd hiszpański potwierdza z tego 43 miejsca w pensjonatach i 659 miejsc w hotelach. Do tego miejscowy plac kempingowy według dokumentów dostarczonych przez Komisję dysponuje możliwością przyjęcia 2700 osób.

142. Nawet jeżeli, jak argumentował rząd hiszpański, kilka z osiedli ujętych przez Komisję nie powinno należeć do w tym przypadku relewantnego obszaru aglomeracji oraz pewna liczba mieszkańców – co dotyczy domów letnich – była liczona podwójnie, to Komisja moim zdaniem dostarczyła dowód, nawet jeżeli przyjmiemy większy współczynnik nieprecyzyjności, że dla aglomeracji Vera należy przyjąć, że równoważna liczba mieszkańców wynosi ponad 10 000, bez konieczności jeszcze bliższego określenia tej liczby dla celów art. 4 ust. 2 dyrektywy dotyczącej oczyszczania ścieków komunalnych.

143. Ponieważ ścieki z aglomeracji Vera, aglomeracji z równoważną liczbą mieszkańców ponad 10 000, są odprowadzane pośrednio do obszaru wrażliwego, należy te ścieki tym samym poddać bardziej rygorystycznemu oczyszczaniu niż przewidziane w art. 4 dyrektywy dotyczącej oczyszczania ścieków komunalnych, ponieważ to zobowiązanie zgodnie z art. 4 ust. 2 dyrektywy dotyczącej oczyszczania ścieków komunalnych obowiązuje od dnia 31 grudnia 1998 r.

144. Rząd hiszpański nie zaprzeczał zaś, że przedmiotowe ścieki nie zostały poddane tego rodzaju oczyszczaniu, lecz raczej wywodził, że zażądał od spółki, która zarządza przedmiotową oczyszczalnią ścieków, opracowania na temat ścieków aglomeracji, którego jednak jeszcze nie posiada.

145. Podsumowując: czwarty zarzut Komisji jest zasadny.

IX – Naruszenie dyrektywy w sprawie ochrony wód przed zanieczyszczeniem powodowanym przez azotany pochodzące ze źródeł rolniczych

A –    Istotne argumenty stron

146. W piątej części skargi Komisja zarzuca Królestwu Hiszpanii, że naruszyło art. 3 ust.1, 2 i 4 dyrektywy w sprawie ochrony wód przed azotanami, nie zakwalifikowawszy Rambla de Mojácar jako strefy podatnej, chociaż ten obszar leży w zlewni przybrzeżnej laguny rzeki Antas, która jest zakwalifikowana jako strefa wrażliwa.

147. Komisja oddala zarzut niedopuszczalności tego zarzutu podniesiony przez rząd hiszpański z uzasadnieniem, że po pierwsze temu zarzutowi w uzasadnionej opinii jest poświęcona cała strona, a po drugie nie można generalnie stosować zasady ne bis in idem do postępowań w sprawie stwierdzenia uchybienia zobowiązaniom ani w żadnym razie nie jest ona właściwa w tej sprawie.

148. Komisja uzasadnia swój zarzut co do istoty opracowaniem instytutu ERM, z którego wynika, że przedmiotowe wody są eutroficzne i wykazują wysokie stężenie azotanów. Komisja wywodzi, że z załącznika I do dyrektywy w sprawie ochrony wód przed azotanami wynika, że nie jest konieczne, żeby stężenie azotanu wynosiło powyżej 50 mg/l, aby zakwalifikować omawiany region jako obszar wrażliwy, ponieważ wystarczy, że woda gruntowa mogłaby zawierać taką jego ilość. To samo dotyczy kryterium eutrofizacji. Komisja odnosi się do informacji Instituto Geológico y Minero de España, z których wynika, że w jednostce hydrogeologicznej 06.06 Bajo Almanzora stężenie azotanu wynosi powyżej 50 mg/l. Zdaniem Komisji rolnicze pochodzenie zanieczyszczenia azotanami jest łatwe do zrozumienia w świetle dalszej publikacji tego instytutu z 1999 r. o jakości chemicznej i zanieczyszczeniu wody gruntowej w Hiszpanii, która dotyczy okresu od 1982 do 1993 r.

149. Hiszpański rząd uważa zarzut naruszenia dyrektywy w sprawie ochrony wód przed azotanami za niedopuszczalny z dwóch powodów. Po pierwsze, ponieważ w uzasadnionej opinii dyrektywa w sprawie ochrony wód przed azotanami przytoczona jest tylko jako dodatek w związku z dyrektywą o ocenie jako możliwy zarzut. Po drugie, ponieważ rządowi hiszpańskiemu przekazano przed wniesieniem skargi już w innym postępowaniu w sprawie stwierdzenia uchybienia zobowiązaniom kolejne wezwanie Komisji do usunięcia uchybienia, które zawiera ten sam zarzut jak w tym postępowaniu i ponieważ Komisja narusza w ten sposób zasadę ne bis in idem.

150. Rząd hiszpański kwestionuje pomocniczo zakres zanieczyszczenia azotanami, podany przez Komisję, jak i jego rolnicze pochodzenie, które nie zostało udokumentowane przez – w wielorakim względzie wadliwe – opracowanie instytutu ERM. Bajo Almanzora, do którego odnosi się publikacja z roku 1999, cytowana przez Komisję, nie może być porównywany z obszarem, o który chodzi w tej sprawie. Biegi rzek Antas i Aguas są z hydrogeologicznego punktu widzenia oddzielone od obszaru Bajo Almanzora i znajdują się w regionie wykorzystywanym głównie turystycznie.

 Ocena

 W przedmiocie dopuszczalności

151. Najpierw należy rozpatrzyć argument, że przedmiotowy zarzut jest niedopuszczalny, ponieważ nie został wymieniony w sentencji uzasadnionej opinii.

152. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem zarzuty, które są w późniejszym czasie wnoszone w skardze, muszą być dokładnie określone w uzasadnionej opinii. Jest to niezbędne, aby jasno ograniczyć przedmiot sporu przed wszczęciem postępowania sądowego oraz aby zapewnić, że pozwane państwo członkowskie otrzyma dokładną informację o wniesionych przeciwko niemu zarzutach i będzie mogło już przed wystąpieniem do Trybunału przez Komisję usunąć podnoszone uchybienia zobowiązaniom lub przestawić argumenty na swoją obronę(38).

153. Chociaż sentencja uzasadnionej opinii powinna się zgadzać zasadniczo z sentencją skargi(39), brak zarzutu w sentencji uzasadnionej opinii nie powoduje niedopuszczalności skargi, jeżeli z pozostałej treści pisma jasno wynika, że ten zarzut jest przeciwko niemu wnoszony. W takim przypadku państwo członkowskie może skorzystać ze swojego prawa do obrony.

154. Tak jest w tej sprawie, ponieważ, jak przyznał również rząd hiszpański, Komisja poświęciła zarzutowi naruszenia dyrektywy w sprawie ochrony wód przed azotanami w uzasadnionej opinii prawie całą stronę, a ponadto przytoczyła ten zarzut tak na stronie tytułowej, jak i we wprowadzeniu. Z całej treści uzasadnionej opinii wynika więc jednoznacznie, że Komisja chciała podnieść także zarzut tego naruszenia.

155. Rząd hiszpański wskazał następnie na naruszenie zasady ne bis in idem, która zabrania nakładać karę na tę samą osobę więcej aniżeli raz z powodu tego samego sprzecznego z prawem zachowania w celu ochrony tego samego dobra prawnego(40). Po pierwsze należy tu za Komisją zauważyć, że postępowanie w sprawie uchybienia zobowiązaniom zgodnie z art. 226 WE prowadzi jedynie do obiektywnego stwierdzenia, iż państwo członkowskie – odpowiednio do sytuacji, która miała miejsce w momencie decydującym dla oceny – uchybiło zobowiązaniom(41). To postępowanie nie ma więc jako takie charakteru kary, dlatego już tylko z tej przyczyny nie uważam, że zasada ne bis in idem miała w tej kwestii zastosowanie(42). Po drugie inne postępowanie w sprawie uchybienia zobowiązaniom, wszczęte dopiero po tym przedmiotowym postępowaniu, nie może w żadnym razie pociągać za sobą niedopuszczalności przedmiotowego postępowania.

156. Piąty zarzut Komisji jest więc dopuszczalny.

B –    W przedmiocie zasadności

157. Według art. 3 ust. 2 dyrektywy w sprawie ochrony wód przed azotanami państwa członkowskie kwalifikują jako strefy podatne wszystkie obszary gleby w ramach ich terytoriów należących do zlewni wód dotkniętych zanieczyszczeniami w rozumieniu art. 3 ust. 1.

158. Państwa członkowskie stosują przy określaniu tych wód kryteria załącznika I do dyrektywy. Według tych kryteriów wody należy określić jako dotknięte zanieczyszczeniami, jeżeli wody gruntowe zawierają stężenie azotanu powyżej 50 mg/l lub jeżeli w wodach publicznych, ujściach wód, wodach przybrzeżnych lub morzach stwierdzono eutrofizację. Zarówno zgodnie z art. 3 ust. 1, jak i z załącznikiem I część A pkt 2 do dyrektywy w sprawie ochrony wód przed azotanami nie tylko występujące już zanieczyszczenie, lecz także możliwe zanieczyszczenie wód obszaru może wywołać zobowiązanie zakwalifikowania tego obszaru jako strefy podatnej.

159. Argumentacja rządu hiszpańskiego odnośnie do rzeczywistej ilości azotanu nie jest więc w stanie podważyć zarzutu Komisji. Poza tym należy stwierdzić, że laguna przybrzeżna rzeki Antas, do której według twierdzeń Komisji ma miejsce spływ z obszaru Rambla de Mojácar w rozumieniu dyrektywy dotyczącej oczyszczania ścieków komunalnych, została zakwalifikowana jako strefa podatna w rozumieniu dyrektywy dotyczącej oczyszczania ścieków komunalnych, a mianowicie, jak wywodził rząd hiszpański, na podstawie zagrożenia zanieczyszczeniem azotanami i eutrofizacją.

160. Nawet jednak jeżeli można uznać, że wody laguny przybrzeżnej rzeki Antas spełniają pod tym względem kryteria dla określenia wód z załącznika I do dyrektywy w sprawie ochrony wód przed azotanami, to następnie Komisja powinna udowodnić, jak wynika z wyroku Trybunału w sprawie Stanley i in., że zanieczyszczenia tych wód są w znacznej części pochodzenia rolniczego(43).

161. Jeżeli chodzi o opracowanie instytutu ERM, to nie daje ono żadnej informacji na temat rolniczego pochodzenia zanieczyszczeń w lagunie przybrzeżnej rzeki Antas. Raczej opracowanie to wskazuje, na co też zwracała uwagę Komisja w tym postępowaniu, na intensywnie prowadzoną działalność turystyczną na tym obszarze jako jedną z przyczyn zanieczyszczenia wód. Po pierwsze wymieniona przez Komisję publikacja z roku 1999 odnosi się do obszaru Bajo Almanzora, którego hydrogeologiczne znaczenie dla laguny przybrzeżnej rzeki Antas kwestionował rząd hiszpański; po drugie nie wynika z tej publikacji, która odnosi się do lat od 1982 do 1993, że rolnictwo jest potencjalną przyczyną zanieczyszczenia wody gruntowej, bez możliwości stwierdzenia na tej podstawie z określoną pewnością, że doprowadzenie związków azotowych pochodzenia rolniczego stanowi znaczny wkład w całe istniejące zanieczyszczenie w obszarze przybrzeżnej laguny.

162. Jeżeli się do tego uwzględni, że państwom członkowskim należy przyznać w kwestii kwalifikacji wód w rozumieniu art. 3 ust. 1 szeroki zakres uznania(44), to w świetle poprzednich wywodów należy stwierdzić, że Komisja nie udowodniła w wystarczającym z punktu widzenia prawa stopniu, że ma miejsce spływ z obszaru Ramola de Mojácar do wód, które są dotknięte zanieczyszczeniami w rozumieniu art. 3 ust. 1 dyrektywy w sprawie ochrony wód przed azotanami w związku z załącznikiem I do tej dyrektywy i dlatego należało go zakwalifikować jako strefę podatną.

163. Zarzut Komisji, według którego Królestwo Hiszpanii naruszyło art. 3 dyrektywy sprawie ochrony wód przed azotanami, nie zakwalifikowawszy obszaru Ramola de Mojácar jako strefę podatną, jest więc bezzasadny.

X –    Koszty

164. 87.   Zgodnie z art. 69 § 3 regulaminu Trybunał może rozstrzygnąć o podziale kosztów, albo postanowić, że każda ze stron pokryje własne koszty, jeżeli każda ze stron częściowo wygrała, a częściowo przegrała sprawę oraz w przypadkach szczególnych. Ze względu na to, że obie strony po części wygrały a po części przegrały sprawę oraz biorąc pod uwagę słuszność argumentacji obu stron, a raczej jej brak, proponuję orzec, aby każda ze stron pokryła własne koszty.

165. Zgodnie z art. 69 § 4 Zjednoczone Królestwo, które przystąpiło do postępowania jako interwenient, pokrywa własne koszty.

XI – Wnioski

166. Uwzględniając powyższe proponuję, by Trybunał

1)      stwierdził, że:

–        nie podjąwszy działań niezbędnych do wypełnienia zobowiązań ciążących na nim na mocy art. 4, 9 i 13 dyrektywy 75/442/EWG, zmienionej dyrektywą 91/156/EWG, nie podjąwszy działań niezbędnych, aby zapewnić, że odpady wytwarzane przez gospodarstwo zajmujące się hodowlą świń położone w miejscu zwanym „El Pago de la Media Legua” zostaną unieszkodliwione lub odzyskane bez stwarzania zagrożenia dla zdrowia ludzkiego ani spowodowania szkody w środowisku, pozwoliwszy na funkcjonowanie tego gospodarstwa bez zezwolenia wymaganego przepisami tej dyrektywy i nie przeprowadziwszy okresowych kontroli wymaganych dla tego typu gospodarstw,

–        nie zapewniwszy, by ścieki komunalne z aglomeracji Vera poddane były oczyszczaniu, o którym mowa w art. 5 ust. 2 dyrektywy Rady 91/271/EWG dotyczącej oczyszczania ścieków komunalnych tj. oczyszczaniu bardziej rygorystycznemu niż określone w art. 4 tej dyrektywy,

Królestwo Hiszpanii uchybiło zobowiązaniom ciążącym na nim na mocy traktatu;

2)      oddalił skargę w pozostałej części;

3)      orzekł, że Komisja, Królestwo Hiszpanii i Zjednoczone Królestwo pokryją własne koszty.


1 – Język oryginału: niemiecki.


2 –       Dz.U. L 194, str. 39.


3 –       Dz.U. L 78, str. 32.


4 –       Dz.U. L 175, str. 40.


5 –       Dz.U. L 73, str. 5.


6 –       Dz.U. 1980, L 20, str. 43.


7 –       Dz.U. L 135, str. 40.


8 –       Dz.U. L 375, str. 1.


9 – Zobacz pkt 1 powyżej.


10 – Wyrok z dnia 18 kwietnia 2002 r. w sprawie C‑9/00 Palin Granit Vehmassalon kansanterveystyön kuntayhtymän hallitus, Rec. str. I‑3533, pkt 22.


11 – Wyrok z dnia 18 grudnia 1997 r. w sprawie C‑129/96 Inter-Environnement Wallonie, Rec. str. I‑7411, pkt 26.


12 – Jednakże „z wyjątkiem wykluczonych odpadów według art. 2 ust. 1 lit. b) ppkt iii)”. Odstępstwo to omówię szerzej poniżej.


13 – Zobacz wyrok z dnia 15 czerwca 2000 r. w sprawach połączonych C‑418/97 i C‑419/97 ARCO Chemie Nederland i in., Rec. str. I‑4475, pkt 51 i 82.


14 – Zobacz wyrok z dnia 11 listopada 2004 r. w sprawie C‑457/02 Niselli, Rec. str. I‑10853, pkt 36; jednakże z drugiej strony nie można wykluczyć, że wykorzystanie substancji w sposób, który opisano jako „procedurę odzyskiwania” w załączniku II część B dyrektywy o odpadach, dostarcza wskazówki odnośnie do oceny, która ma zostać podjęta według wszelkich okoliczności, czy posiadacz tej substancji usuwa ją, chce lub musi ją usunąć i dlatego chodzi o „odpady”: zob. ww. w przypisie 13 wyrok w sprawach połączonych ARCO Chemie Nederland i in., pkt 69.


15 - Zobacz wyrok z dnia 28 marca 1990 r. w sprawach połączonych C‑206/88 i C‑207/88 Vessoso i Zanetti, Rec. str. I‑1461, pkt 12, i ww. w przypisie 10 wyrok w sprawie Palin Granit, pkt 23 i 24.


16 – Ww. w przypisie 13 wyrok w sprawach połączonych ARCO Chemie Nederland i in., pkt 84, i ww. w przypisie 14 wyrok w sprawie Niselli, pkt 43.


17 – Zobacz ww. w przypisie 10 wyrok w sprawie Palin Granit, pkt 34 i 35, i ww. w przypisie 14 wyrok w sprawie Niselli, pkt 44.


18 – Zobacz ww. w przypisie 13 wyrok w sprawach połączonych ARCO Chemie Nederland i in., pkt 86.


19 – Ww. w przypisie 10 wyrok w sprawie Palin Granit, pkt 34–36, i ww. w przypisie 14 wyrok w sprawie C‑457/02, pkt 44 i 45.


20 – Wyrok z dnia 11 września 2003 r. w sprawie C‑114/01 AvestaPolarit Chrome, Rec. str. I‑8725, pkt 35–37.


21 – Ibidem, pkt 38.


22 – Zobacz wyrok w sprawach połączonych ARCO Chemie Nederland i in., przywołany w przypisie 13, pkt 66–68.


23 – Wyrok w sprawie AvestaPolarit Chrome, przywołany w przypisie 20, pkt 50 i 51.


24 – Ibidem, pkt 51, 52 i 59.


25 – Zobacz między innymi wyroki z dnia 10 września 1996 r. w sprawie C‑11/95 Komisja przeciwko Belgii, Rec. str. I‑4115, i z dnia 29 stycznia 2004 r. w sprawie C‑209/02 Komisja przeciwko Austrii, Rec. str. I‑1211.


26 – Zobacz wyrok z dnia 18 listopada 2004 r. w sprawie C‑420/02 Komisja przeciwko Grecji, Rec. I‑11173, pkt 21–24.


27 – Zobacz wyroki z dnia 12 września 2000 r. w sprawie C‑408/97 Komisja przeciwko Niderlandom, Rec. str. I‑6417, pkt 18, i z dnia 5 czerwca 2003 r. w sprawie C‑145/01 Komisja przeciwko Włochom, Rec. str. I‑5581, pkt 17.


28 – Zobacz między innymi wyroki z dnia 23 października 1997 r. w sprawie C‑375/95 Komisja przeciwko Grecji, Rec. str. I‑5981, pkt 37, i z dnia 11 lipca 2002 r. w sprawie C‑139/00 Komisja przeciwko Hiszpanii, Rec. str. I‑6407, pkt 18.


29 – Zobacz między innymi wyrok z dnia 13 grudnia 1990 r. w sprawie C‑347/88 Komisja przeciwko Grecji, Rec. str. I‑4747, pkt 28; z dnia 31 marca 1992 r. w sprawie C‑52/90 Komisja przeciwko Danii, Rec. str. I‑2187, pkt 17; ww. w przypisie 28 wyrok z dnia 23 października 1997 r. w sprawie Komisja przeciwko Grecji, pkt 35, i wyrok z dnia 29 listopada 2001 r. w sprawie C‑202/99 Komisja przeciwko Włochom, Rec. str. I‑9319, pkt 20.


30 – Zobacz między innymi wyroki z dnia 25 maja 1982 r. w sprawie 96/81 Komisja przeciwko Niderlandom, Rec. str. 1791, pkt 6, z dnia 26 czerwca 2003 r. w sprawie C‑404/00 Komisja przeciwko Hiszpanii, Rec. str. I‑6695, pkt 26, i z dnia 6 listopada 2003 r. w sprawie C‑434/01 Komisja przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, Rec. str. I‑13239, pkt 21.


31 – Zobacz między innymi ww. w przypisie 28 wyrok w sprawie Komisja przeciwko Hiszpanii, pkt 27.


32 – Wyrok z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie C‑117/02 Komisja przeciwko Portugalii, Rec. str. I‑5517, pkt 82.


33 – Ibidem, pkt 1.


34 – Zobacz ww. w przypisie 26 wyrok w sprawie Komisja przeciwko Grecji, pkt 22.


35 – Ibidem, pkt 22.


36 – Wyrok z dnia 25 kwietnia 2002 r. w sprawie C‑396/00 Komisja przeciwko Włochom, Rec. str. I‑3949, pkt 29 i nast.


37 – Zobacz art. 4 ust. 4 dyrektywy dotyczącej oczyszczania ścieków komunalnych.


38 – Zobacz między innymi wyrok z dnia 24 czerwca 2004 r. w sprawie C‑350/02 Komisja przeciwko Niderlandom, Rec. str. I‑6213, pkt 18–21 i przywołane tam orzecznictwo.


39 – Zobacz ww. w przypisie 28 wyrok w sprawie Komisja przeciwko Hiszpanii, pkt 18.


40 – Zobacz między innymi wyrok z dnia 7 stycznia 2004 r. w sprawach połączonych C‑204/00P, C‑205/00 P, C‑211/00 P, C213/00 P, C‑217/00 P i C‑219/00 P Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji, Rec. str. I‑123, pkt 338.


41 – Zobacz między innymi wyrok z dnia 1 października 1998 r. w sprawie C‑71/97 Komisja przeciwko Hiszpanii, Rec. str. I‑5591, pkt 14.


42 – Zobacz podobnie opinia rzecznika generalnego Geelhoeda z dnia 21 października 2004 r. w sprawie w toku C‑212/03 Komisja przeciwko Francji, pkt 23.


43 – Wyrok z dnia 29 kwietnia 1999 r. w sprawie C‑293/97 Standley i in. Rec. str. I‑2603, pkt 40.


44 – Zobacz ww. w przypisie 43 wyrok w sprawie Standley i in., pkt 37 i 39.