Language of document : ECLI:EU:C:2020:565

Sprawa C610/18

AFMB Ltd i in.

przeciwko

Raad van bestuur van de Sociale verzekeringsbank

(wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Centrale Raad van Beroep)

 Wyrok Trybunału (wielka izba) z dnia 16 lipca 2020 r.

Odesłanie prejudycjalne – Pracownicy migrujący – Zabezpieczenie społeczne – Właściwe ustawodawstwo – Rozporządzenie (EWG) nr 1408/71 – Artykuł 14 pkt 2 lit. a) – Pojęcie „osoby, która stanowi część personelu drogowego przedsiębiorstwa” – Rozporządzenie (WE) nr 883/2004 – Artykuł 13 ust. 1 lit. b) – Pojęcie „pracodawcy” – Kierowcy samochodów ciężarowych normalnie wykonujący pracę najemną w dwóch lub w kilku państwach członkowskich lub państwach Europejskiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu (EFTA) – Kierowcy samochodów ciężarowych, którzy zawarli umowę o pracę z przedsiębiorstwem, ale podlegają faktycznemu kierownictwu innego przedsiębiorstwa mającego siedzibę w państwie członkowskim zamieszkania tych kierowców – Określenie przedsiębiorstwa posiadającego status „pracodawcy”

1.        Zabezpieczenie społeczne – Pracownicy migrujący – Właściwe ustawodawstwo – Jednoczesne stosowanie kilku krajowych ustawodawstw – Wyłączenie – System norm kolizyjnych – Charakter zupełny – Cele

[rozporządzenie Rady nr 1408/71, art. 2, art. 13 ust. 1, art. 13 ust. 2 lit. a), art. 14 pkt 2 lit. a); rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady nr 883/2004, art. 2, art. 11 ust. 1, art. 11 ust. 3 lit. a), art. 13 ust. 1 lit. b)]

(zob. pkt 40–43)

2.        Zabezpieczenie społeczne – Pracownicy migrujący – Właściwe ustawodawstwo – Osoba zwykle zatrudniona na terytorium dwóch lub więcej państw członkowskich – Kierowca samochodu ciężarowego, który zawarł umowę o pracę z przedsiębiorstwem, ale podlega faktycznemu kierownictwu przedsiębiorstwa mającego siedzibę w innym państwie członkowskim – Pracodawca – Pojęcie – Przedsiębiorstwo sprawujące faktyczne kierownictwo nad tym kierowcą, ponoszące odpowiednie koszty wynagrodzenia i faktycznie uprawnione do zwolnienia tego kierowcy – Włączenie – Przedsiębiorstwo, które zawarło umowę o pracę ze wspomnianym kierowcą, ale nie sprawuje nad nim faktycznego kierownictwa – Wyłączenie

[rozporządzenie Rady nr 1408/71, art. 14 pkt 2 lit. a), rozporządzenie Rady nr 574/72; rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady nr 883/2004, art. 13 ust. 1 lit. b) ppkt (i), rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady nr 987/2009]

(zob. pkt 52–54, 60, 61, 70–72, 75, 80, sentencja)


Streszczenie

Pracodawcą kierowców pojazdów ciężarowych zatrudnionych w międzynarodowym transporcie drogowym jest przedsiębiorstwo transportowe, które sprawuje faktyczne kierownictwo nad tymi kierowcami, ponosi ich koszty wynagrodzenia i jest faktycznie uprawnione do zwolnienia tych kierowców

W wyroku AFMB i in. (C‑610/18), ogłoszonym w dniu 16 lipca 2020 r., wielka izba Trybunału orzekła, że pracodawcą obsługującego transport międzynarodowy kierowcy samochodu ciężarowego w rozumieniu rozporządzeń nr 1408/71(1) i nr 883/2004(2) jest przedsiębiorstwo, które sprawuje faktyczne kierownictwo nad tym kierowcą samochodu ciężarowego, ponosi w rzeczywistości odpowiednie koszty wynagrodzenia i jest faktycznie uprawnione do zwolnienia tego kierowcy, a nie przedsiębiorstwo, z którym ten kierowca samochodu ciężarowego zawarł umowę o pracę i które jest formalnie wskazane w tej umowie jako jego pracodawca.

W sprawie w postępowaniu głównym AFMB Ltd, spółka mająca siedzibę na Cyprze, zawarła z przedsiębiorstwami transportowymi mającymi siedzibę w Niderlandach umowy, na mocy których zobowiązała się ona w zamian za zapłatę prowizji do zarządzania pojazdami ciężarowymi tych przedsiębiorstw na rachunek i ryzyko tych przedsiębiorstw. Zawarła ona również umowy o pracę z obsługującymi transport międzynarodowy kierowcami samochodów ciężarowych zamieszkałymi w Niderlandach, zgodnie z brzmieniem których została wskazana jako ich pracodawca. Owi kierowcy samochodów ciężarowych wykonywali na rzecz wspomnianych przedsiębiorstw transportowych działalność w dwóch lub w kilku państwach członkowskich, a także w jednym lub kilku państwach Europejskiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu (EFTA).

AFMB i kierowcy zakwestionowali decyzje Raad van bestuur van de Sociale verzekeringsbank (zarządu zakładu ubezpieczeń społecznych, Niderlandy) (zwanego dalej „Svb”), na mocy których uznano, że wobec tych kierowców znajduje zastosowanie ustawodawstwo niderlandzkie w dziedzinie zabezpieczenia społecznego. Otóż według Svb jedynie przedsiębiorstwa transportowe mające siedzibę w Niderlandach powinny zostać uznane za pracodawców tych kierowców, wobec czego ma zastosowanie ustawodawstwo niderlandzkie, podczas gdy AFMB i kierowcy uważali, że za pracodawcę należy uznać AFMB i że skoro jej siedziba znajduje się na Cyprze, znajduje zastosowanie ustawodawstwo cypryjskie.

W tym kontekście sąd odsyłający, podkreślając decydujące znaczenie tej kwestii dla określenia właściwego ustawodawstwa krajowego w dziedzinie zabezpieczenia społecznego, zwrócił się do Trybunału o udzielenie wyjaśnień co do tego, czy to przedsiębiorstwa transportowe, czy też AFMB należy uznać za „pracodawcę” zainteresowanych kierowców. Na mocy rozporządzeń nr 1408/71 i nr 883/2004 osoby takie jak rozpatrywani kierowcy, które wykonują swoją działalność w dwóch lub w kilku państwach członkowskich, nie będąc w przeważającej mierze zatrudnione na terytorium państwa członkowskiego, w którym mają miejsce zamieszkania, podlegają bowiem w dziedzinie zabezpieczenia społecznego ustawodawstwu państwa członkowskiego, w którym znajduje się siedziba lub miejsce wykonywania działalności pracodawcy.

Trybunał zauważył przede wszystkim, że rozporządzenia nr 1408/71 i nr 883/2004 w celu określenia znaczenia pojęć „pracodawcy” i „personelu” nie dokonują żadnego odesłania do przepisów lub praktyk krajowych. Z tego względu należy nadać tym pojęciom autonomiczną i jednolitą wykładnię, uwzględniającą nie tylko ich brzmienie, ale także kontekst właściwych przepisów i cel danego uregulowania.

Co się tyczy użytych określeń i kontekstu, Trybunał zauważył, po pierwsze, że relacja między „pracodawcą” a jego „personelem” pociąga za sobą istnienie między nimi stosunku podporządkowania. Po drugie, podkreślił on, że należy uwzględnić obiektywną sytuację, w jakiej znajduje się dany pracownik najemny, oraz wszystkie okoliczności jego zatrudnienia. W tym względzie, o ile zawarcie umowy o pracę może stanowić wskazówkę co do istnienia stosunku podporządkowania, o tyle okoliczność ta sama w sobie nie pozwala w decydujący sposób na stwierdzenie istnienia takiego stosunku. Należy bowiem jeszcze wziąć pod uwagę nie tylko informacje formalnie zawarte w umowie o pracę, lecz także sposób, w jaki obowiązki ciążące zarówno na pracowniku, jak i na danym przedsiębiorstwie są wykonywane w praktyce. Niezależnie zatem od brzmienia umowy o pracę należy ustalić jednostkę, której rzeczywistemu kierownictwu pracownik podlega, którą obciążają w rzeczywistości odpowiednie koszty wynagrodzenia i która jest faktycznie uprawniona do zwolnienia tego pracownika.

Według Trybunału wykładnia, która opierałaby się wyłącznie na względach formalnych, takich jak zawarcie umowy o pracę, prowadziłaby do umożliwienia przedsiębiorstwom przeniesienia miejsca, które należy uznać za mające znaczenie dla określenia właściwego ustawodawstwa krajowego w dziedzinie zabezpieczenia społecznego, przy czym takie przeniesienie nie wpisuje się w rzeczywistości w przyświecający rozporządzeniom nr 1408/71 i nr 883/2004 cel polegający na zagwarantowaniu skutecznego korzystania ze swobody przepływu pracowników. Zauważając, że system ustanowiony przez te rozporządzenia ma co prawda na celu wyłącznie wspieranie koordynacji ustawodawstw krajowych w dziedzinie zabezpieczenia społecznego, Trybunał uważa jednak, że osiągnięcie celu, do którego one zmierzają, mogłoby zostać zagrożone, gdyby przyjęta wykładnia prowadziła do ułatwienia przedsiębiorstwom posługiwania się całkowicie sztucznymi konstrukcjami w celu wykorzystania uregulowań Unii wyłącznie do tego, by czerpać korzyści z różnic istniejących pomiędzy systemami krajowymi.

W niniejszej sprawie Trybunał stwierdził, że wydaje się, iż w trakcie rozpatrywanych okresów kierowcy stanowili część personelu przedsiębiorstw transportowych, a przedsiębiorstwa te były ich pracodawcami, wobec czego niderlandzkie ustawodawstwo w dziedzinie zabezpieczenia społecznego wydaje się mieć do nich zastosowanie, czego sprawdzenie należy jednak do sądu odsyłającego. Przed zawarciem umów o pracę z AFMB kierowcy ci zostali bowiem wybrani przez same przedsiębiorstwa transportowe, a po zawarciu wspomnianych umów wykonywali swoją działalność na rachunek i na ryzyko tych przedsiębiorstw. Ponadto faktyczne koszty ich wynagrodzeń były przejmowane przez przedsiębiorstwa transportowe za pośrednictwem prowizji wypłacanej AFMB. Wreszcie wydaje się, że przedsiębiorstwa transportowe były faktycznie uprawnione do zwalniania z pracy, a część kierowców była już pracownikami tych przedsiębiorstw przed zawarciem umów o pracę z AFMB.



1      Rozporządzenie Rady (EWG) nr 1408/71 z dnia 14 czerwca 1971 r. w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych, osób prowadzących działalność na własny rachunek i do członków ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie, w brzmieniu zmienionym i uaktualnionym rozporządzeniem Rady (WE) nr 118/97 z dnia 2 grudnia 1996 r. (Dz.U. 1997, L 28, s. 1), zmienione rozporządzeniem (WE) nr 631/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 31 marca 2004 r. (Dz.U. L 2004, L 100, s. 1), a w szczególności jego art. 14 pkt 2 lit. a) (zwane dalej „rozporządzeniem nr 1408/71”).


2      Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.U. 2004, L 166, s. 1), zmienione rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 465/2012 z dnia 22 maja 2012 r. (Dz.U. 2012, L 149, s. 4), a w szczególności jego art. 13 ust. 1 lit. b).