Language of document : ECLI:EU:C:2009:641

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

JÁNA MAZÁKA

przedstawiona w dniu 20 października 2009 r.(1)

Sprawa C‑310/08

London Borough of Harrow

przeciwko

Nimco Hassan Ibrahim

i

Secretary of State for the Home Department

[Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Court of Appeal (Civil Division) (England and Wales) (Zjednoczone Królestwo)]

Swobodny przepływ osób – Prawo pobytu członków rodziny byłego pracownika wspólnotowego – Prawo dzieci do odbywania nauki w przyjmującym państwie członkowskim – Prawo matki będącej obywatelką państwa, które nie jest państwem członkowskim do pobytu w przyjmującym państwie członkowskim – Artykuł 12 rozporządzenia (EWG) nr 1612/68 – Artykuł 12 ust. 3 dyrektywy 2004/38/WE – Brak wystarczających zasobów, aby nie stanowić obciążenia dla systemu pomocy społecznej przyjmującego państwa członkowskiego





1.        W niniejszej sprawie Court of Appeal (Civil Division) (England and Wales) (Zjednoczone Królestwo) zwrócił się do Trybunału na podstawie art. 234 WE o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w przedmiocie trzech pytań dotyczących wykładni art. 12 rozporządzenia Rady (EWG) nr 1612/68 z dnia 15 października 1968 r. w sprawie swobodnego przepływu pracowników wewnątrz Wspólnoty(2) i dyrektywy 2004/38/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie prawa obywateli Unii i członków ich rodzin do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich, zmieniającej rozporządzenie (EWG) nr 1612/68 i uchylającej dyrektywy 64/221/EWG, 68/360/EWG, 72/194/EWG, 73/148/EWG, 75/34/EWG, 75/35/EWG, 90/364/EWG, 90/365/EWG i 93/96/EWG(3).

2.        Pytania te podniesione zostały w postępowaniu między Nimco Hassan Ibrahim, obywatelką państwa trzeciego, będącą żoną obywatela duńskiego, który uprzednio pracował w Zjednoczonym Królestwie i mającą dzieci w wieku szkolnym będące obywatelami duńskimi a London Borough of Harrow (zwaną dalej „Borough”) w przedmiocie uprawnienia Nimco Hassan Ibrahim do otrzymywania dodatku mieszkaniowego w Zjednoczonym Królestwie. Nimco Hassan Ibrahim i jej dzieci nie są niezależni majątkowo, polegając w tym względzie na pomocy społecznej Zjednoczonego Królestwa. Secretary of State for the Home Department (zwany dalej „Secretary of State”) bierze udział w tym postępowaniu w charakterze interwenienta. Na podstawie prawa Zjednoczonego Królestwa Nimco Hassan Ibrahim nie ma prawa do otrzymywania dodatku mieszkaniowego w razie nieposiadania zgodnie z prawem wspólnotowym prawa pobytu w tym państwie członkowskim. Court of Appeal prosi u udzielenie wskazówek między innymi w kwestii, czy Nimco Hassan Ibrahim i jej dzieci mają prawo pobytu na podstawie dyrektywy 2004/38 lub art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 i jeśli tak, również w kwestii, czy muszą oni posiadać wystarczające zasoby, aby nie stanowić obciążenia dla systemu pomocy społecznej Zjednoczonego Królestwa w okresie pobytu i być objęci pełnym ubezpieczeniem zdrowotnym w tym państwie członkowskim.

I –    Ramy prawne

A –    Prawo wspólnotowe

3.        Artykuł 10 rozporządzenia nr 1612/68 przed jego uchyleniem stanowił, że:

„1. Prawo osiedlenia się w innym państwie członkowskim wraz z pracownikiem, który jest obywatelem państwa członkowskiego i jest zatrudniony na terytorium innego państwa członkowskiego mają następujące osoby, bez względu na przynależność państwową:

(a)      współmałżonek oraz zstępni poniżej 21 roku życia lub pozostający na utrzymaniu pracownika;

(b)      wstępni pracownika lub jego współmałżonka, pozostający na jego utrzymaniu.

2. Państwa członkowskie ułatwiają przyjęcie członka rodziny, którego nie dotyczy przepis ust. 1, jeżeli pozostaje on na utrzymaniu pracownika lub w kraju pochodzenia i zamieszkuje z nim we wspólnym gospodarstwie domowym.

3. Do celów ust. 1 i 2 pracownik powinien dysponować dla swojej rodziny lokalem o standardzie przyjętym dla pracowników krajowych w regionie, w którym jest zatrudniony, przy czym przepis niniejszy nie może powodować dyskryminacji pracowników krajowych względem pracowników z innych państw członkowskich”.

4.        Artykuł 12 rozporządzenia nr 1612/68 stanowi, że:

„Dzieci obywatela państwa członkowskiego, który jest lub był zatrudniony na terytorium innego państwa członkowskiego, mają dostęp do powszechnego systemu kształcenia, nauki zawodu oraz szkolenia zawodowego na takich samych warunkach jak obywatele tego państwa, jeżeli dzieci te mieszkają na jego terytorium.

Państwa członkowskie popierają wszelkie wysiłki zapewniające tym dzieciom możliwie najlepsze warunki uczestnictwa w zajęciach, o jakich mowa”.

5.        Artykuł 12 dyrektywy 2004/38 zatytułowany „Zachowanie prawa pobytu przez członków rodziny w przypadku śmierci lub wyjazdu obywatela Unii” stanowi w ust. 3, że:

„Wyjazd obywatela Unii z przyjmującego państwa członkowskiego lub jego śmierć nie prowadzą do utraty prawa pobytu przez jego dzieci lub rodzica, który sprawuje faktyczną opiekę nad dziećmi, bez względu na przynależność państwową, jeżeli dzieci zamieszkują w przyjmującym państwie członkowskim i są zapisane do instytucji edukacyjnej w celu studiowania tam, aż do momentu zakończenia ich studiów”.

6.        Artykuł 14 ust. 2 dyrektywy 2004/38 stanowi, że:

„Obywatele Unii i członkowie ich rodzin posiadają prawo pobytu przewidziane w art. 7, 12 i 13 tak długo, dopóki spełniają warunki w nich określone”.

B –    Prawo krajowe

7.        Zgodnie z art. 6 ust. 1 Immigration (European Economic Area) Regulations 2006 [rozporządzenia w sprawie imigracji (Europejski Obszar Gospodarczy) z 2006 r., zwanego dalej „rozporządzeniem z 2006 r.”)] „osobą uprawnioną” posiadającą prawo pobytu w Zjednoczonym Królestwie jest osoba będąca obywatelem EOG przebywająca w Zjednoczonym Królestwie w charakterze osoby poszukującej pracy, pracownika, osoby prowadzącej działalność na własny rachunek, osoby niezależnej majątkowo lub studenta. Zgodnie z art. 19 ust. 3 lit. a) rozporządzenia z 2006 r. osoba, która otrzymała lub nabyła prawo do pobytu w Zjednoczonym Królestwie na podstawie rozporządzenia może zostać wydalona ze Zjednoczonego Królestwa, jeśli nie posiada lub przestaje posiadać prawo do pobytu na podstawie rozporządzenia.

8.        Zgodnie z Housing Act 1996 (ustawą o mieszkalnictwie z 1996 r.) i Allocation of Housing and Homelessness (Eligibility) Regulations 2006 [rozporządzeniem w sprawie przydziału mieszkań (przesłanki) i bezdomności] Nimco Hassan Ibrahim nie przysługuje prawo do otrzymywania dodatku mieszkaniowego, jeśli nie ma ona prawa pobytu w tym państwie członkowskim zgodnie z prawem wspólnotowym.

II – Postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne

9.        Nimco Hassan Ibrahim jest obywatelką państwa trzeciego. Wyszła ona za mąż za obywatela duńskiego zwanego dalej Y, z którym następnie była w separacji. Y przybył do Zjednoczonego Królestwa w 2002 r. i pracował tam od października 2002 r. do maja 2003 r. Od czerwca 2003 r. do marca 2004 r. Y pobierał zasiłek dla niezdolnych do pracy, ale z końcem tego okresu zasiłek przestał mu przysługiwać z uwagi na stwierdzenie jego zdolności do pracy. Niedługo potem Y opuścił Zjednoczone Królestwo, do którego powrócił w grudniu 2006 r. W trakcie okresu pomiędzy zakończeniem jego stosunku pracy i opuszczeniem przezeń Zjednoczonego Królestwa przestał on być „osobą uprawnioną” na podstawie art. 6 rozporządzenia z 2006 r. Po powrocie do Zjednoczonego Królestwa w grudniu 2006 r. Y nie odzyskał statusu „osoby uprawnionej”, której przysługuje prawo pobytu zgodnie z prawem Zjednoczonego Królestwa.

10.      Nimco Hassan Ibrahim przybyła do Zjednoczonego Królestwa w lutym 2003 r. za pozwoleniem organów imigracyjnych w celu przyłączenia się do małżonka. Mają oni czworo dzieci, z których wszystkie są obywatelami duńskimi. W październiku 2007 r. były one w wieku od 1 roku do 9 lat. Troje najstarszych dzieci przybyło do Zjednoczonego Królestwa w lutym 2003 r. wraz z matką. Czwarte dziecko urodziło się w Zjednoczonym Królestwie. Dwoje najstarszych dzieci rozpoczęło odbywanie nauki w ramach szkolnictwa państwowego wkrótce po ich przybyciu do Zjednoczonego Królestwa i naukę tą kontynuują.

11.      Po opuszczeniu przez męża w 2004 r. Zjednoczonego Królestwa Nimco Hassan Ibrahim doprowadziła do orzeczenia ich separacji. Nie była ona i dalej nie jest niezależna majątkowo. Nie pracuje i jeśli chodzi o pokrycie podstawowych kosztów utrzymania i zakwaterowania, jest całkowicie uzależniona od dodatków proporcjonalnych do posiadanych przez nią środków. Nie posiada ona pełnego ubezpieczenia zdrowotnego i jest zatem uzależniona od United Kingdom National Health Service (państwowej opieki zdrowotnej Zjednoczonego Królestwa).

12.      W styczniu 2007 r. Nimco Hassan Ibrahim zwróciła się do Borough o przyznanie jej i jej dzieciom dodatku mieszkaniowego. Decyzją z dnia 1 lutego 2007 r. Borough stwierdziła, że Nimco Hassan Ibrahim nie ma prawa do otrzymywania dodatku mieszkaniowego, ponieważ ani ona, ani jej mąż nie korzystają ze wspólnotowego prawa pobytu w Zjednoczonym Królestwie. W ramach przewidzianego prawem ponownego rozpatrzenia sprawy urzędnik Borough zajmujący się ponownym rozpatrywaniem kwestii mieszkaniowych, pismem z dnia 29 marca 2007 r. utrzymał w mocy decyzję Borough z dnia 1 lutego 2007 r., podając te same powody. Według stanu z chwili ponownego rozpatrywania sprawy Y nie podjął żadnego zatrudnienia i nadal był uzależniony od dodatków państwowych.

13.      Nimco Hassan Ibrahim wniosła odwołanie od decyzji Borough do Clerkenwell and Shoreditch County Court, który w dniu 18 października 2007 r. stwierdził dopuszczalność jej odwołania. County Court stwierdził między innymi, że dwóm najstarszym dzieciom Nimco Hassan Ibrahim, które uczęszczają do szkoły przysługuje prawo pobytu na podstawie art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 w celu ukończenia przez nie szkoły, a zatem Nimco Hassan Ibrahim posiada związane z tym prawo pobytu, będąc ich głównym opiekunem. Sąd ten stwierdził również, że ich prawo pobytu w Zjednoczonym Królestwie jest niezależne od kwestii związanych z posiadaniem przez nich niezależności majątkowej.

14.      Borough wniosła odwołanie od wyroku wydanego przez County Court do sądu odsyłającego. Borough jest zdania, że dyrektywa 2004/38 jest wyłącznym źródłem przesłanek dotyczących prawa pobytu obywateli Unii Europejskiej i członków ich rodzin w państwach członkowskich. Zdaniem sądu odsyłającego, Borough twierdzi, że bezsporne jest, iż Nimco Hassan Ibrahim i jej dzieciom nie przysługuje prawo pobytu w Zjednoczonym Królestwie zgodnie z w szczególności art. 12 ust. 3 dyrektywy 2004/38, ponieważ Y przestał być pracownikiem w Zjednoczonym Królestwie przed opuszczeniem przezeń tego państwa w 2004 r. Dyrektywa 2004/38 wywarła wpływ na art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 i wyrok w sprawie Baumbast i R(4), który miał go za podstawę. Zdaniem Borough, art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 stanowił źródło prawa dziecka pracownika do dostępu do nauki w przyjmującym państwie członkowskim, ale po uchyleniu art. 10 rozporządzenia nr 1612/68, który w ramach rozporządzenia stanowił źródło prawa pobytu, zawarte w art. 12 rozporządzenia prawo dostępu do kształcenia podlega obecnie zmienionym warunkom zawartym w dyrektywie 2004/38. W każdym razie ewentualne utrzymanie w mocy prawa pobytu przysługującego rodzinie po opuszczeniu przyjmującego państwa członkowskiego przez obywatela Unii musi być uzależnione od jej niezależności majątkowej. Zasady niezależności majątkowej i proporcjonalności są podstawowymi zasadami prawa wspólnotowego mającymi na celu wyważenie potrzeb obywateli i państwa. Przesłanka niezależności majątkowej nie stanowi wymogu adresowanego do migrującego pracownika i jego rodziny, lecz jest ona przesłanką wszelkich innych form prawa pobytu, co zostało wyjaśnione między innymi w art. 7 dyrektywy 2004/38. W sprawie Baumbast i R rodzina Baumbasta była majątkowo niezależna i mimo iż Trybunał nie powołał się na tą okoliczność w sposób wyraźny w odpowiedzi, której udzielił na pytania pierwsze i drugie, w odróżnieniu od pytania trzeciego to tak przedstawiały się okoliczności sprawy i zdaniem Borough wysnucie szerszej zasady na tej podstawie, która prowadziłaby do uwzględnienia żądania Nimco Hassan Ibrahim byłoby zasadniczo niesłuszne ze względu na brak jej niezależności majątkowej.

15.      Zdaniem sądu odsyłającego Nimco Hassan Ibrahim twierdzi, że ma ona prawo do pozostania w Zjednoczonym Królestwie na podstawie art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 w związku z wyrokiem Trybunału w sprawie Baumbast i R. Uznano, że art. 12 ust. 3 dyrektywy 2004/38 nie może znaleźć zastosowania na korzyść Nimco Hassan Ibrahim ze względu na odnalezioną tam lukę w kontekście szczególnych okoliczności związanych z Y, który przed opuszczeniem Zjednoczonego Królestwa przestał być pracownikiem posiadającym prawo pobytu w tym państwie (i nie uzyskał nowego prawa po powrocie do Zjednoczonego Królestwa). Nimco Hassan Ibrahim uważa jednak, że zgodnie z wyrokami Trybunału w sprawach Echternach i Moritz(5) oraz Baumbast i R(6) dorozumiane prawo pobytu wynika z art. 12 rozporządzenia nr 1612/68. Nie ma zatem znaczenia okoliczność że art. 10 i 11 rozporządzenia nr 1612/68 zostały uchylone dyrektywą 2004/38, ponieważ art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 jako taki nie został uchylony. Jest tak szczególnie, w przypadku gdy prawo dzieci Nimco Hassan Ibrahim do odbywania nauki w Zjednoczonym Królestwie powstało, pomimo zakończenia stosunku pracy Y w Zjednoczonym Królestwie wiosną 2004 r. jeszcze przed promulgacją dyrektywy 2004/38 w dniu 29 kwietnia 2004 r. Brak jest wymogu niezależności majątkowej w stosunku do obywatela Unii, który pracuje w przyjmującym państwie członkowskim. Ponadto brak było wymogu niezależności majątkowej w odpowiedziach udzielonych przez Trybunał na pytania pierwsze i drugie w sprawie Baumbast i R. Podkreśla to okoliczność, że Trybunał uznał, iż nie jest niezbędne udzielenie odpowiedzi na następne części pytania trzeciego (zob. Baumbast i R, pkt 95).

16.      Sąd odsyłający uważa, że okoliczności faktyczne niniejszego odwołania są całkowicie odmienne od tych, których dotyczyły cztery postępowania rozstrzygnięte wyrokami w sprawach Echternach i Moritz oraz Baumbast i R. W pierwszym z wyroków studiujące dzieci były również pełnoletnie. Spędziły one przeważającą cześć ich życia w państwach przyjmujących. W drugim wyroku, rodzina Baumbast nadal przebywała w domu znajdującym się w Zjednoczonym Królestwie i została uznana za niezależną majątkowo. W sprawie R migrujący pracownik wciąż pracował w Zjednoczonym Królestwie i zatem w sposób oczywisty utrzymane zostało jego prawo pobytu a jedyna kwestia związana była z tym, że wziął on rozwód. Sąd odsyłający nie jest pewien czy zgodnie z wyrokiem w sprawie Baumbast i R istnieje dorozumiane prawo pobytu na podstawie samego art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 czy też art. 10 tego rozporządzenia w związku z jego art. 12. Mając na uwadze, że art. 10 rozporządzenia nr 1612/68 został uchylony i zastąpiony art. 7 dyrektywy 2004/38, dla sądu odsyłającego nie jest jasne czy uzasadnienie wyroku w sprawie Baumbast i R przetrwało w całości a można również twierdzić, że w aktualnym stanie uzasadnienie to powinno opierać się na art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 w związku z dyrektywą 2004/38. Ponadto sąd odsyłający uważa, że na pytania pierwsze i drugie w sprawie Baumbast i R udzielono odpowiedzi bez odwoływania się do zasady niezależności majątkowej. Odpowiedzi te zostały bowiem udzielone w kontekście okoliczności, że rodzina Baumbast była majątkowo niezależna. Artykuł 12 ust. 3 dyrektywy 2004/38 zdaje się nie zawierać w sposób wyraźny wymogu niezależności majątkowej, mimo iż zasada ta zostaje wyraźnie wspomniana w art. 12 ust. 2 dotyczącym śmierci. Jednakże ogólna zasada niezależności istnieje w zakresie wykraczającym poza przypadki pracowników.

17.      W tych okolicznościach Court of Appeal postanowieniem z dnia 21 kwietnia 2008 r. przedłożył Trybunałowi w trybie prejudycjalnym następujące pytania:

„Czy w następujących okolicznościach: i) małżonka będąca obywatelką państwa trzeciego i jej dzieci będące obywatelami Unii towarzyszyły obywatelowi Unii, który osiedlił się w Zjednoczonym Królestwie; ii) obywatel Unii przebywał w Zjednoczonym Królestwie jako pracownik; iii) obywatel Unii później zakończył stosunek pracy najemnej i następnie opuścił Zjednoczone Królestwo; iv) obywatel Unii, małżonka będąca obywatelką państwa trzeciego i dzieci nie są niezależni finansowo i korzystają z pomocy społecznej w Zjednoczonym Królestwie; v) dzieci rozpoczęły naukę na poziomie szkoły podstawowej w Zjednoczonym Królestwie tuż po swoim przybyciu do tego państwa, kiedy to obywatel Unii był pracownikiem:

(1)      małżonce i dzieciom tylko wtedy przysługuje prawo pobytu na terytorium Zjednoczonego Królestwa, jeżeli spełniają oni przesłanki ustanowione w dyrektywie 2004/38/WE […]?

czy też

(2)(i) korzystają oni z prawa pobytu wynikającego z art. 12 [rozporządzenia nr 1612/68] zgodnie z wykładnią Trybunału Sprawiedliwości, bez konieczności spełniania przesłanek ustanowionych w dyrektywie 2004/38 […]

i

(ii)      w takim przypadku muszą posiadać wystarczające środki utrzymania, aby nie stanowić obciążenia dla systemu pomocy społecznej przyjmującego państwa członkowskiego podczas planowanego okresu ich pobytu oraz być objęci pełnym ubezpieczeniem zdrowotnym w tym państwie członkowskim?

(3)      w przypadku odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze, czy należy przyjąć odmienne stanowisko w okolicznościach takich, jak w niniejszej sprawie, kiedy to dzieci rozpoczęły naukę na poziomie szkoły podstawowej a pracownik będący obywatelem Unii przestał pracować przed datą, w której dyrektywa 2004/38 […] miała zostać transponowana przez państwa członkowskie?”.

III – Postępowanie przed Trybunałem

18.      Uwagi pisemne zostały przedstawione prze Nimco Hassan Ibrahim, Zjednoczone Królestwo, Irlandię, Republikę Włoską, Komisję i Urząd Nadzoru EFTA. Podczas rozprawy, która odbyła się w dniu 2 września 2009 r. uwagi zostały przedstawione przez Borough, Nimco Hassan Ibrahim, Zjednoczone Królestwo, Królestwo Danii, Irlandię, Komisję i Urząd Nadzoru EFTA.

IV – Ocena prawna

19.      Postępowanie przed sądem krajowym dotyczy prawa Nimco Hassan Ibrahim do otrzymywania dodatku mieszkaniowego zgodnie z przepisami prawa krajowego. Mając na uwadze, że na podstawie tych przepisów przyznanie takiego dodatku uzależnione jest między innymi od prawa Nimco Hassan Ibrahim do pobytu w Zjednoczonym Królestwie, pytania przedłożone Trybunałowi dotyczą głównie tego czy a jeśli tak to w jakich okolicznościach jej i jej dzieciom przysługuje prawo pobytu w tym państwie członkowskim zgodnie z prawem wspólnotowym(7).

20.      Moim zdaniem wszystkie trzy pytania przedłożone przez sąd krajowy należy rozpatrzyć łącznie. Sąd krajowy stwierdził, iż ma on wątpliwości czy art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 i wyrok Trybunału w sprawie Baumbast i R(8) w świetle dyrektywy 2004/38 przyznają dziecku(9) pracownika, który zaprzestał pracy prawo pobytu w przyjmującym państwie członkowskim w celu kontynuowania nauki, którą rozpoczęło ono odbywać stosunkowo niedawno i to pomimo braku niezależność majątkowej i niezależnie od tego przez jaki okres czasu pracownik przebywał w przyjmującym państwie członkowskim w tym charakterze.

21.      Z dokumentów przedstawionych Trybunałowi wynika w sposób oczywisty, że Y pracował w Zjednoczonym Królestwie od października 2002 r. do maja 2003 r. i pobierał tam zasiłek dla niezdolnych do pracy od czerwca 2003 r. do marca 2004 r. Zdaje się zatem że Y był pracownikiem zgodnie z art. 39 WE. Mimo stosunkowo krótkiego okresu czasu, w którym Y pracował w Zjednoczonym Królestwie sąd krajowy nie zakwestionował tego, iż w okresie mającym znaczenie dla sprawy przysługiwał mu status pracownika wspólnotowego. Ponadto mając na uwadze to, że zdaje się, iż Y wykonywał pracę, co prawda stosunkowo krótko w sposób skuteczny i rzeczywisty, w dokumentach posiadanych przez Trybunał, z zastrzeżeniem dokonania ich analizy przez sąd krajowy brak jest okoliczności wskazujących na to, że on lub jego żona dążyli do wykorzystania przepisów prawa wspólnotowego w sposób prowadzący do nadużyć lub oszustw(10).

22.      Z dokumentów posiadanych przez Trybunał wynika jasno, że w trakcie gdy Y był pracownikiem, Nimco Hassan Ibrahim i ich troje dzieci osiedlili się z Y w Zjednoczonym Królestwie. Po przybyciu do tego państwa dwoje dzieci rozpoczęło kształcenie w szkole państwowej i nadal odbywają one w niej naukę. W świetle okoliczności przedstawionych przez sąd krajowy uważam, że dzieciom obywatela Unii, które osiedliły się w przyjmującym państwie członkowskim w trakcie gdy ich rodzic posiadał status pracownika wspólnotowego ewidentnie przysługuje prawo kontynuowania nauki w Zjednoczonym Królestwie, zgodnie z art. 12 rozporządzenia nr 1612/68, które to prawo zostałoby skutecznie zanegowane w sytuacji utraty przez nich prawa pobytu w tym państwie członkowskim ze względu na to, że ich ojciec następnie przestał być pracownikiem wspólnotowym. Moim zdaniem ani prawodawstwo wspólnotowe, ani orzecznictwo Trybunału nie stanowią uzasadnienia dla utraty tego prawa. W celu zapewnienia effet utile lub skuteczności prawa do rozpoczęcia i kontynuowania nauki w przyjmującym państwie członkowskim dzieciom, o które chodzi przysługuje prawo wynikające bezpośrednio z art. 12 rozporządzenia nr 1612/68.

23.      Trybunał stwierdził w sprawie Baumbast i R, że dla celów stworzenia jak najlepszych warunków integracji rodziny pracownika wspólnotowego jego dzieci muszą mieć możliwość odbywania nauki i jej kontynuowania w przyjmującym państwie członkowskim, zgodnie z wyraźną treścią art. 12 rozporządzenia nr 1612/68, aby mieć możliwość pomyślnego ukończenia tej nauki. Odnośnie do szczególnych okoliczności związanych ze sprawą Baumbasta Trybunał zauważył, że uniemożliwienie kontynuowania nauki w przyjmującym państwie członkowskim dziecku obywatela Unii, który na podstawie nienasuwających wątpliwości okoliczności faktycznych danej sprawy nie był już w chwili mającej znaczenie dla sprawy pracownikiem(11) zgodnie z prawem wspólnotowym, poprzez stwierdzenie, iż dziecko to nie ma prawa pozostać w tym państwie może odwieść tego obywatela do korzystania z ustanowionego w art. 39 WE prawa do swobodnego przepływu i zatem stwarzać przeszkodę w skutecznym korzystaniu ze swobody gwarantowanej w traktacie WE(12).

24.      Uważam, że z wyroku w sprawie Baumbast i R wynika jasno, że prawo dzieci Baumbasta do pobytu w Zjednoczonym Królestwie wynikało wyłącznie z art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 w celu dalszej ich nauki w systemie powszechnego kształcenia w tym państwie, które to prawo zaczęło im przysługiwać w chwili gdy osiedlili się oni w Zjednoczonym Królestwie podczas korzystania przez Baumbasta z prawa pobytu przysługującego mu jako pracownikowi migrującemu. Prawo pobytu dzieci Baumbasta w celu odbywania przez nie nauki zachowało ważność pomimo okoliczności, że Baumbast nie był już pracownikiem wspólnotowym.

25.      W treści wyroku w sprawie Baumbast i R brak jest okoliczności mogących wskazywać na to, że Trybunał jako podstawę zachowującego ważność prawa pobytu dzieci Baumbasta przyjął art. 10 rozporządzenia nr 1612/68 (w międzyczasie uchylony dyrektywą 2004/38) w związku z art. 12 tego rozporządzenia.

26.      Mimo iż Trybunał rzeczywiście w pkt 58–62 wyroku w sprawie Baumbast i R odniósł się do obydwu przepisów rozporządzenia nr 1612/68, jest oczywiste, że odniesienie to zostało dokonane w kontekście szczególnych okoliczności związanych ze sprawą R. Dzieci R były członkami rodziny pracownika wspólnotowego, ale nie przebywały one stale razem z nim. Trybunał stwierdził, że członkom rodziny pracownika będącego obywatelem jednego państwa członkowskiego, który jest zatrudniony na terytorium innego państwa członkowskiego przysługuje prawo pobytu i prawo do odbywania nauki na podstawie art. 10 i 12 rozporządzenia nr 1612/68(13) Trybunał stwierdził jednak następnie, że przyznając członkowi rodziny pracownika migrującego prawo do osiedlenia się wraz z tym pracownikiem, art. 10 rozporządzenia nr 1612/68 nie wymaga, aby członek rodziny, o którego chodzi stale przebywał razem z pracownikiem(14).

27.      W tym względzie podkreślam, że pierwszy punkt sentencji wyroku w sprawie Baumbast i R dotyczący prawa pobytu zarówno dzieci Baumbasta, jak i dzieci R ma za podstawę wyłącznie art. 12 rozporządzenia nr 1612/68.

28.      Zauważam także, iż jak stwierdził Trybunał w wyroku w sprawie Gaal(15), art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 nie zawiera żadnego odniesienia do art. 10 tego rozporządzenia. W sprawie Gaal sąd krajowy dążył do wyjaśnienia czy definicja „dziecka” dla celów art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 ogranicza się tak jak w art. 10 ust. 1 i art. 11 tego rozporządzenia (w międzyczasie uchylonych) do dzieci, które nie ukończyły 21 roku życia lub pozostających na utrzymaniu. Trybunał uznał, że uwarunkowanie stosowania art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 od określonego wieku lub pozostawania dziecka na utrzymaniu byłoby sprzeczne z treścią i duchem tego przepisu(16).

29.      Tak więc, aby prawo przyznane w art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 powstało, dzieci pracownika lub byłego pracownika muszą osiedlić się w przyjmującym państwie członkowskim podczas korzystania przez ich rodzica z prawa pobytu przysługującego mu jako pracownikowi migrującemu(17). W takim przypadku, przy jednoczesnym spełnieniu pozostałych przesłanek zawartych w art. 12 rozporządzenia nr 1612/68, podstawa prawna osiedlenia się dziecka, o które chodzi w przyjmującym państwie członkowskim(18) i kwestia czy podstawa ta nadal znajduje zastosowanie nie mają już znaczenia(19).

30.      Argument, że od wejścia w życie dyrektywy 2004/38 jest ona wyłączną podstawą prawa pobytu obywateli Unii i członków ich rodzin na terytorium państw członkowskich powinien moim zdaniem zostać odrzucony.

31.      Przyjmując dyrektywę 2004/38, prawodawca wspólnotowy nie uchylił art. 12 rozporządzenia nr 1612/68, chociaż art. 10 i 11 tego rozporządzenia zostały wyraźnie uchylone ze skutkiem od dnia 30 kwietnia 2006 r.(20). Zdaje się zatem, że prawodawca wspólnotowy wyraźnie dążył do utrzymania w mocy prawa dostępu do kształcenia i jego kontynuacji, przyznanego dzieciom pracowników lub byłych pracowników w art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 w związku z jego wykładnią dokonaną przez Trybunał.

32.      W każdym razie jestem zdania, że brak jest wewnętrznej sprzeczności lub konfliktu między prawem pobytu przyznanym w art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 w związku z jego wykładnią dokonaną przez Trybunał i prawem przyznanym w dyrektywie 2004/38, co wymagałoby od Trybunału dokonania ponownej wykładni art. 12 rozporządzenia nr 1612/68, tym razem w sposób bardziej restrykcyjny. Przyjmując między innymi art. 12 ust. 3 dyrektywy 2004/38(21), prawodawca wspólnotowy nie ograniczył ani nie zmienił zakresu art. 12 rozporządzenia nr 1612/68, który konkretnie dotyczy dzieci pracowników lub byłych pracowników, lecz dokonał wzmocnienia(22) prawa dzieci innych obywateli Unii do kontynuowania w określonych okolicznościach nauki w przyjmującym państwie członkowskim(23).

33.      Jeśli chodzi o długość odbywania nauki przez dzieci Nimco Hassan Ibrahim w Zjednoczonym Królestwie, nie uważam, aby w świetle okoliczności sprawy była to istotna kwestia dla celów oceny ich prawa do kontynuowania nauki i związanego z nim prawa do pobytu w tym państwie. Artykuł 12 rozporządzenia nr 1612/68 nie zawiera żadnych warunków dotyczących minimalnego okresu odbywania nauki. Ponadto moim zdaniem, założenie, że takie warunki istnieją byłoby niezgodne z utrwalonym orzecznictwem Trybunału, ponieważ w sprawach takich jak Gaal(24), Baumbast i R(25), di Leo(26) i Echternach i Moritz(27) dokonał on raczej szerokiej wykładni art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 a nie wykładni zawężającej. Poza tym w wyroku w sprawie Eind(28) Trybunał utrzymał w mocy utrwalone orzecznictwo, zgodnie z którym wtórne prawo wspólnotowe dotyczące przepływu i pobytu nie może podlegać wykładni zawężającej. Moim zdaniem, gdyby dzieciom obywatela Unii będącego byłym pracownikiem wspólnotowym rzeczywiście uniemożliwiono kontynuację nauki w przyjmującym państwie członkowskim ze względu na to, że nie uczęszczały one do szkoły przynajmniej przez określony czas(29), to mogłoby to odwieść tego obywatela od korzystania z ustanowionej w art. 39 WE swobody przepływu i stanowiłoby zatem przeszkodę w skutecznym korzystaniu z tej swobody. Używając sformułowań zawartych w pkt 54 wyroku Trybunału w sprawie Baumbast i R(30), uważam, że ustanowienie takich warunków byłoby sprzeczne nie tylko z treścią, ale także z duchem art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 i rzeczywiście również z art. 39 WE.

34.      Mając na uwadze to, że dzieciom Nimco Hassan Ibrahim(31) przysługuje prawo pobytu w przyjmującym państwie członkowskim w celu odbywania nauki w systemie powszechnego kształcenia zgodnie z art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 w świetle wyroku w sprawie Baumbast i R(32), przepis ten należy interpretować w ten sposób, że na jego podstawie rodzic będący głównym opiekunem dzieci jest, niezależnie od jego przynależności państwowej, uprawniony do pobytu razem z dziećmi w celu ułatwienia im korzystania z tego prawa(33).

35.      Rodzice będący głównymi opiekunami dzieci, którym przysługuje prawo na podstawie art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 znajdują się w rzeczywistości w dosyć delikatnej sytuacji, gdyż z przepisu, o który chodzi nie wynika, że prawo pobytu przysługuje im w sposób bezpośredni. Mimo to osobom tym jako głównym opiekunom dzieci, o które chodzi przysługuje w sposób wyraźny, ale również pośredni prawo pobytu ustanowione w art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 w związku z jego wykładnią dokonaną przez Trybunał w celu zapewnienia pełnej skuteczności praw przyznanych ich dzieciom w tym artykule(34).

36.      Jednakże sąd krajowy zastanawia się czy prawo pobytu Nimco Hassan Ibrahim i jej dzieci w Zjednoczonym Królestwie jest uwarunkowane tym, że dysponują oni wystarczającymi środkami utrzymania tak, aby nie stanowić obciążenia dla systemu pomocy społecznej przyjmującego państwa członkowskiego w trakcie pobytu i posiadają pełne ubezpieczenie zdrowotne w przyjmującym państwie członkowskim.

37.      Moim zdaniem, ustanowienie przesłanki niezależności majątkowej lub posiadania ubezpieczenia zdrowotnego w takich okolicznościach jak te, których dotyczy postępowanie przed sądem krajowym nie znajduje uzasadnienia w prawodawstwie wspólnotowym ani w orzecznictwie Trybunału.

38.      Prawo przebywania na terytorium państw członkowskich przyznane zostało bezpośrednio każdemu obywatelowi Unii w art. 18 ust. 1 WE.

39.      Prawo to może jednak podlegać ograniczeniom i warunkom przewidzianym w traktacie i środkach przyjętych w celu jego wykonania(35). W tym względzie prawodawca wspólnotowy ustanowił w sposób wyraźny przesłankę posiadania ubezpieczenia zdrowotnego pokrywającego wszelkie ryzyka w przyjmującym państwie członkowskim i dysponowania wystarczającymi środkami utrzymania tak, aby nie stanowić obciążenia dla systemu pomocy społecznej przyjmującego państwa członkowskiego w trakcie pobytu, która to przesłanka odnosi się do określonych obywateli Unii i członków ich rodzin w określonych okolicznościach(36).

40.      Zauważam jednak, że przesłanka taka nie została ustanowiona w stosunku do obywateli Unii będących pracownikami lub prowadzących działalność na własny rachunek w przyjmującym państwie członkowskim ani do członków ich rodzin, którzy im towarzyszą lub się do nich przyłączają(37).

41.      Mając na uwadze to, że prawodawca wspólnotowy wyraźnie zdecydował się na ograniczenie prawa pobytu określonych obywateli Unii i członków ich rodzin w określonych przypadkach poprzez ustanowienie przesłanek niezależności majątkowej i posiadania ubezpieczenia zdrowotnego, uważam, że brak ustanowienia takich przesłanek czy wymogów w stosunku do innych obywateli Unii i członków ich rodzin stanowi wyraz jednoznacznego wyboru prawodawcy wspólnotowego, aby ich nie ustanawiać(38). Uważam zatem, że prawo pobytu obywateli Unii i członków ich rodzin nie podlega przesłankom i ograniczeniom dotyczącym niezależności majątkowej i posiadania ubezpieczenia zdrowotnego, chyba że takie przesłanki lub ograniczenia zostały wyraźnie ustanowione przez prawodawcę wspólnotowego.

42.      Ponadto podczas gdy można stwierdzić, że w prawie wspólnotowym dokonano rozróżnienia między obywatelami Unii będącymi pracownikami lub prowadzącymi działalność na własny rachunek i członkami ich rodzin oraz tymi, którzy są „nieaktywni ekonomicznie”, jeśli chodzi o prawo pobytu oraz kwestie niezależności majątkowej i posiadania ubezpieczenia zdrowotnego(39), warto jednak podkreślić, że rozróżnienie to nie ma ani charakteru bezwzględnego(40), ani trwałego(41).

43.      W art. 12 rozporządzenia nr 1612/68, który nie uległ zmianom pomimo przyjęcia dyrektywy 2004/38 niewątpliwie nie ustanawia się w stosunku do osób uprawnionych na jego podstawie żadnych przesłanek niezależności majątkowej ani posiadania ubezpieczenia zdrowotnego.

44.      W wyroku w sprawie Echternach i Moritz Trybunał postanowił bowiem, że posiadanie statusu dziecka w rozumieniu rozporządzenia nr 1612/68 powoduje, że takie dziecko musi mieć możliwość korzystania ze stypendiów naukowych w celu umożliwienia mu integracji ze społeczeństwem państwa przyjmującego. Wymóg ten znajduje a fortiori zastosowanie, w przypadku gdy osoby objęte zakresem przepisów prawa wspólnotowego, o które chodzi są uczniami, którzy przybyli do państwa przyjmującego jeszcze przed osiągnięciem wieku szkolnego(42).

45.      Tak więc zamiast stwierdzić, iż na osobach uprawnionych z tytułu praw przyznanych w art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 ciążą określone obowiązki natury finansowej, Trybunał stwierdził w wyroku w sprawie Echternach i Moritz, że pomoc przyznaną w celu pokrycia kosztów nauki i utrzymania ucznia należy uważać za przywilej socjalny, do korzystania z którego dzieci pracowników wspólnotowych (i byłych pracowników) mają prawo na tych samych warunkach co obywatele państwa przyjmującego(43).

46.      Ponadto przesłanki niezależności majątkowej i posiadania ubezpieczenia zdrowotnego nie wynikają z wyroku w sprawie Baumbast i R.

47.      Trybunał nie stwierdził obowiązywania takich przesłanek w kontekście ustaleń zawartych w pkt 1 sentencji wyroku, że dzieciom byłego pracownika wspólnotowego przysługuje prawo pobytu w przyjmującym państwie członkowskim w celu odbywania nauki w ramach kształcenia powszechnego zgodnie z art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 ani zawartych w pkt 2 sentencji, że rodzic będący głównym opiekunem dzieci może, niezależnie od przynależności państwowej, przebywać z nimi w celu ułatwienia im korzystania z tego prawa(44). Co się tyczy kwestii prawa pobytu dzieci Baumbasta i ich głównego opiekuna, moim zdaniem Trybunał nie przywiązał żadnej wagi do okoliczności, że rodzina Baumbasta zdawała się równocześnie dysponować środkami utrzymania i posiadać ubezpieczenie zdrowotne.

48.      Kwestie niezależności majątkowej i ubezpieczenia zdrowotnego pojawiły się w tej sprawie jedynie w związku z prawem pobytu Baumbasta(45) i dotyczyły głównie tego czy obywatelowi Unii, który nie posiada już prawa pobytu w przyjmującym państwie członkowskim jako pracownik migrujący może, z tytułu bycia obywatelem Unii przysługiwać prawo pobytu w tym państwie na podstawie bezpośredniego zastosowania art. 18 ust. 1 WE(46).

V –    Wnioski

49.      Z uwagi na powyższe proponuję, aby na pytania prejudycjalne skierowane do niego przez Court of Appeal (Civil Division) (England and Wales) (Zjednoczone Królestwo) Trybunał odpowiedział w następujący sposób:

Dzieci obywatela Unii Europejskiej, które osiedliły się w państwie członkowskim podczas korzystania przez ich rodzica z prawa pobytu przysługującego mu jako pracownikowi migrującemu w tym państwie członkowskim mają prawo pobytu w tym państwie w celu odbywania tam nauki w systemie kształcenia powszechnego zgodnie z art. 12 rozporządzenia Rady (EWG) nr 1612/68 z dnia 15 października 1968 r. w sprawie swobodnego przepływu pracowników wewnątrz Wspólnoty.

W okolicznościach takich jak te, które podlegały rozpatrzeniu, art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 należy interpretować w ten sposób, że na jego podstawie rodzic będący głównym opiekunem dzieci jest, niezależnie od jego przynależności państwowej, uprawniony do przebywania z nimi w celu ułatwienia im korzystania z tego prawa. Okoliczność, że rodzic będący obywatelem Unii przestał być pracownikiem migrującym w przyjmującym państwie członkowskim i następnie to państwo członkowskie opuścił a także okoliczność, że dzieci i ich główny opiekun nie są niezależni majątkowo i polegają w tym zakresie na pomocy społecznej przyjmującego państwa członkowskiego oraz długość odbywania przez dzieci nauki w systemie powszechnego kształcenia przyjmującego państwa członkowskiego nie mają w tym względzie znaczenia.


1 – Język oryginału: angielski.


2 – Dz.U. 1968, L 257, s. 2.


3 – Dz.U. 2004, L 158, s. 77.


4 – Wyrok z dnia 17 września 2002 r. w sprawie C‑413/99, Rec. s. I‑7091.


5 – Wyrok z dnia 15 marca 1989 r. w sprawach połączonych 389/87 i 390/87, Rec. s. 723.


6 – Przywołany w przypisie 4.


7 – Zdaje się, że w dniu 21 kwietnia 2008 r., w którym wydane zostało postanowienie o przedłożeniu pytań prejudycjalnych, sąd krajowy uważał, iż Nimco Hassan Ibrahim nie miała prawa pobytu w Zjednoczonym Królestwie, chyba że ewentualnie na podstawie prawa wspólnotowego. Podczas rozprawy w dniu 2 września 2009 r. przedstawiciel Borough i Zjednoczonego Królestwa wskazał, że sytuacja prawna Nimco Hassan Ibrahim mogła w międzyczasie ulec zmianie, gdyż jej mąż ponownie podjął pracę w Zjednoczonym Królestwie. Mając na uwadze, że sąd krajowy nie wprowadził zmian ani nie wycofał postanowienia o przedłożeniu pytań jest moim zdaniem niezbędne rozpatrzenie sprawy na podstawie okoliczności faktycznych przedstawionych w postanowieniu.


8 – Przywołany w przypisie 4.


9 – I jego głównemu opiekunowi.


10 – Zobacz wyroki: z dnia 9 marca 1999 r. w sprawie C‑212/97 Centros [1999], Rec. s. I‑1459, pkt 24, 25; z dnia 15 grudnia 2005 r. w sprawach połączonych C‑151/04 i C‑152/04 Claude Nadin i Nadin-Lux [2005], Zb.Orz. s. I‑11203, pkt 45–48.


11 – Ponadto w pkt 54 wyroku w sprawie Baumbast i R (przywołanego w przypisie 4) Trybunał podkreślił, że w art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 ustanawia się prawo dostępu do systemu kształcenia „dla dzieci obywatela państwa członkowskiego, który jest lub był zatrudniony na terytorium innego państwa członkowskiego” (wyróżnienie dodane). Zobacz również wyrok w sprawie Echternach i Moritz, przywołany w przypisie 5, pkt 21. Ojciec Moritza nie był już pracownikiem w przyjmującym państwie członkowskim, ponieważ wrócił do państwa członkowskiego jego pochodzenia. Zobacz również wyrok z dnia 27 września 1988 r. w sprawie C‑42/87 Komisja przeciwko Belgii [1988], Rec. s. 5445, w którym Trybunał stwierdził, że prawo do równego traktowania nie przestaje przysługiwać dzieciom migrującego pracownika po jego śmierci. Zobacz również art. 12 ust. 3 dyrektywy 2004/38.


12 – Zobacz pkt 50–52 (wyrok przywołany w przypisie 4).


13 – Zobacz pkt 58 (wyrok przywołany w przypisie 4).


14 – Zobacz pkt 62.


15 – Wyrok z dnia 4 maja 1995 r. w sprawie C‑7/94 Landesamt für Ausbildungsförderung Nordrhein-Westfalen przeciwko Gaalowi, Rec. s. I‑1031, pkt 23.


16 – Zobacz pkt 25.


17 – Zobacz wyrok z dnia 21 czerwca 1988 r. w sprawie 197/86 Brown przeciwko Secretary of State for Scotland, Rec. s. 3205, pkt 30 i przywołany w przypisie 15 wyrok w sprawie Gaal, pkt 27.


18 – Przykładowo art. 10 rozporządzenia nr 1612/68 (w międzyczasie uchylony).


19 – W opinii w sprawie C‑302/02 Laurin Effing [2005], Zb.Orz. s. I‑553, rzecznik generalna J. Kokott stwierdziła że „[p]onieważ art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 uprzywilejowuje również dzieci byłych pracowników migrujących, nie jest istotne, czy w czasie korzystania z tego przepisu przez dziecko pracownik migrujący przebywa jeszcze w kraju przyjmującym i czy jest jeszcze pracownikiem. Nie muszą być również spełnione przesłanki z art. 10. Przepis ten określa, jaki krąg osób, będących członkami rodziny, ma prawo do osiedlenia się wraz z pracownikiem w kraju przyjmującym. Przepis ten w szczególności wymaga, aby zainteresowane osoby pozostawały na utrzymaniu pracownika. Uprawnienia wynikające z art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 zależą jednak jedynie od tego, czy taka sytuacja zaistniała choć raz w przeszłości. Nie zależą natomiast od istnienia takiej sytuacji aktualnie. Stąd wystarczy, jeśli dziecko mieszkało z rodzicami albo z jednym z rodziców w państwie członkowskim w czasie, gdy przynajmniej jeden rodzic mieszkał tam jako pracownik”(wyróżnienie dodane). Zobacz pkt 58, odesłania wewnętrzne zostały pominięte.


20 – Zobacz art. 38 dyrektywy 2004/38.


21 – Artykuł ten stanowi wyraźnie, że w razie śmierci albo wyjazdu obywatela Unii prawo pobytu dzieci i rodzica, który faktycznie sprawuje nad nimi opiekę, niezależnie od jego przynależności państwowej zachowuje ważność jeśli dzieci przebywają w przyjmującym państwie członkowskim i są zapisane do instytucji edukacyjnej w celu pobierania w niej nauki aż do czasu jej zakończenia. Zauważam, że z postanowienia o przedłożeniu pytań prejudycjalnych zdaje się wynikać, że art. 12 ust. 3 dyrektywy 2004/38 nie znajduje zastosowania do szczególnych okoliczności związanych ze sprawą Nimco Hassan Ibrahim.


22 – W drodze utrzymania w mocy prawa ich pobytu w przyjmującym państwie członkowskim.


23 – Moim zdaniem uzasadnienie dla takiej wykładni stanowi treść motywu 3 dyrektywy 2004/38. Mimo iż motyw ten odwołuje się do kodyfikacji i analizy istniejących instrumentów wspólnotowych dotyczących oddzielnie pracowników, osób prowadzących działalność na własny rachunek oraz studentów i innych osób niepracujących, z motywu tego wynika ewidentnie, że niewątpliwym celem dyrektywy było uproszczenie kwestii związanych ze swobodą przepływu i prawem pobytu obywateli Unii oraz ich wzmocnienie a nie ograniczenie. Podobnie ostatnio w wyroku z dnia 25 lipca 2008 r. w sprawie C‑127/08 Metock i in., Zb.Orz. s. I‑6241 Trybunał podkreślił, że z dyrektywy 2004/38 nie mogą wynikać dla obywateli Unii bardziej ograniczone prawa niż te wynikające z instrumentów prawa wtórnego, które ta dyrektywa uchyla lub do których wprowadza zmiany (zob. pkt 59).


24 – Przywołany w przypisie 15.


25 – Przywołany w przypisie 4.


26 – Wyrok z dnia 13 listopada 1990 r. w sprawie C‑308/89, Rec. s. I‑4185.


27 – Przywołany w przypisie 5.


28 – Wyrok z dnia 11 grudnia 2007 r. w sprawie C‑291/05, Zb.Orz. s. I‑10719, pkt 43.


29 – Co pozostaje nadal do ustalenia.


30 – Przywołany w przypisie 4.


31 – Które osiedliły się w Zjednoczonym Królestwie podczas korzystania przez ich ojca z prawa pobytu w tym państwie członkowskim przysługującego mu jako pracownikowi migrującemu.


32 – Zobacz pkt 75 (wyrok przywołany w przypisie 4).


33 – Tak więc rodzic będący głównym opiekunem musi mieć możliwość pobytu w przyjmującym państwie członkowskim wraz z dzieckiem, gdyż stanowi ona niezbędny odpowiednik prawa dziecka na podstawie art. 12 rozporządzenia nr 1612/68. Zobacz analogicznie wyrok z dnia 19 października 2004 r. w sprawie C‑200/02 Zhu i Chen, Zb.Orz. s. I‑9925, pkt 45.


34 – Przyznanie takiego prawa pobytu głównemu opiekunowi wynika z konieczności zapewnienia przestrzegania podstawowego prawa do życia rodzinnego. Zobacz art. 8 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności.


35 – Zobacz w tym względzie wyrok w sprawie Eind, przywołany w przypisie 28, pkt 28.


36 – Zobacz między innymi art. 7 ust. 1 lit. b), c) i d) i art. 7 ust. 2 dyrektywy 2004/38. Zobacz uprzednio dyrektywę Rady 90/364/EWG z dnia 28 czerwca 1990 r. w sprawie prawa pobytu (Dz.U. 1990, L 180, s. 26), dyrektywę Rady 90/365/EWG z dnia 28 czerwca 1990 r. w sprawie prawa pobytu pracowników i osób prowadzących działalność na własny rachunek, które zakończyły działalność zawodową (Dz.U. 1990, L 180, s. 28) i dyrektywę Rady 90/366/EWG z dnia 28 czerwca 1990 r. w sprawie prawa pobytu studentów (Dz.U. 1990, L 180, s. 30). Zobacz również wyrok w sprawie Zhu i Chen, przywołany w przypisie 33, w którym Trybunał stwierdził, że w art. 18 WE i dyrektywie 90/364 przyznaje się osobie niepełnoletniej będącej obywatelem państwa członkowskiego, posiadającej odpowiednie ubezpieczenie zdrowotne i znajdującej się pod opieką rodzica będącego obywatelem państwa trzeciego, który to rodzic dysponuje wystarczającymi środkami utrzymania, aby wspomniana osoba niepełnoletnia nie stała się obciążeniem dla systemu finansów publicznych przyjmującego państwa członkowskiego, prawo pobytu na czas nieokreślony w przyjmującym państwie członkowskim. W takich okolicznościach przepisy te pozwalają rodzicowi, który jest głównym opiekunem osoby niepełnoletniej na pobyt w przyjmującym państwie członkowskim wraz z dzieckiem.


37 – Zobacz przykładowo art. 7 ust. 1 lit. a) i d) oraz art. 7 ust. 2 dyrektywy 2004/38. Zobacz w szczególności art. 14 ust. 4 dyrektywy 2004/38. Z okresu sprzed przyjęcia dyrektywy 2004/38 zob. przykładowo art. 4 dyrektywy Rady 68/360/EWG z dnia 15 października 1968 r. w sprawie zniesienia ograniczeń w przemieszczaniu się i pobycie pracowników państw członkowskich i ich rodzin we Wspólnocie (Dz.U. L 257, s. 13), który stanowił, że państwa członkowskie przyznają pracownikom i członkom ich rodzin prawo pobytu na ich terytorium. Dyrektywa 68/360 została uchylona dyrektywą 2004/38.


38 – Porównaj przykładowo art. 12 ust. 2 i art. 12 ust. 3 dyrektywy 2004/38.


39 – Zobacz wyrok w sprawie Eind, przywołany w przypisie 28, pkt 28–30.


40 – Zobacz przykładowo art. 14 ust. 3 dyrektywy 2004/38.


41 – Zobacz art. 16 dyrektywy 2004/38, który stanowi między innymi, że obywatele Unii, którzy nabyli prawo stałego pobytu nie podlegają warunkom przewidzianym w Rozdziale III dyrektywy.


42 – Zobacz pkt 35 (sprawa przywołana w przypisie 5).


43 – Idem; pkt 36. W wyroku w sprawie di Leo (przywołanym w przypisie 26) Trybunał stwierdził, że art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 nie ogranicza się do nauki i kształcenia zawodowego. Tak więc, dzieci objęte zakresem tego przepisu należy traktować jak obywateli dla celów przyznawania stypendiów naukowych nie tylko w przypadkach gdy nauka lub kształcenie zawodowe mają miejsce w przyjmującym państwie, lecz także w państwie, którego dzieci te są obywatelami. Zobacz również wyroki: z dnia 3 lipca 1974 r. w sprawie 9/74 Casagrande przeciwko Landeshauptstadt München, Rec. s. 773; z dnia 1 lipca 1975 r. w sprawie 68/74 Alaimo przeciwko Préfet du Rhône, Rec. s. 109.


44 Brak jest odniesienia się do tych czynników w pkt 47–63 i 68–75 wyroku. Punkty te zawierają ustalenia Trybunału w przedmiocie pierwszego i drugiego pytania.


45 – A nie prawa pobytu w Zjednoczonym Królestwie jego dzieci i żony.


46 – Trybunał stwierdził w stosunku do Baumbasta, że korzystanie przez obywateli Unii z prawa pobytu może być podporządkowane uzasadnionym interesom państw członkowskich. Tak więc, zgodnie z art. 18 ust. 1 WE i w szczególności art. 1 dyrektywy 90/364 uprawnieni z tytułu prawa pobytu nie mogą stać się „nieuzasadnionym” obciążeniem dla finansów publicznych państwa członkowskiego. Zobacz pkt 86–90 (wyrok przywołany w przypisie 4).