Language of document : ECLI:EU:C:2019:1004

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

PRIITA PIKAMÄEGO

przedstawiona w dniu 21 listopada 2019 r.(1)

Sprawa C836/18

Subdelegación del Gobierno en Ciudad Real

przeciwko

RH

[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Tribunal Superior de Justicia de Castilla-La Mancha (sąd najwyższy Kastylii-La Manchy, Hiszpania)]

Odesłanie prejudycjalne – Obywatelstwo Unii Europejskiej – Artykuł 20 TFUE – Prawo pobytu w danym państwie członkowskim obywatela państwa trzeciego, będącego małżonkiem obywatela Unii, który nigdy nie skorzystał z przysługującego mu prawa do swobodnego przemieszczania się – Ustawodawstwo krajowe uzależniające wydanie dokumentu pobytowego od warunku posiadania przez obywatela Unii wystarczających zasobów finansowych na utrzymanie małżonka – Odmowa oparta na braku wystarczających zasobów – Zasady oceny stosunku zależności istniejącego między obywatelem państwa trzeciego a obywatelem Unii






I.      Wstęp

1.        Niniejsza sprawa dotyczy sposobu, w jaki należy przyznać pochodne prawo pobytu w państwie członkowskim, na podstawie art. 20 TFUE, obywatelowi państwa trzeciego będącemu członkiem rodziny obywatela Unii Europejskiej, który nigdy nie skorzystał ze swobody przemieszczania się.

2.        Niniejsza sprawa jest dla Trybunału okazją do przypomnienia zasad, które określił w tym celu w wyrokach: z dnia 10 maja 2017 r., Chavez-Vilchez i in.(2), oraz z dnia 8 maja 2018 r. roku, K.A. i in. (Łączenie rodzin w Belgii)(3), w kontekście, w którym wniosek o wydanie dokumentu pobytowego został złożony przez obywatela państwa trzeciego będącego małżonkiem obywatela Unii, a następnie odrzucony bez jakiejkolwiek oceny, czy istnieje stosunek zależności między tymi dwoma osobami.

II.    Ramy prawne

A.      Prawo Unii

3.        Artykuł 1 dyrektywy 2004/38/WE(4) stanowi:

„Niniejsza dyrektywa ustanawia:

a)      warunki regulujące korzystanie z prawa swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich przez obywateli Unii i członków ich rodziny;

b)      prawo stałego pobytu na terytorium państw członkowskich dla obywateli Unii i członków ich rodziny;

[…]”.

4.        Artykuł 3 ust. 1 tej dyrektywy, zatytułowany „Beneficjenci”, stanowi:

„Niniejszą dyrektywę stosuje się w odniesieniu do wszystkich obywateli Unii, którzy przemieszczają się do innego państwa członkowskiego lub przebywają w innym państwie członkowskim niż państwo członkowskie, którego są obywatelami, oraz do członków ich rodziny, jak zdefiniowano w art. 2 ust. 2, którzy im towarzyszą lub do nich dołączają”.

5.        Artykuł 7 ust. 1 i 2 wspomnianej dyrektywy stanowi:

„1.      Wszyscy obywatele Unii posiadają prawo pobytu na terytorium innego państwa członkowskiego przez okres dłuższy niż trzy miesiące, jeżeli:

[…]

b)      posiadają wystarczające zasoby dla siebie i członków ich rodziny, aby nie stanowić obciążenia dla systemu pomocy społecznej przyjmującego państwa członkowskiego w okresie pobytu, oraz są objęci pełnym ubezpieczeniem zdrowotnym w przyjmującym państwie członkowskim; lub

[…]

d)      są członkami rodziny towarzyszącymi lub dołączającymi do obywatela Unii, który spełnia warunki określone w lit. a), b) lub c).

2.      Prawo pobytu przewidziane w ust. 1 rozciąga się na członków rodziny, którzy nie są obywatelami jednego z państw członkowskich, towarzyszących lub dołączających do obywatela Unii w przyjmującym państwie członkowskim, o ile tacy obywatele Unii spełniają warunki określone w ust. 1 lit. a), b) lub c)”.

B.      Prawo hiszpańskie

6.        Zgodnie z art. 68 Código Civil (kodeksu cywilnego):

„Małżonkowie maja obowiązek wspólnego pożycia, wierności oraz wzajemnej pomocy. Ponadto powinni oni dzielić odpowiedzialność za gospodarstwo domowe oraz opiekę nad wstępnymi i zstępnymi, a także innymi osobami pozostającymi na ich utrzymaniu”.

7.        Artykuł 1 Real Decreto 240/2007, sobre entrada, libre circulación y residencia en España de ciudadanos de los Estados miembros de la Unión Europea y de otros Estados parte en el Acuerdo sobre el Espacio Económico Europeo (dekretu królewskiego nr 240/2007 o wjeździe, swobodzie przemieszczania się i pobytu w Hiszpanii obywateli państw członkowskich Unii Europejskiej i innych państw będących stronami Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym)(5), z dnia 16 lutego 2007 r., w brzmieniu mającym zastosowanie w postępowaniu głównym, stanowi:

„1.      Niniejszy dekret królewski reguluje warunki korzystania z prawa wjazdu i wyjazdu, swobodnego przemieszczania, pobytu, stałego pobytu i zatrudnienia w Hiszpanii dla obywateli innych państw członkowskich Unii Europejskiej i innych państw będących stronami Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym, a także ograniczenia wymienionych wyżej praw wynikające ze względów porządku publicznego, bezpieczeństwa publicznego lub zdrowia publicznego.

2.      Treść niniejszego dekretu królewskiego pozostaje bez uszczerbku dla przepisów szczególnych i traktatów międzynarodowych, których Hiszpania jest stroną”.

8.        Artykuł 2 tego dekretu królewskiego stanowi:

„Niniejszy dekret królewski stosuje się również, na warunkach w nim przewidzianych, do członków rodziny obywatela innego państwa członkowskiego Unii Europejskiej lub innego państwa będącego stroną Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym, bez względu na przynależność państwową, gdy mu towarzyszą lub do niego dołączają:

a)      współmałżonka, pod warunkiem że nie zawarto porozumienia w sprawie stwierdzenia nieważności małżeństwa, lub nie orzeczono tej nieważności, rozwodu lub separacji prawnej.

[…]”.

9.        Zgodnie z art. 7 wspomnianego dekretu królewskiego:

„1.      Każdy obywatel Unii lub obywatel innego państwa będącego stroną Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym ma prawo przebywać na terytorium państwa hiszpańskiego przez okres dłuższy niż trzy miesiące:

[…]

b)      jeżeli posiada wystarczające zasoby dla siebie i członków swojej rodziny, aby nie stanowić obciążenia dla hiszpańskiego systemu pomocy społecznej podczas pobytu, oraz pełne ubezpieczenie zdrowotne w Hiszpanii; lub,

[…]

d)      jeżeli jest to członek rodziny towarzyszący lub dołączający do obywatela Unii lub innego państwa będącego stroną Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym, który sam spełnia warunki określone w lit. a), b) lub c).

2.      Prawo pobytu przewidziane w ust. 1 rozciąga się na członków rodziny, którzy nie są obywatelami jednego z państw członkowskich, towarzyszących lub dołączających w Hiszpanii do obywatela Unii lub innego państwa będącego stroną Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym, o ile ten ostatni spełnia warunki określone w ust. 1 lit. a), b) lub c).

[…]

7.      Jeżeli chodzi o wystarczające środki utrzymania, to nie można ustalić stałej kwoty; należy uwzględnić sytuację osobistą obywateli państwa członkowskiego Unii Europejskiej lub innego państwa będącego stroną Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym. W każdym razie kwota ta nie może przekraczać poziomu zasobów finansowych, poniżej którego Hiszpanie otrzymują pomoc społeczną, lub kwoty minimalnej emerytury z zabezpieczenia społecznego”.

III. Okoliczności faktyczne postępowania głównego i pytania prejudycjalne

10.      RH, który jest obywatelem marokańskim, poślubił w dniu 13 listopada 2015 r. w Ciudad Real (Hiszpania) obywatelkę hiszpańską. Ta ostatnia, posiadając hiszpańskie obywatelstwo, jest obywatelem Unii. Jednakże nigdy nie korzystała ona ze swobody przemieszczania się w obrębie Unii. Z postanowienia odsyłającego wynika, że ważność i legalność tego małżeństwa nie zostały zakwestionowane przez administrację krajową oraz że HR nie podlega żadnemu zakazowi wjazdu na terytorium kraju.

11.      Małżonkowie mieszkają razem w Ciudad Real z ojcem obywatelki hiszpańskiej.

12.      W dniu 23 listopada 2015 r. RH, jako członek rodziny obywatela Unii, złożył do właściwego organu krajowego wniosek o wydanie dokumentu pobytowego.

13.      Organ oddalił skargę w dniu 20 stycznia 2016 r. na podstawie art. 7 ust. 1 lit. b) dekretu królewskiego nr 240/2007, uznając, że żona RH nie wykazała, że sama posiada wystarczające zasoby finansowe na utrzymanie swojego męża, zgodnie z wymogami tego przepisu.

14.      W dniu 10 marca 2016 r. decyzja ta została utrzymana w mocy przez Subdelegado del Gobierno de Ciudad Real (subdelegację rządu Ciudad Real, Hiszpania).

15.      RH wniósł następnie skargę do Juzgado de lo Contencioso-Administrativo nr 2 de Ciudad Real (sądu administracyjnego na poziomie prowincji nr 2 Ciudad Real, Hiszpania), podnosząc, że art. 7 dekretu królewskiego nr 240/2007 nie znajduje zastosowania w sytuacji takiej jak rozpatrywana, w której obywatelka hiszpańska nigdy nie skorzystała ze swobody przemieszczania się. Sąd ten uwzględnił skargę, podzielając argumenty przedstawione przez RH.

16.      Administracja państwowa wniosła apelację od tego wyroku do Tribunal Superior de Justicia de Castilla-La Mancha (sądu najwyższego Kastylii-La Manchy, Hiszpania), który postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z dwoma następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

„1)       Mając na względzie, że art. 68 hiszpańskiego kodeksu cywilnego wprowadza obowiązek wspólnego pożycia małżonków, czy wymóg spełnienia przez obywatela hiszpańskiego, który nie skorzystał z prawa do przemieszczania się, wymagań określonych w art. 7 ust. 1 dekretu królewskiego 240/2007, jako warunek niezbędny do uznania prawa pobytu jego małżonka będącego obywatelem państwa trzeciego zgodnie z art. 7 ust. 2 [tego] dekretu, może – w przypadku niespełnienia wspomnianych wymagań – stanowić naruszenie art. 20 [TFUE], jeżeli w następstwie odmowy uznania tego prawa obywatel hiszpański byłby zmuszony do opuszczenia terytorium Unii jako całości?

2)      W każdym razie, niezależnie od powyższego i od odpowiedzi na pytanie wstępne, mając na względzie orzecznictwo [Trybunału] zawarte między innymi w wyroku [K.A. i in. (Łączenie rodzin w Belgii)], czy art. 20 TFUE stoi na przeszkodzie praktyce państwa hiszpańskiego polegającej na automatycznym stosowaniu przepisów art. 7 dekretu królewskiego 240/2007 i odmowie zezwolenia na pobyt członka rodziny obywatela Unii, który to obywatel Unii nigdy nie skorzystał ze swobody przemieszczania się, wyłącznie z powodu niespełnienia przez tego obywatela Unii wymogów określonych we wspomnianym przepisie, przy czym nie dokonano konkretnej i zindywidualizowanej oceny, czy między tym obywatelem Unii a obywatelem państwa trzeciego istnieje stosunek zależności tego rodzaju, że – z jakiejkolwiek przyczyny i biorąc pod uwagę zaistniałe okoliczności – powoduje on, iż w przypadku odmowy uznania prawa pobytu obywatela państwa trzeciego obywatel Unii nie mógłby zostać rozdzielony od członka rodziny, od którego jest zależny, i musiałby opuścić terytorium Unii?”.

17.      RH, rządy Hiszpanii, Danii, Niemiec, i Niderlandów oraz Komisja Europejska przedstawiły uwagi na piśmie.

IV.    Analiza

18.      Zanim przystąpię do analizy pytań przedłożonych Trybunałowi przez sąd odsyłający, pragnę sformułować uwagi wstępne dotyczące zakresu tych pytań oraz właściwości Trybunału.

A.      Uwagi wstępne dotyczące zakresu pytań prejudycjalnych i właściwości Trybunału

19.      Z postanowienia odsyłającego wynika, że Tribunal Superior de Justicia de Castilla-La Mancha (sąd najwyższy Kastylii-La Manchy) powziął poważne wątpliwości co do kryteriów, jakie właściwy organ krajowy zastosował na podstawie art. 7 ust. 1 lit. b) dekretu królewskiego nr 240/2007, i to w celu oceny wystarczającego charakteru zasobów obywatelki Unii. Sąd odsyłający podkreśla bowiem, że właściwy organ krajowy ograniczył swoją ocenę do sytuacji ekonomicznej obywatelki hiszpańskiej, uznając, że obowiązek posiadania wystarczających zasobów spoczywa wyłącznie na niej. Organ ten nie wziął zatem pod uwagę zasobów oddanych do dyspozycji przez jej ojca, pomimo że wykazano propozycję i dowód posiadania zasobów finansowych.

20.      O ile sąd odsyłający nie zwraca się bezpośrednio do Trybunału w tej kwestii, o tyle Komisja uważa, że należy przypomnieć orzecznictwo Trybunału dotyczące wykładni przesłanki związanej z posiadaniem wystarczających zasobów, o której mowa w art. 7 ust. 1 lit. b) dyrektywy 2004/38. Przypomnienie to nie jest całkowicie bezużyteczne. Nie jestem jednak przekonany, że Trybunał jest właściwy do dokonania wykładni tego przepisu w sytuacji takiej jak w postępowaniu głównym, a to z powodów, które teraz przedstawiam.

21.      Zgodnie z art. 7 ust. 1 lit. b) dekretu królewskiego nr 240/2007 obywatel państwa trzeciego będący członkiem rodziny obywatela Unii może uzyskać prawo pobytu w Hiszpanii tylko wtedy, gdy obywatel ten posiada wystarczające zasoby, w szczególności dla siebie i członków swojej rodziny, tak aby nie stanowić obciążenia dla hiszpańskiego systemu pomocy społecznej.

22.      Celem tego przepisu jest transpozycja do krajowego porządku prawnego wymogów określonych w art. 7 ust. 1 lit. b) dyrektywy 2004/38.

23.      Otóż, jak przypomniał ostatnio Trybunał, dyrektywa 2004/38 reguluje wyłącznie warunki wjazdu i pobytu obywatela Unii w państwach członkowskich innych niż państwo, którego ma on obywatelstwo(6). Dyrektywa ta nie obejmuje zatem sytuacji takiej jak w niniejszej sprawie, w której obywatel Unii nie skorzystał ze swobody przemieszczania się i zamieszkuje w państwie członkowskim, którego jest obywatelem(7).

24.      Kwestia ta nie jest przedmiotem dyskusji w niniejszej sprawie. Wszystkie strony, które przedstawiły uwagi, uważają, że prawo wjazdu i pobytu RH nie jest objęte przepisami prawa wtórnego Unii, a w szczególności przepisami dyrektywy 2004/38.

25.      Jednak to właśnie na podstawie art. 7 ust. 1 lit. b) dekretu królewskiego nr 240/2007 został oddalony wniosek o wydanie dokumentu pobytowego złożony przez RH w ramach łączenia rodzin, ponieważ właściwy organ krajowy stwierdził, że małżonka RH nie wykazała, że osobiście posiada wystarczające zasoby finansowe na utrzymanie męża.

26.      Z informacji przekazanych przez sąd odsyłający wynika, że zgodnie z orzecznictwem rozwiniętym przez Tribunal Supremo (sąd najwyższy, Hiszpania) przepis ten powinien mieć zastosowanie również do każdego wniosku o łączenie rodzin złożonego przez obywatela państwa trzeciego będącego członkiem rodziny obywatela hiszpańskiego, który nigdy nie skorzystał ze swobody przemieszczania się.

27.      Według tych samych wskazań właściwe organy krajowe są zatem zobowiązane do stosowania w ten sam sposób wymogów, o których mowa w art. 7 ust. 1 lit. b) dekretu królewskiego nr 240/2007, gdy wniosek o łączenie rodzin złożony przez obywatela państwa trzeciego dotyczy sytuacji obywatela Unii, który ze względu na to, że skorzystał ze swobody przemieszczania się, jest objęty zakresem stosowania dyrektywy 2004/38, lub gdy dotyczy sytuacji obywatela hiszpańskiego, który ze względu na to, że nigdy nie skorzystał ze swobody przemieszczania się, jest wyłączony z zakresu jej stosowania.

28.      W związku z tym mogłoby się wydać właściwe i przydatne przypomnienie zasad, jakie Trybunał wypracował w celu dokonania oceny warunku dotyczącego zasobów, o którym mowa w art. 7 ust. 1 lit. b) dyrektywy 2004/38.

29.      Nie sądzę jednak, aby takie podejście było zgodne z orzecznictwem Trybunału. Z postanowienia odsyłającego nie wynika bowiem, aby prawo hiszpańskie wprowadziło „bezpośrednie i bezwarunkowe odesłanie” do art. 7 ust. 1 lit. b) dyrektywy 2004/38, a w związku z tym uczyniłoby wiążącą wykładnię tej dyrektywy dokonaną przez Trybunał dla celów rozstrzygnięcia sprawy w postępowaniu głównym przez sąd odsyłający.

30.      Przypominam, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału wykładnia przepisów aktu Unii dokonana w sytuacjach nieobjętych zakresem stosowania tego aktu jest uzasadniona, „gdy przepisy te znalazły zastosowanie do takich sytuacji poprzez prawo krajowe w sposób bezpośredni i bezwarunkowy” w celu zapewnienia identycznego traktowania tych sytuacji i sytuacji objętych zakresem stosowania prawa Unii(8).

31.      W niniejszej sprawie nie sądzę jednak, aby informacje przekazane przez sąd odsyłający były wystarczające, by potwierdzić, że przytoczone przepisy prawa Unii znalazły zastosowanie w sposób bezpośredni i bezwarunkowy na mocy prawa hiszpańskiego, i w ten sposób zagwarantować, że sytuacje wewnętrzne i sytuacje regulowane przez prawo Unii podlegają tej samej zasadzie.

32.      Pragnę bowiem zauważyć, że ani sąd odsyłający, ani rząd hiszpański w swoich uwagach nie wskazał Trybunałowi konkretnych przepisów prawa hiszpańskiego, na mocy których przepisy dyrektywy 2004/38 mają bezpośrednie i bezwarunkowe zastosowanie do sytuacji takiej jak rozpatrywana, która jest wyłączona z zakresu stosowania wspomnianej dyrektywy przez prawodawcę Unii, ponieważ dotyczy ona członka rodziny obywatela hiszpańskiego, który nigdy nie skorzystał ze swobody przemieszczania się.

33.      Sąd odsyłający odwołuje się wprawdzie do wykładni przedstawionej przez Tribunal Supremo (sąd najwyższy), która stanowiłaby „hiszpańską praktykę krajową, na którą należy się powołać” i która zostałaby również przyjęta w Orden PRE/1490/2012, por la que se dictan normas para la aplicación del artículo 7 del Real Decreto 240/2007, de 16 de febrero, sobre entrada, libre circulación y residencia en España de ciudadanos de los Estados miembros de la Unión Europea y de otros Estados parte en el Acuerdo sobre el Espacio Económico Europeo (dekrecie ministerialnym PRE/1490/2012, ustanawiającym zasady stosowania art. 7 dekretu królewskiego nr 240/2007 z dnia 16 lutego 2007 r. w sprawie wjazdu, swobodnego przemieszczania się i pobytu w Hiszpanii obywateli państw członkowskich Unii Europejskiej i innych państw będących stronami Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym)(9), z dnia 9 lipca 2012 r. Rząd hiszpański odwołuje się również do właściwego orzecznictwa Tribunal Supremo (sądu najwyższego), który miał uznać, że skorzystanie z dyrektywy 2004/38, w drodze transpozycji poprzez analogię, jest słuszne w zakresie, w jakim stanowi ona europejski instrument normatywny, który ze względu na jego cel i treść jest najbardziej zbliżony do sytuacji, w sprawie której zwrócono się do niego.

34.      Tymczasem oczywiste jest moim zdaniem że zasada ustanowiona przez Tribunal Supremo (sąd najwyższy), nawet jeśli jest to sąd najwyższy, i mająca na celu stosowanie w drodze analogii przepisów prawa Unii, nie jest równoznaczna z aktem prawodawczym, w którym prawodawca krajowy dokładnie wskazuje, że zamierza odwołać się do treści wspomnianych przepisów, czego wymaga orzecznictwo Trybunału.

35.      W tych okolicznościach, i z zastrzeżeniem weryfikacji dokonanej przez sąd odsyłający, uważam, że Trybunał nie jest a priori właściwy do dokonania wykładni art. 7 ust. 1 lit. b) dyrektywy 2004/38 w sytuacji takiej jak w niniejszej sprawie, która jest wyłączona z zakresu stosowania tej dyrektywy.

36.      A zatem tytułem ewentualnym i na wypadek, gdyby sąd krajowy stwierdził w następstwie przeprowadzonych ustaleń, że prawo krajowe faktycznie zawiera bezpośrednie i bezwarunkowe odesłanie do art. 7 ust. 1 lit. b) dyrektywy 2004/38 w celu rozpatrzenia wniosku o łączenie rodziny takiego jak rozpatrywany w niniejszej sprawie, przypomnę zasady ustanowione przez Trybunał w odniesieniu do wykładni wspomnianego przepisu.

B.      Pomocniczo, zasady regulujące ocenę przesłanki dotyczącej istnienia wystarczających zasobów w rozumieniu art. 7 ust. 1 lit. b) dyrektywy 2004/38

37.      Pragnę przypomnieć, że art. 7 ust. 1 lit. b) dyrektywy 2004/38 pozwala przyjmującemu państwu członkowskiemu, do którego skierowano wniosek o łączenie rodzin złożony przez obywatela państwa trzeciego będącego członkiem rodziny obywatela Unii, na nałożenie obowiązku przedstawienia dowodu, że ten obywatel Unii posiada wystarczające zasoby dla siebie i członków swojej rodziny, tak aby nie stanowić obciążenia dla systemu pomocy społecznej tego państwa podczas jego pobytu.

38.      W ramach postępowania głównego sąd odsyłający zastanawia się nad zgodnością z prawem odmowy wydania RH dokumentu pobytowego z uwagi na fakt, że właściwy organ krajowy wziął pod uwagę jedynie – do celów stosowania art. 7 ust. 1 lit. b) dekretu królewskiego nr 240/2007 – zasoby osobiste obywatelki Unii, wyłączając zasoby finansowe jej ojca(10).

39.      Wątpliwości wyrażone przez sąd odsyłający można łatwo rozwiać w świetle obszernego orzecznictwa Trybunału(11).

40.      Przede wszystkim Trybunał uważa, że w zakresie, w jakim zezwolenie na łączenie rodzin stanowi ogólną zasadę, przepisy pozwalające na wprowadzenie jej ograniczeń powinny być przedmiotem wykładni ścisłej. Jeżeli przyjmujące państwo członkowskie dysponuje marginesem oceny, to nie powinien on być przez nie wykorzystywany w sposób naruszający cel dyrektywy 2004/38, którym jest sprzyjanie łączeniu rodzin, i jej skuteczność (effet utile)(12).

41.      Następnie, jeśli chodzi o przesłankę dotyczącą wystarczającego charakteru zasobów, Trybunał przypomniał w wyroku z dnia 2 października 2019 r. w sprawie Bajratari(13), że „prawo Unii nie ustanawia żadnych wymogów dotyczących pochodzenia tych środków [zasobów]”(14). W konsekwencji uważa on, że przesłanka dotycząca istnienia wystarczających zasobów jest spełniona nie tylko wtedy, gdy zasoby finansowe są zapewnione przez członka rodziny obywatela Unii, lecz również wówczas, gdy pochodzą one z innego źródła, w tym również od osoby niezwiązanej z beneficjentem stosunkiem prawnym, który zobowiązuje ją do zaspokajania jego potrzeb(15).

42.      Wreszcie w niedawnym wyroku z dnia 3 października 2019 r., X (Rezydenci długoterminowi – stałe i regularne wystarczające dochody)(16), Trybunał uznał, „że interpretacja wymogu posiadania wystarczającej ilości środków w rozumieniu art. 7 ust. 1 lit. b) dyrektywy 2004/38, w ten sposób, że zainteresowany sam musiałby posiadać takie środki, bez możliwości wskazania w tym względzie środków członka rodziny, który mu towarzyszy, rozszerzałaby przewidziany w dyrektywie 2004/38 wymóg o wymóg dotyczący pochodzenia tych środków, co stanowiłoby nieproporcjonalną ingerencję w możliwość korzystania z zagwarantowanych w art. 21 TFUE podstawowych praw do swobodnego przemieszczania się i pobytu, ponieważ wymóg taki wykraczałby poza to, co jest konieczne do osiągnięcia zamierzonych celów, czyli ochrony finansów publicznych państw członkowskich”(17). Rozumowanie to ma zastosowanie w drodze analogii w kontekście art. 20 TFUE.

43.      Po przedstawieniu tych wyjaśnień, sformułowanych tytułem ewentualnym, należy zbadać pytania prejudycjalne.

C.      Analiza pytań prejudycjalnych

44.      Obydwa pytania, które sąd odsyłający kieruje do Trybunału, dotyczą zasad oceny istnienia, w sytuacji takiej jak rozpatrywana, opartego na przepisach art. 20 TFUE pochodnego prawa pobytu, na które może powołać się obywatel państwa trzeciego, będący członkiem rodziny obywatela Unii, który nigdy nie skorzystał ze swobody przemieszczania się.

45.      Proponuję, aby Trybunał zbadał na wstępie pytanie drugie. W istocie jeżeli weźmie się pod uwagę tradycyjne rozpatrywanie wniosku o wydanie dokumentu pobytowego złożonego przez obywatela państwa trzeciego będącego członkiem rodziny obywatela Unii, kwestia ta poruszana jest w aspekcie postępowania poprzedzającego badanie materialnych przesłanek wymaganych na podstawie art. 20 TFUE (istnienie stosunku zależności), które sąd odsyłający rozpatruje raczej w pytaniu pierwszym.

1.      W przedmiocie drugiego pytania prejudycjalnego

46.      W drugim pytaniu prejudycjalnym sąd odsyłający zwraca się w istocie do Trybunału o ustalenie, czy art. 20 TFUE stoi na przeszkodzie praktyce krajowej, zgodnie z którą obywatelowi państwa trzeciego będącemu członkiem rodziny obywatela Unii odmówiono automatycznie prawa pobytu wyłącznie na tej podstawie, że ten obywatel Unii nie spełnia warunku dotyczącego posiadania wystarczających zasobów, o którym mowa w prawie krajowym.

47.      Odpowiedź na to pytanie, moim zdaniem, wyraźnie wynika z wyroku K.A. i in. (Łączenie rodzin w Belgii), do którego sąd odsyłający wyraźnie się zresztą odniósł w swoim pytaniu.

48.      W niniejszej sprawie jest bezsporne, że sytuacja RH i jego żony jest regulowana przez prawodawstwo, które a priori wchodzi w zakres kompetencji Królestwa Hiszpanii, a mianowicie prawodawstwo dotyczące prawa wjazdu i pobytu obywateli państw trzecich – niepodlegające zakresowi stosowania przepisów prawa wtórnego Unii.

49.      Niemniej, jako obywatelka państwa członkowskiego, żona RH korzysta ze statusu obywatela Unii zgodnie z art. 20 ust. 1 TFUE i może w związku z tym korzystać, również w odniesieniu do państwa członkowskiego, którego jest obywatelem, z praw związanych z tym statusem, które obejmują podstawowe i indywidualne prawo do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich(18).

50.      To właśnie na podstawie tego przepisu Trybunał sprzeciwia się każdemu środkowi krajowemu, w tym decyzjom odmawiającym prawa pobytu członkom rodziny obywatela(19) Unii, którego skutkiem jest naruszenie jego swobody przemieszczania się i pobytu oraz pozbawienie go, zgodnie z formułą stosowaną przez Trybunał, „możliwości skutecznego korzystania z istoty praw przysługujących [mu] w związku z posiadanym przez [niego] statusem”(20).

51.      I tak, powtarzając uzasadnienie Trybunału, „istnieją sytuacje bardzo szczególne, w których na zasadzie wyjątku – mimo że prawo wtórne dotyczące prawa pobytu obywateli państw trzecich nie podlega zastosowaniu i mimo że dany obywatel Unii nie skorzystał z przysługującej mu swobody przemieszczania się – nie powinno się jednak odmawiać prawa pobytu obywatelowi państwa trzeciego będącemu członkiem rodziny wspomnianego obywatela z uwagi na to, że w przeciwnym wypadku naruszona zostałaby skuteczność (effet utile) obywatelstwa Unii, jeżeli w konsekwencji takiej odmowy ów obywatel byłby w praktyce zmuszony do opuszczenia terytorium Unii rozpatrywanego jako całość, a co za tym idzie, zostałby pozbawiony możliwości skutecznego korzystania z istoty praw przysługujących mu w związku z posiadanym przez niego statusem obywatela Unii”(21).

52.      To właśnie ten ścisły związek ze swobodą przemieszczania się i pobytu, z której korzysta obywatel Unii, uzasadnia fakt, że nie należy automatycznie odmawiać wydania dokumentu pobytowego, o który wystąpił obywatel państwa trzeciego będący członkiem rodziny obywatela Unii, wyłącznie na podstawie przepisów krajowych takich jak będące przedmiotem niniejszej sprawy, w których określono przesłankę dotyczącą wystarczającego charakteru zasobów. Odmowa taka może wynikać jedynie, w stosownych przypadkach, z konkretnej oceny wszystkich aktualnych i istotnych dla sprawy okoliczności(22).

53.      Ta konkretna ocena powinna umożliwić ocenę stosunku zależności istniejącego pomiędzy obywatelem państwa trzeciego a obywatelem Unii.

54.      Chciałbym bowiem zwrócić uwagę, że powody dotyczące opuszczenia terytorium Unii przez obywatela Unii, w związku z odrzuceniem wniosku o wydanie dokumentu pobytowego złożonego przez obywatela państwa trzeciego, są szczególnie ograniczone w orzecznictwie Trybunału.

55.      W tym względzie Trybunał uważa, że „odmowa przyznania prawa pobytu obywatelowi państwa trzeciego może podważyć skuteczność (effet utile) obywatelstwa Unii jedynie wówczas, jeżeli ów obywatel państwa trzeciego pozostaje z obywatelem Unii, będącym członkiem jego rodziny, w stosunku zależności, skutkiem czego ów obywatel Unii byłby zmuszony do towarzyszenia obywatelowi państwa trzeciego oraz do opuszczenia terytorium Unii rozpatrywanego jako całość”(23).

56.      Bardzo szczególne sytuacje, do których odnosi się Trybunał, dotyczą sytuacji, w których obywatel Unii nie ma innego wyjścia niż towarzyszyć osobie, której odmówiono prawa pobytu, ponieważ podlega opiece tej osoby i w całości polega na niej w odniesieniu do zapewnienia swojego utrzymania i zaspokojenia swoich potrzeb.

57.      Sytuacje te dotyczą przede wszystkim rodziców będących obywatelami państw trzecich, którzy pełnią opiekę nad małoletnim dzieckiem będącym obywatelem Unii lub którzy sprawują nad nim prawną, finansową lub emocjonalną opiekę. Sytuacja taka miała miejsce w sprawie zakończonej wyrokiem z dnia 8 marca 2011 r., Ruiz Zambrano(24).

58.      Rzadko dotyczą one osób dorosłych będących obywatelami państw trzecich, pozostających w związku rodzinnym z inną osobą dorosłą będącą obywatelem Unii.

59.      W wyroku K.A. i in. (Łączenie rodzin w Belgii) Trybunał wprowadził wyraźne rozróżnienie w zależności od tego, czy obywatel Unii jest małoletni(25), czy też pełnoletni.

60.      Trybunał wskazał, że „w odróżnieniu od małoletnich, a tym bardziej małoletnich dzieci […] osoba dorosła jest co do zasady zdolna do życia niezależnie od członków swojej rodziny”(26). Trybunał dodaje także, że stosunek zależności między dwoma osobami dorosłymi, członkami tej samej rodziny, można brać pod uwagę „tylko w wyjątkowych wypadkach, w których – w świetle wszystkich istotnych okoliczności – zainteresowana osoba w żaden sposób nie może zostać oddzielona od członka rodziny, w zależności od którego pozostaje”(27).

61.      W niniejszej sprawie z informacji przekazanych przez sąd krajowy wynika, że właściwy organ krajowy oddalił wniosek RH wydanie dokumentu pobytowego wyłącznie na tej podstawie, że jego żona nie posiadała zasobów wymaganych na podstawie art. 7 ust. 1 lit. b) dekretu królewskiego nr 240/2007, a zatem nie zbadał, czy biorąc pod uwagę całokształt szczególnych okoliczności danej sprawy, istnieje stosunek zależności, który uzasadniałby przyznanie pochodnego prawa pobytu na podstawie art. 20 TFUE.

62.      W świetle powyższych rozważań i zasad określonych przez Trybunał art. 20 TFUE wyraźnie stoi na przeszkodzie takiej praktyce.

63.      W postanowieniu odsyłającym Tribunal Superior de Justicia de Castilla-La Mancha (sąd najwyższy Kastylii-La Manchy) wskazuje ponadto, że obywatelka Unii nie miała możliwości przedstawienia tych szczególnych okoliczności, a tym samym podniesienia stosunku zależności, czemu wydaje się zaprzeczać administracja hiszpańska.

64.      Zadaniem Trybunału nie jest ustalenie, czy i w jakim zakresie przepisy hiszpańskie zezwalają zainteresowanym osobom na przekazanie właściwym organom krajowym wszelkich informacji istotnych dla oceny istnienia stosunku zależności. Natomiast wydaje mi się użyteczne przypomnienie sądowi odsyłającemu zasad, jakie Trybunał wypracował w odniesieniu do przepisów proceduralnych dotyczących wykazania istnienia stosunku zależności, mogącego uzasadniać pochodne prawo pobytu na podstawie art. 20 TFUE.

65.      O ile bowiem Trybunał uznaje, że ciężar dowodu spoczywa zasadniczo na obywatelu państwa trzeciego, który zamierza uzyskać uznanie takiego prawa pobytu, to jednak nakłada on na państwa członkowskie dwa obowiązki. Po pierwsze, te ostatnie powinny przyjąć przepisy proceduralne dotyczące ciężaru dowodu, które nie zagrażają skuteczności art. 20 TFUE(28). Po drugie, państwa członkowskie są zobowiązane do przeprowadzenia, na podstawie informacji dostarczonych przez obywatela państwa trzeciego, niezbędnych badań w celu ustalenia, czy istnieje między tym obywatelem a danym obywatelem Unii taki stosunek zależności, który zmusiłby tego ostatniego do opuszczenia terytorium Unii(29).

66.      W świetle wszystkich powyższych rozważań uważam zatem, że art. 20 TFUE stoi na przeszkodzie praktyce krajowej takiej jak rozpatrywana w postępowaniu głównym, zgodnie z którą odmawia się automatycznie prawa pobytu obywatelowi państwa trzeciego, będącemu członkiem rodziny obywatela Unii, wyłącznie na tej podstawie, że ten obywatel Unii nie spełnia określonego w przepisach krajowych warunku posiadania wystarczających zasobów. Właściwe organy krajowe mają obowiązek dokonania konkretnej oceny wszystkich aktualnych i istotnych okoliczności danej sprawy w celu ustalenia, czy istnieje stosunek zależności między zainteresowanymi osobami, który uzasadnia przyznanie pochodnego prawa pobytu na podstawie wspomnianego przepisu.

2.      W przedmiocie pierwszego pytania prejudycjalnego

67.      W pierwszym pytaniu prejudycjalnym sąd odsyłający zwrócił się zasadniczo do Trybunału z pytaniem, czy w sytuacji takiej jak w niniejszej sprawie, gdy odmówiono przyznania prawa pobytu obywatelowi państwa trzeciego, będącemu małżonkiem obywatela Unii, należy uwzględnić ustawodawstwo krajowe wymagające wspólnego zamieszkania małżonków dla celów dokonania oceny istnienia stosunku zależności między nimi oraz, w stosownym przypadku, przyznania pochodnego prawa pobytu na podstawie art. 20 TFUE.

68.      Jak podniosłem(30), Trybunał stwierdził, że stosunek zależności między dwoma osobami dorosłymi, członkami tej samej rodziny, można brać pod uwagę „tylko w wyjątkowych wypadkach, w których w świetle wszystkich istotnych okoliczności zainteresowana osoba w żaden sposób nie może zostać oddzielona od członka rodziny, w zależności od którego pozostaje”(31). Trybunał wskazał, że „w odróżnieniu od małoletnich, a tym bardziej małoletnich dzieci […] osoba dorosła jest co do zasady zdolna do życia niezależnie od członków swojej rodziny”(32). Aby otrzymać pochodne prawo pobytu na podstawie art. 20 TFUE, konieczne jest zatem wykazanie, że obywatel Unii nie ma innego wyjścia niż towarzyszenie obywatelowi państwa trzeciego, któremu odmówiono prawa pobytu, ponieważ obywatel Unii jest na jego utrzymaniu z powodu, na przykład, poważnej choroby lub inwalidztwa lub jest od niego w pełni uzależniony jeśli chodzi o zapewnienie sobie utrzymania i zaspokojenia swoich potrzeb.

69.      Jednakże sprawa będąca przedmiotem postępowania głównego nie wpisuje się w ten kontekst.

70.      Jak zauważyły wszystkie strony, które przedstawiły swoje uwagi, w aktach sprawy przedłożonych Trybunałowi nie ma nic, co wskazywałoby na istnienie takiego stosunku zależności między RH a jego żoną, który uzasadniałby przyznanie obywatelowi państwa trzeciego, na podstawie art. 20 TFUE, pochodnego prawa pobytu.

71.      Po pierwsze, jak wynika z informacji dostarczonych przez sąd odsyłający, RH nie ponosi żadnej odpowiedzialności finansowej wobec swojej żony, będącej obywatelem Unii. W rzeczywistości z postanowienia odsyłającego wynika, że małżonkowie są finansowo utrzymywani przez ojca obywatelki Unii.

72.      Po drugie, z orzecznictwa Trybunału wynika, że istnienie więzi rodzinnej – biologicznej bądź prawnej – nie uzasadnia samo w sobie istnienia stosunku zależności w rozumieniu art. 20 TFUE(33). Sam związek małżeński między obywatelem państwa trzeciego a obywatelką Unii w niniejszym przypadku nie wystarcza zatem do wykazania, że ta ostatnia nigdy nie może zostać oddzielona od swojego męża i ostatecznie, gdyby odmówiono mu prawa pobytu, nie miałaby innego wyjścia jak tylko opuścić Unię, aby mu towarzyszyć. W odniesieniu do wymogu wspólnego pożycia, o którym mowa w art. 68 kodeksu cywilnego, uważam, że również nie stanowi on okoliczności mogącej prowadzić do powstania stosunku zależności, ponieważ zgodnie ze wskazówkami przedstawionymi przez sąd odsyłający przepis ten nie stoi na przeszkodzie temu, by małżonkowie zamieszkiwali oddzielnie, a zatem żyli w różnych państwach.

73.      Co prawda nie można wykluczyć, że obywatelka Unii zdecyduje się towarzyszyć swojemu małżonkowi do kraju jego pochodzenia w celu zachowania jedności życia rodzinnego. Moim zdaniem, gdyby tak było, uważam, że decyzję o opuszczeniu terytorium Unii podjęłaby ona dobrowolnie ze względu na utrzymanie życia rodzinnego, którą to przyczynę Trybunał uznaje za niewystarczająca dla ustalenia stosunku zależności(34).

74.      Ze względu na to, że HR nie jest objęty zakresem stosowania przepisów prawa wtórnego Unii, a w szczególności przepisów ustanowionych w ramach dyrektywy 2004/38, i nie wydaje się także, aby mógł on korzystać z pochodnego prawa pobytu opartego bezpośrednio na przepisach art. 20 TFUE, ponieważ, a priori, nie ma między tym obywatelem państwa trzeciego a obywatelką Unii, będącą członkiem jego rodziny, takiego stosunku zależności, który zmusiłby ją do opuszczenia całkowicie terytorium Unii w celu towarzyszenia mu, jego sytuacja podlega przepisom wchodzącym w zakres wyłącznych kompetencji danego państwa członkowskiego.

V.      Wnioski

75.      W świetle powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał udzielił następującej odpowiedzi na pytania prejudycjalne zadane przez Tribunal Superior de Justicia de Castilla-La Mancha (sąd najwyższy Kastylii-La Manchy, Hiszpania):

Artykuł 20 TFUE należy interpretować w ten sposób, że:

–        stoi on na przeszkodzie praktyce krajowej takiej jak rozpatrywana w postępowaniu głównym, zgodnie z którą odmawia się automatycznie prawa pobytu obywatelowi państwa trzeciego, będącemu członkiem rodziny obywatela Unii, wyłącznie na tej podstawie, że ten obywatel Unii nie spełnia określonego w przepisach krajowych warunku posiadania wystarczających zasobów. Właściwe organy krajowe mają obowiązek dokonania konkretnej oceny wszystkich aktualnych i istotnych okoliczności danej sprawy w celu ustalenia, czy istnieje stosunek zależności między zainteresowanymi osobami, który uzasadnia przyznanie pochodnego prawa pobytu na podstawie wspomnianego przepisu;

–        istnienie ustawodawstwa krajowego takiego jak rozpatrywane w postępowaniu głównym, które – pomimo że wymaga ono od małżonków wspólnego pożycia – nie stoi na przeszkodzie temu, by małżonkowie ci zamieszkiwali oddzielnie, nie stanowi okoliczności mogącej doprowadzić do powstania takiego stosunku zależności.


1      Język oryginału: francuski.


2      C‑133/15, zwany dalej „wyrokiem Chavez-Vilchez i in.”, EU:C:2017:354.


3      C‑82/16, zwany dalej „wyrokiem K.A. i in. (Łączenie rodzin w Belgii)”, EU:C:2018:308.


4      Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie prawa obywateli Unii i członków ich rodzin do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich, zmieniająca rozporządzenie (EWG) nr 1612/68 i uchylająca dyrektywy 64/221/EWG, 68/360/EWG, 72/194/EWG, 73/148/EWG, 75/34/EWG, 75/35/EWG, 90/364/EWG, 90/365/EWG i 93/96/EWG (Dz.U. 2004, L 158, s. 77).


5      BOE nr 51 z dnia 28 lutego 2007 r., s. 8558, zwany dalej „dekretem królewskim nr 240/2007”.


6      Zobacz wyrok z dnia 10 września 2019 r., Chenchooliah (C‑94/18, EU:C:2019:693, pkt 54 i przytoczone tam orzecznictwo). Zobacz podobnie wyroki: z dnia 6 grudnia 2012 r., O i in. (C-356/11 i C‑357/11, EU:C:2012:776, pkt 41 i przytoczone tam orzecznictwo); a także Chavez-Vilchez i in. (pkt 53 i przytoczone tam orzecznictwo).


7      Przypominam w tym względzie, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału ewentualne prawa przyznane obywatelom państw trzecich przez przepisy prawa Unii dotyczące obywatelstwa Unii nie są ich prawami własnymi, lecz prawami pochodnymi, wynikającymi ze skorzystania ze swobody przemieszczania się i pobytu przez obywatela Unii. I tak, pochodne prawo pobytu na rzecz obywatela państwa trzeciego istnieje, co do zasady, tylko w przypadku, gdy jest ono niezbędne do zapewnienia obywatelowi Unii prawa do swobodnego przemieszczania się i pobytu w niej [zob. wyrok z dnia 13 września 2016 r., Rendón Marín (C‑165/14, EU:C:2016:675, pkt 36 i przytoczone tam orzecznictwo)].


8      Zobacz wyroki: z dnia 7 listopada 2018 r., C i A, C‑257/17, EU:C:2018:876, pkt 31–33 i przytoczone tam orzecznictwo; a także z dnia 14 lutego 2019 r., CCC Consorzio Cooperative Costruzioni (C‑710/17, niepublikowany, EU:C:2019:116, pkt 22 i przytoczone tam orzecznictwo) (wyróżnienie moje). Zobacz także wywody poświęcone tej kwestii w ramach mojej opinii w sprawach połączonych Deutsche Post i in., (C‑203/18 i C‑374/18, EU:C:2019:502, pkt 43–50).


9      BOE nr 164 z dnia 10 lipca 2012 r., s. 49603.


10      Z informacji dostarczonych przez sąd odsyłający wynika, że zdaniem rządu hiszpańskiego należy wziąć pod uwagę, do celów stosowania art. 7 ust. 1 lit. b) dekretu królewskiego nr 240/2007, wyłącznie osobiste zasoby obywatelki hiszpańskiej, z wyłączeniem zasobów pochodzących od osoby trzeciej, nawet jeśli jest ona członkiem rodziny.


11      Do Trybunału zwrócono się z pytaniem zasadniczo identycznym jak w ramach sprawy, w której zapadł wyrok z dnia 23 marca 2006 r., Komisja/Belgia, C‑408/03, EU:C:2006:192, (zob. w tym względzie pierwszy zarzut, w którym Komisja zarzuca Królestwu Belgii uwzględnianie tylko i wyłącznie zasobów własnych obywatela Unii, który pragnie skorzystać z prawa pobytu, lub zasobów małżonka lub dziecka tego obywatela, z wyłączeniem zasobów pochodzących od osoby trzeciej, w szczególności partnera, z którym nie łączy go żadna więź prawna). Zobacz także wyroki: z dnia 19 października 2004 r., Zhu i Chen (C‑200/02, EU:C:2004:639, pkt 30–33); z dnia 4 marca 2010 r., Chakroun (C‑578/08, EU:C:2010:117, pkt 43); z dnia 16 lipca 2015 r. Singh i in. (C‑218/14, EU:C:2015:476, point 75); z dnia 13 września 2016 r., Rendón Marín (C‑165/14, EU:C:2016:675, pkt 48 i przytoczone tam orzecznictwo); z dnia 2 października 2019 r., Bajratari (C‑93/18, EU:C:2019:809, pkt 30); z dnia 3 października 2019 r., X (Rezydenci długoterminowi – stałe i regularne wystarczające dochody) (C‑302/18, EU:C:2019:830, pkt 33).


12      Zobacz w szczególności wyrok z dnia 4 marca 2010 r., Chakroun C‑578/08, EU:C:2010:117, pkt 43.


13      C‑93/18, EU:C:2019:809.


14      Punkt 30 i przytoczone w tym wyroku orzecznictwo.


15      Zobacz w tym względzie wyrok z dnia 23 marca 2006 r., Komisja/Belgia (C‑408/03, EU:C:2006:192, pkt 39 i nast.).


16      C‑302/18, EU:C:2019:830.


17      Punkt 33 i przytoczone tam orzecznictwo. Podkreślenie moje. Zobacz także wyrok z dnia 2 października 2019 r., Bajratari (C‑93/18, EU:C:2019:809, pkt 35, 36 i przytoczone tam orzecznictwo).


18      Zobacz wyroki: z dnia 15 listopada 2011 r., Dereci i in. (C‑256/11, EU:C:2011:734, pkt 63 i przytoczone tam orzecznictwo); a także K.A. i.in. (Łączenie rodzin w Belgii) (pkt 48 i przytoczone tam orzecznictwo).


19      Zobacz wyroki: z dnia 13 września 2016 r., CS (C‑304/14, EU:C:2016:674, pkt 30 i przytoczone tam orzecznictwo); a także Chavez-Vilchez i in., (pkt 64 i przytoczone tam orzecznictwo).


20      Wyrok K.A. i in. (Łączenie rodzin w Belgii) (pkt 49 i przytoczone tam orzecznictwo).


21      Wyrok K.A. i in. (Łączenie rodzin w Belgii) (pkt 51 i przytoczone tam orzecznictwo).


22      Zobacz podobnie wyrok K.A. i in. (Łączenie rodzin w Belgii) (pkt 93).


23      Wyrok K.A. i in. (Łączenie rodzin w Belgii) (pkt 52 i przytoczone tam orzecznictwo). Podkreślenie moje.


24      C‑34/09, EU:C:2011:124. W sprawie tej zwrócono się do Trybunału o wyjaśnienie, czy odmowa prawa do pobytu i zezwolenia na pracę przez państwo członkowskie obywatelowi państwa trzeciego wywiera taki skutek w sytuacji, gdy obywatel ten sprawuje opiekę nad swoimi małoletnimi dziećmi, które jako obywatele tego państwa członkowskiego posiadają obywatelstwo Unii. Trybunał orzekł, że taka odmowa powodowałaby w rezultacie konieczność opuszczenia przez te dzieci terytorium Unii w celu towarzyszenia rodzicom i że, w konsekwencji, dzieci te znalazłyby się faktycznie w sytuacji niemożności wykonywania istoty praw przyznanych im w związku ze statusem obywatela Unii (zob. w szczególności pkt 43, 44 tego wyroku).


25      Pragnę zauważyć, że sąd odsyłający skierował w dniu 12 czerwca 2019 r. nowy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w zawisłej sprawie Subdelegación del Gobierno en Toledo (C‑451/19). Sprawa ta dotyczy przyznania pochodnego prawa pobytu małoletniemu dziecku małżonka – będącego obywatelem państwa trzeciego – obywatela Unii, który nigdy nie skorzystał ze swojego prawa do swobodnego przemieszczania się. Małżonkowie mają także dziecko będące obywatelem Unii. Sprawa ta została zawieszona do czasu wydania wyroku w niniejszej sprawie rozpatrywanej w postępowaniu głównym. W odniesieniu do tego drugiego odesłania prejudycjalnego należy zauważyć, że w sytuacji gdy obywatel Unii jest małoletni, Trybunał orzekł, że istnienie stosunku zależności między rodzicem będącym obywatelem państwa trzeciego a dzieckiem powinno być oceniane wyraźnie poza związkiem rodzinnym o charakterze biologicznym lub prawnym, który ich łączy. Właściwy organ krajowy powinien określić w każdej sprawie, kto sprawuje faktyczną pieczę nad dzieckiem i czy istnieje rzeczywisty stosunek zależności między dzieckiem a rodzicem będącym obywatelem państwa trzeciego. Ocena ta wymaga również uwzględnienia, w najlepszym interesie danego dziecka, wszystkich okoliczności danego przypadku, w szczególności jego wieku, rozwoju fizycznego i emocjonalnego, stopnia jego relacji emocjonalnej zarówno z rodzicem będącym obywatelem Unii, jak i z rodzicem będącym obywatelem państwa trzeciego, a także ryzyka dla równowagi dziecka, jakie pociągnęłaby za sobą separacja [zob. wyrok K.A. i in. (Łączenie rodzin w Belgii) (pkt 72, 75)].


26      Wyrok K.A. i in. (Łączenie rodzin w Belgii) (pkt 65).


27      Wyrok K.A. i in. (Łączenie rodzin w Belgii) (pkt 76). Wyróżnienie moje.


28      Zobacz wyroki: Chavez-Vilchez i in. (pkt 76), a także K.A. i in. (Łączenie rodzin w Belgii) (pkt 54 i przytoczone tam orzecznictwo).


29      Zobacz wyrok Chavez-Vilchez i in. (pkt 77).


30      Zobacz pkt 60 niniejszej opinii.


31      Wyrok K.A. i in. (Łączenie rodzin w Belgii) (pkt 65). Podkreślenie moje.


32      Wyrok K.A. i in. (Łączenie rodzin w Belgii) (pkt 65).


33      Zobacz analogicznie wyrok K.A. i in. (Łączenie rodzin w Belgii) (pkt 75).


34      W wyroku K.A. i in. (Łączenie rodzin w Belgii) Trybunał przypomniał, że sama okoliczność, iż dla obywatela Unii mogłoby wydawać się pożądane – ze względów ekonomicznych lub w celu utrzymania jedności rodziny – aby członek jego rodziny będący obywatelem państwa trzeciego uzyskał prawo pobytu, jest niewystarczająca dla stwierdzenia, że obywatel Unii byłby zmuszony do opuszczenia terytorium Unii w razie nieprzyznania takiego prawa pobytu (pkt 74 i przytoczone tam orzecznictwo).