Language of document : ECLI:EU:C:2020:3

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

MACIEJA SZPUNARA

przedstawiona w dniu 14 stycznia 2020 r.(1)

Sprawa C641/18

LG

przeciwko

Rina SpA,

Ente Registro Italiano Navale

[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Tribunale di Genova (trybunał w Genui, Włochy)]

Odesłanie prejudycjalne – Jurysdykcja i uznawanie orzeczeń sądowych oraz ich wykonywanie w sprawach cywilnych i handlowych – Przedmiotowy zakres stosowania rozporządzenia (WE) nr 44/2001 – Immunitet jurysdykcyjny – Spółki prowadzące działalność w zakresie klasyfikacji i certyfikacji statków morskich






I.      Wprowadzenie

1.        Powtarzając sformułowanie użyte w innych aktach prawa prywatnego międzynarodowego Unii, rozporządzenie (WE) nr 44/2001(2) stanowi, że ma ono zastosowanie „w sprawach cywilnych i handlowych”. Niniejsze odesłanie prejudycjalne wpisuje się w linię orzeczniczą dotyczącą ustalenia zakresu stosowania tego rozporządzenia.

2.        W niniejszej sprawie wątpliwości sądu odsyłającego co do zakresu stosowania rozporządzenia nr 44/2001 budzi podniesiony przez pozwane w postępowaniu głównym zarzut, w myśl którego pociągnięcie ich do odpowiedzialności jest wyłączone ze względu na posiadanie przez nie immunitetu jurysdykcyjnego. Zasadniczo sąd odsyłający zwraca się do Trybunału, aby ten zajął stanowisko w kwestii relacji zachodzącej pomiędzy zwyczajową zasadą prawa międzynarodowego a aktem prawa prywatnego międzynarodowego Unii.

3.        Sąd odsyłający zmierza ponadto w szczególności do ustalenia, czy – a jeśli tak, to w jakim zakresie – dbałość o zapewnienie prawa do sądu, gwarantowanego przez art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „kartą”), może wpłynąć na odpowiedź, jakiej należy udzielić na pytanie prejudycjalne. Z tego punktu widzenia analizowane pytanie prejudycjalne jest odzwierciedleniem aktualnej debaty na temat wpływu praw człowieka na prawo międzynarodowe prywatne.

4.        W związku z tym rozpatrywane odesłanie prejudycjalne daje Trybunałowi sposobność usytuowania prawa międzynarodowego prywatnego Unii w ramach szeroko rozumianego prawa międzynarodowego. W niniejszej opinii proponuję, aby Trybunał dokonał wykładni zarówno rozporządzenia nr 44/2001, jak i międzynarodowego prawa zwyczajowego w taki sposób, aby wydany przezeń wyrok stanowił wkład w rozwój prawa międzynarodowego w szerokim znaczeniu.

II.    Ramy prawne

A.      Prawo międzynarodowe

5.        Konwencja Narodów Zjednoczonych o prawie morza, zawarta w Montego Bay w dniu 10 grudnia 1982 r.(3) (zwana dalej „konwencją z Montego Bay”), stanowi zasadniczą część prawa morskiego. Weszła ona w życie w dniu 16 listopada 1994 r. i została zatwierdzona w imieniu Wspólnoty decyzją 98/392/WE(4).

6.        Zgodnie z art. 90 tej konwencji każde państwo ma prawo do tego, aby statki podnoszące jego banderę żeglowały po morzu pełnym. Zgodnie z art. 91 ust. 1 i 2 rzeczonej konwencji każde państwo określa między innymi warunki przyznawania statkom prawa podnoszenia bandery tego państwa oraz wydaje statkom, którym przyznało prawo podnoszenia swojej bandery, dokumenty potwierdzające to prawo.

7.        Artykuł 94 ust. 1 konwencji z Montego Bay stanowi, że każde państwo skutecznie wykonuje swoją jurysdykcję i kontrolę w dziedzinie administracyjnej, technicznej i socjalnej nad statkami podnoszącymi jego banderę. Ponadto, zgodnie z art. 94 ust. 3–5 tej konwencji, każde państwo stosuje wobec statków podnoszących jego banderę środki konieczne dla zapewnienia bezpieczeństwa na morzu. Środki te powinny zapewnić między innymi, aby każdy statek przed rejestracją, a po niej – w odpowiednich odstępach czasu, podlegał inspekcji dokonywanej przez wykwalifikowanego inspektora morskiego. Dla stosowania tych środków każde państwo jest zobowiązane do przestrzegania powszechnie przyjętych międzynarodowych przepisów, procedur oraz praktyk.

8.        W tym kontekście podstawowym celem Międzynarodowej konwencji o bezpieczeństwie życia na morzu(5) (zwanej dalej „konwencją SOLAS”), do której przystąpiły wszystkie państwa członkowskie, jest określenie minimalnych norm dotyczących budowy, wyposażenia i eksploatacji statków morskich, zapewniających ich bezpieczeństwo.

9.        Zgodnie z prawidłem 3‑1, zawartym w części A‑1 rozdziału II‑1 tej konwencji, statki powinny być zaprojektowane, zbudowane i utrzymywane zgodnie z wymogami dotyczącymi struktury, elementów mechanicznych i elektrycznych towarzystwa klasyfikacyjnego, które jest uznane przez administrację – czyli, w myśl rzeczonej konwencji, przez rząd państwa, którego banderę ma prawo podnosić statek – zgodnie z postanowieniami prawidła XI/1 albo zgodnie z odpowiednimi narodowymi standardami administracji zapewniającymi równoważny poziom bezpieczeństwa.

10.      Zgodnie z prawidłem 6, zawartym w rozdziale I konwencji SOLAS:

„a)      Inspekcje i przeglądy statków w zakresie dotyczącym egzekwowania postanowień niniejszych prawideł i udzielania od nich zwolnień powinny być wykonywane przez funkcjonariuszy Administracji. Administracja może jednak powierzyć inspekcje i przeglądy mianowanym w tym celu inspektorom albo uznanym przez siebie organizacjom.

b)      Administracja mianując inspektorów lub uznając organizację do prowadzenia inspekcji i przeglądów wymienionych w ustępie a), powinna upoważnić każdego mianowanego inspektora lub uznaną organizację co najmniej do:

i)      żądania dokonania napraw statku;

ii)      wykonywania inspekcji i przeglądów na wniosek odpowiednich władz państwa portu.

Administracja powinna powiadomić Organizację o określonych obowiązkach i warunkach upoważnienia mianowanych inspektorów i uznanych organizacji.

c)      Jeżeli mianowany inspektor lub uznana organizacja stwierdzi, że stan statku lub jego wyposażenia w istotnym stopniu nie odpowiadają danym zawartym w certyfikacie lub stan statku jest taki, że statek nie jest zdatny do wyjścia w morze nie stwarzając zagrożenia dla siebie lub znajdujących się na nim osób, to inspektor lub organizacja powinni niezwłocznie zapewnić, aby zostały podjęte działania mające na celu dokonanie napraw oraz powinni we właściwym czasie powiadomić o tym Administrację. Jeżeli działanie w celu dokonania napraw nie zostanie podjęte, to odpowiedni certyfikat należy cofnąć i niezwłocznie powiadomić o tym Administrację […].

d)      W każdym przypadku Administracja powinna zapewnić przeprowadzenie inspekcji i przeglądu w całym zakresie i w sposób skuteczny oraz zapewnić niezbędne przedsięwzięcia w celu spełnienia tego obowiązku”.

B.      Prawo Unii

11.      Zgodnie z art. 1 ust. 1 rozporządzenia nr 44/2001 rozporządzenie to „ma zastosowanie w sprawach cywilnych i handlowych, niezależnie od rodzaju sądu. Nie obejmuje ono w szczególności spraw podatkowych, celnych i administracyjnych”.

12.      W myśl art. 2 ust. 1 rzeczonego rozporządzenia „[z] zastrzeżeniem przepisów [tego] rozporządzenia osoby mające miejsce zamieszkania na terytorium państwa członkowskiego mogą być pozywane, niezależnie od ich obywatelstwa, przed sądy tego państwa członkowskiego”.

III. Okoliczności faktyczne w postępowaniu głównym, postępowanie przed Trybunałem i pytanie prejudycjalne

13.      Krewni ofiar i pasażerowie ocaleni z katastrofy pływającego pod banderą Republiki Panamy statku „Al Salam Boccaccio ’98”, do której doszło w 2006 r. na Morzu Czerwonym i w wyniku której zginęło ponad 1000 osób, wytoczyli przed sądem odsyłającym, Tribunale di Genova (trybunał w Genui, Włochy), powództwo przeciwko spółkom Rina SpA i Ente Registro Italiano Navale.

14.      Powodowie podnoszą przed sądem odsyłającym, że czynności dokonane przez pozwane w zakresie certyfikacji i klasyfikacji, jak również wydane przez nie decyzje i zalecenia były przyczyną niestabilności i utraty przez statek zdolności odbywania bezpiecznej żeglugi, które doprowadziły do jego zatonięcia. Powodowie żądają naprawienia szkód majątkowych i niemajątkowych poniesionych w wyniku tego zatonięcia.

15.      Pozwane kwestionują roszczenia powodów, podnosząc w szczególności, że posiadają immunitet jurysdykcyjny. Pozwane spółki wskazują, że powództwo przeciwko nim zostało wytoczone w związku z czynnościami w zakresie certyfikacji i klasyfikacji, które były przez nie wykonywane z upoważnienia obcego suwerennego państwa, a mianowicie Republiki Panamy. Czynności te stanowiły przejaw suwerennych prerogatyw upoważniającego państwa obcego i zostały dokonane przez pozwane w imieniu i interesie tego państwa.

16.      W kontekście podnoszonego przez pozwane zarzutem związanego z korzystaniem przez nie immunitetu jurysdykcyjnego, powodowie twierdzą, że sądy włoskie mają jurysdykcję do rozpoznania ich powództw zgodnie z art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 44/2001. Podnoszą oni, po pierwsze, że rozporządzenie to nie znajduje zastosowania wyłącznie w sytuacji, gdy spór dotyczy (jak stanowi art. 1 ust. 1 rzeczonego rozporządzenia) spraw podatkowych, celnych i administracyjnych, po drugie, że zarzut związany z posiadaniem immunitetu jurysdykcyjnego co do zasady nie obejmuje czynności regulowanych zasadami technicznymi, pozbawionych uznaniowości, a w każdym razie niezwiązanych z decyzjami o charakterze politycznym i prerogatywami suwerennego państwa, a po trzecie, że czynności klasyfikacji i certyfikacji nie stanowią działań podejmowanych w ramach wykonywania władzy publicznej (acta iure imperii) w świetle art. 47 karty i art. 6 ust. 1 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, podpisanej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (zwanej dalej „EKPC”) oraz motywu 16 dyrektywy 2009/15/WE(6).

17.      W tych okolicznościach Tribunale di Genova (trybunał w Genui), postanowieniem z dnia 28 września 2018 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 12 października 2018 r., zawiesił postępowanie i zwrócił się do Trybunału z następującym pytaniem:

„Czy art. 1 ust. 1 i art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 44/2001 należy interpretować – także w świetle art. 47 [karty], art. 6 ust. 1 EKPC i motywu 16 dyrektywy [2009/15] – w ten sposób, że wykluczają one, aby w ramach sporu wszczętego w celu uzyskania odszkodowania za śmierć lub szkody na osobie spowodowane katastrofą morską promu pasażerskiego, z powołaniem się na odpowiedzialność deliktową, względnie quasi-deliktową z tytułu niedbalstwa, sąd państwa członkowskiego mógł stwierdzić brak swej jurysdykcji, uznając immunitet jurysdykcyjny mających siedzibę w tym państwie członkowskim podmiotów prywatnych i osób prawnych, które dokonują czynności klasyfikacyjnych lub certyfikacyjnych, ze względu na fakt wykonania tych czynności klasyfikacyjnych lub certyfikacyjnych w imieniu państwa spoza Unii?”.

18.      Uwagi na piśmie zostały przedstawione przez strony postępowania głównego, rząd francuski i Komisję Europejską. Ci sami zainteresowani byli reprezentowani na rozprawie, która odbyła się w dniu 18 września 2019 r.

IV.    Analiza

19.      Poprzez swoje pytanie prejudycjalne sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy powinien odmówić rozpoznania sporu w postępowaniu głównym z uwagi na podniesienie przez pozwane spółki zarzutu związanego z posiadaniem przez nie immunitetu jurysdykcyjnego, czy też, skoro spółki te mają siedzibę na terytorium państwa siedziby sądu, przed którym wytoczono powództwo – oraz uwzględniając wnioski płynące z art. 47 karty i z art. 6 ust. 1 EKPC – powinien uznać, że rozporządzenie nr 44/2001 ma zastosowanie w sporze w postępowaniu głównym i przyjąć za podstawę swojej jurysdykcji, jeśli chodzi o rozpoznanie tego sporu, art. 2 ust. 1 tego rozporządzenia.

20.      Prawdą jest, że sposób sformułowania pytania prejudycjalnego może a priori sugerować, że sąd odsyłający chciałby wyłącznie ustalić, czy z uwagi na podniesienie przez pozwane spółki zarzutu związanego z posiadaniem przez nie immunitet jurysdykcyjny, ma on obowiązek stwierdzenia braku swojej jurysdykcji wynikającej z rozporządzenia nr 44/2001. W takim ujęciu pytanie prejudycjalne opierałoby się na założeniu, że rozporządzenie to ma zastosowanie ratione materiae w okolicznościach sprawy.

21.      Tymczasem, jak wynika z uzasadnienia wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, sąd odsyłający żywi w szczególności wątpliwości co do przedmiotowego zakresu stosowania rozporządzenia nr 44/2001. Powtarzając wyrażenie, którego użył sąd odsyłający: sąd ten stara się ustalić, czy sformułowanie „sprawy administracyjne” zawarte w art. 1 ust. 1 tego rozporządzenia należy interpretować w ten sposób, że obejmuje ono sporne czynności wykonywane przez pozwane spółki na mocy upoważnienia udzielonego im przez państwo trzecie.

22.      Poza tym w swoim pytaniu prejudycjalnym sąd odsyłający powołuje się w szczególności na art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 44/2001. Powołanie to stanowi niewątpliwie sugestię nawiązującą do okoliczności, że pozwane spółki mają siedzibę na terytorium państwa członkowskiego siedziby sądu odsyłającego, czyli we Włoszech.

23.      Niemniej jednak zakres stosowania rozporządzenia nr 44/2001 jest taki sam w odniesieniu do wszystkich podstaw jurysdykcji przewidzianych w tym rozporządzeniu. Przyczyna, dla której ta okoliczność mogłaby być istotna w kontekście analizowanego pytania prejudycjalnego, zasadza się w tym, że wspomniana okoliczność świadczy o istnieniu związku, a nawet bliskości pomiędzy okolicznościami faktycznymi sprawy rozpatrywanej w postępowaniu głównym a terytorium państwa siedziby sądu, przed którym wytoczono powództwo, a co za tym idzie – terytorium Unii. Nie można wykluczyć, że istnienie takiego związku może mieć znaczenie dla kwestii prawa dostępu do wymiaru sprawiedliwości postrzeganej w świetle powoływanego przez stronę pozwaną immunitetu jurysdykcyjnego(7).

24.      Sąd odsyłający, wskazując na powołanie się przez pozwane na posiadanie przez nie immunitetu jurysdykcyjnego, stara się w istocie ustalić, czy ze względu na podniesiony zarzut może stwierdzić brak swojej jurysdykcji wynikającej z rozporządzenia nr 44/2001.

25.      Ze względu na powyższe, po uprzednim zbadaniu dopuszczalności pytania prejudycjalnego (część A), w celu udzielenia użytecznej odpowiedzi na to pytanie konieczne jest ustalenie w pierwszej kolejności, jaka relacja zachodzi pomiędzy zasadą zwyczajowego prawa międzynarodowego dotyczącą immunitetu jurysdykcyjnego państw a przedmiotowym zakresem stosowania rozporządzenia nr 44/2001 (część B); w drugiej kolejności należy zbadać, czy zakres stosowania tego rozporządzenia obejmuje powództwo odszkodowawcze wytoczone przeciwko podmiotom prawa prywatnego, odnoszące się do wykonywanej przez nie działalności w zakresie klasyfikacji lub certyfikacji (część C) oraz, w przypadku udzielenia twierdzącej odpowiedzi na to pytanie, w trzeciej kolejności należy zbadać, czy z uwagi na powołanie się przez te podmioty na immunitet jurysdykcyjny sąd krajowy powinien stwierdzić brak swojej jurysdykcji wynikającej z przepisów tego rozporządzenia (część D)(8).

A.      W przedmiocie dopuszczalności

26.      Pozwane twierdzą, że pytanie prejudycjalne jest niedopuszczalne. Wskazują one, po pierwsze, że sąd odsyłający mógłby wykonać przysługujące mu uprawnienie do wystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym, wyłącznie gdyby oddalił zarzut pozwanych, dotyczący posiadania przez nie immunitetu jurysdykcyjnego. W każdym wypadku przepisy rozporządzenia nr 44/2001, o których wykładnię sąd odsyłający zwrócił się do Trybunału, nie mają żadnego związku z zarzutem związanym z posiadaniem immunitetu jurysdykcyjnego, który został podniesiony w postępowaniu głównym w oparciu o zwyczajowe prawo międzynarodowe. Po drugie, pytanie prejudycjalne nie dotyczy przypuszczalnej niezgodności między przepisem prawa Unii a normą prawa krajowego. Wreszcie, po trzecie, w myśl orzecznictwa Trybunału rozporządzenie to ma zastosowanie jedynie w sporach dotyczących odpowiedzialności z tytułu czynności dokonywanych iure gestionis, a wyłączną jurysdykcję do orzekania co do istoty o charakterze spornych działań ma sąd krajowy.

27.      Nie podzielam zastrzeżeń sformułowanych przez pozwane w kwestii dopuszczalności pytania prejudycjalnego.

28.      Po pierwsze, jeśli chodzi o podniesiony przez pozwane argument, że Tribunal di Genova (trybunał w Genui) powinien sam orzec w przedmiocie zarzutu związanego z posiadaniem immunitetu jurysdykcyjnego oraz że zarzut ten nie ma żadnego związku z wykładnią przepisów rozporządzenia nr 44/2001, wydaje mi się, że argument ten nawiązuje do wykładni, zgodnie z którą uwzględnienie zarzutu dotyczącego takiego immunitetu uchyla konieczność badania podstaw jurysdykcji przewidzianych w prawie Unii, w prawie konwencyjnym lub w prawie krajowym w celu stwierdzenia, czy sąd, do którego wniesiono powództwo, może rozpoznawać spór, czy też nie(9).

29.      Niemniej jednak w sprawie, w której zapadł wyrok Lechouritou i in.(10), do Trybunału zwrócono się o rozstrzygnięcie w pierwszej kolejności o zakresie stosowania konwencji brukselskiej(11), a następnie o możliwości zastosowania tej konwencji do sporu, w którym jednej ze stron przysługiwał immunitet jurysdykcyjny. Udzielając odpowiedzi na pytanie dotyczące zakresu stosowania tej konwencji, Trybunał nie uznał tego pytania za niedopuszczalne. W tamtej sprawie charakter spornych czynności jako acta iure imperii był mniej dyskusyjny niż charakter czynności, które są przedmiotem niniejszego odesłania prejudycjalnego. Podobnie w wyroku Mahamdia(12) Trybunał wypowiedział się co do wykładni jednej z podstaw jurysdykcji zawartych w rozporządzeniu nr 44/2001, mimo że sąd odsyłający zaledwie „domniemywał” (co Trybunał, jak się wydaje, podkreślił), że okoliczności sporu w postępowaniu głównym nie były tego rodzaju, aby pozwane państwo mogło powołać się na immunitet jurysdykcyjny.

30.      Pytania dotyczące wykładni prawa Unii korzystają bowiem z domniemania posiadania znaczenia dla sprawy, a w związku z tym Trybunał odmawia udzielenia na nie odpowiedzi wyłącznie w rzadkich i skrajnych przypadkach, w szczególności gdy jest oczywiste, że wykładnia normy prawa Unii, o którą wnioskuje sąd krajowy, nie ma żadnego związku z okolicznościami lub przedmiotem sporu w postępowaniu głównym lub gdy problem jest natury hipotetycznej(13). W niniejszej sprawie, podobnie jak było w wyżej wymienionych sprawach, nie można stwierdzić, że brak jest rzeczywistego i bezpośredniego związku między przepisami rozporządzenia nr 44/2001 a przedmiotem sporu w postępowaniu głównym.

31.      Po drugie, jeśli chodzi o argument, w myśl którego pytanie prejudycjalne jest niedopuszczalne ze względu na to, że nie dotyczy ono rzekomej niezgodności pomiędzy prawem Unii a prawem wewnętrznym, wystarczy zauważyć, że argument ten nie uwzględnia charakteru odesłania prejudycjalnego. W ramach postępowania prejudycjalnego Trybunał nie wypowiada się co do wykładni prawa krajowego ani co do jego zgodności z prawem Unii(14).

32.      Wreszcie, po trzecie, argument, zgodnie z którym rozporządzenie nr 44/2001 nie może znaleźć zastosowania w postępowaniu głównym, przesądza o tym, jaka odpowiedź powinna zostać udzielona na pytanie prejudycjalne. Tymczasem, jak pokazuje toczona przez strony dyskusja, odpowiedź na pytanie, czy czynności klasyfikacji i certyfikacji są czynnościami iure imperii, w związku z czym nie byłyby one objęte zakresem pojęcia „spraw cywilnych i handlowych” w rozumieniu art. 1 ust. 1 tego rozporządzenia, nie jest wcale oczywista. Poza tym, mimo że do oceny okoliczności faktycznych rozpatrywanych w postępowaniu głównym wyłącznie właściwy jest sąd krajowy, Trybunał, orzekając w przedmiocie odesłania prejudycjalnego, może zgodnie z powierzonymi mu zadaniami dostarczyć sądowi krajowemu wskazówek dla dokonywania przez niego wykładni.

33.      Wynika z tego, że wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym jest dopuszczalny.

B.      Relacja między zasadą zwyczajowego prawa międzynarodowego dotyczącą immunitetu jurysdykcyjnego państw a przedmiotowym zakresem stosowania rozporządzenia nr 44/2001

1.      Zasada zwyczajowego prawa międzynarodowego dotycząca immunitetu jurysdykcyjnego państw

34.      Immunitet jurysdykcyjny stanowi przeszkodę uniemożliwiającą sądom danego państwa orzekanie w przedmiocie odpowiedzialności innego państwa. Jego podstawę stanowi zasada prawa międzynarodowego par in parem non habet imperium (równy nie ma władzy nad równym)(15).

35.      Trybunał potwierdził tę wykładnię immunitetu jurysdykcyjnego w wyroku Mahamdia(16). Trybunał wyjaśnił również w ogólnym zarysie, że w świetle aktualnego stanu prawa międzynarodowego immunitet jurysdykcyjny nie ma charakteru absolutnego i może zostać wyłączony w sytuacjach, gdy postępowanie sądowe dotyczy działań dokonywanych iure gestionis, które nie są objęte zakresem wykonywania władzy publicznej(17). Trybunał przyznał tym samym w sposób dorozumiany, że doktryna immunitetu względnego zastępuje doktrynę immunitetu absolutnego, zgodnie z którą państwo korzysta z immunitetu niezależnie od charakteru działań, w związku z którymi państwo to miałoby ponosić odpowiedzialność.

36.      Należy w tym względzie wyjaśnić, że immunitet jurysdykcyjny, na który powołują się pozwane w postępowaniu głównym, nie jest uzasadniany państwowym charakterem podmiotu powołującego się na ten immunitet, lecz charakterem funkcji rzeczywiście pełnionych przez ów podmiot (immunitet funkcjonalny lub ratione materiae). Można zatem wnioskować, że z uwagi na przyjęcie koncepcji immunitetu względnego, który opiera się na rozróżnieniu pomiędzy działaniami iure imperii a tymi dokonanymi iure gestionis, immunitet jurysdykcyjny państw, który wiąże się z wykonywaniem władzy publicznej, ma przede wszystkim funkcjonalny charakter.

37.      Mimo że istnienie względnego immunitetu jurysdykcyjnego, który opiera się na takim rozróżnieniu, wydaje się być w prawie międzynarodowym ogólnie przyjęte(18), to dokładny zakres immunitetu jurysdykcyjnego jest trudny do określenia z uwagi na mało czytelny charakter tego rozróżnienia. Trudność ta okazuje się jeszcze większa, gdy uwzględni się z jednej strony swego rodzaju prywatyzację sposobów działania współczesnego państwa, a z drugiej strony obarczanie szczególnymi zadaniami o charakterze publicznym podmiotów gospodarczych działających na rynku, która to okoliczność może powodować powstanie wątpliwości co do pozostawania przez w nie w stosunku czysto handlowym względem jednostek.

38.      Powyższa trudność wyjaśnia przyczyny, dla których kodyfikacje zasady zwyczajowego prawa międzynarodowego dotyczące immunitetu jurysdykcyjnego państw nie odniosły dużego sukcesu. Europejska konwencja o immunitecie państwa(19) (zwana dalej „konwencją z Bazylei”) została ratyfikowana jedynie przez kilka państw europejskich, podczas gdy Konwencja o immunitetach jurysdykcyjnych państw i ich mieniu(20) (zwana dalej „konwencją nowojorską”) do tej pory nie weszła nawet w życie. Postanowienia konwencji nowojorskiej są czasami postrzegane jako wyraz zasad międzynarodowego prawa zwyczajowego(21). Jednakże mimo iż konwencja ta może służyć za podstawę do wskazania ogólnych tendencji następujących w ramach ewolucji koncepcji immunitetu, to jest mało prawdopodobne, aby można było z niej czerpać wiążące i konkretne wnioski, w szczególności w przypadku tych jej postanowień, które były przedmiotem zastrzeżeń na etapie jej opracowywania(22). Tak właśnie jest w przypadku precyzyjnych kryteriów rozróżnienia czynności dokonywanych iure imperii i iure gestonis(23).

39.      W każdym wypadku, wobec braku kodyfikacji na poziomie międzynarodowym, istota immunitetu jurysdykcyjnego państw pozostaje uregulowana głównie przez międzynarodowe prawo zwyczajowe.

2.      Wpływ międzynarodowego prawa zwyczajowego na przedmiotowy zakres stosowania rozporządzenia nr 44/2001

40.      Jak wynika z art. 3 ust. 5 TUE, Unia przyczynia się do ścisłego przestrzegania i rozwoju prawa międzynarodowego. W związku z tym przyjmując określony akt, jest ona zobowiązana przestrzegać prawa międzynarodowego w całości, w tym międzynarodowego prawa zwyczajowego, które wiąże instytucje Unii(24). Na tej podstawie Trybunał uznał, że przepisy prawa wtórnego Unii powinny być interpretowane, a zakres ich stosowania wyznaczany – w świetle właściwych norm prawa międzynarodowego(25).

41.      Tymczasem nic nie stoi na przeszkodzie, aby prawodawca przyjmował przepisy jurysdykcyjne mogące zostać zastosowane ratione materiae w sporach, w których jedna ze stron może powołać się na immunitet jurysdykcyjny(26). Międzynarodowe prawo zwyczajowe wymaga jedynie, aby jurysdykcja nie była wykonywana wobec takiej strony sporu wbrew jej woli(27).

42.      W związku z tym wykładnia przepisów rozporządzenia nr 44/2001 w świetle międzynarodowego prawa zwyczajowego nie powinna prowadzić do tego, aby poza przedmiotowym zakresem stosowania tego rozporządzenia znalazły się spory, w których jedna ze stron może się powołać na immunitet jurysdykcyjny. Ponadto należy a priori odróżnić kwestię ustalenia, czy rozporządzenie nr 44/2001 może mieć zastosowanie ratione materiae w danym sporze, od kwestii ustalenia, czy w przypadku tego sporu może być wykonywana jurysdykcja wynikająca z tego rozporządzenia.

43.      Prawdą jest, że lektura wyroku Mahamdia(28) może a priori sugerować, iż prawodawca Unii przyjął jednak rozwiązanie, zgodnie z którym pojęcie „spraw cywilnych i handlowych” jest zbieżne z negatywnym zakresem immunitetu jurysdykcyjnego(29). W wyroku tym Trybunał w pierwszej kolejności przeprowadził rozróżnienie pomiędzy stosowaniem rozporządzenia nr 44/2001 w danym sporze a przedmiotowym zakresem stosowania tego rozporządzenia w tym sporze. Następnie Trybunał wskazał, jak się wydaje, że po przeprowadzeniu całościowej analizy okoliczności sporu stanowiącego przedmiot postępowania głównego, można dokonywać ustaleń, czy immunitet jurysdykcyjny nie stoi na przeszkodzie stosowaniu rzeczonego rozporządzenia i czy ma ono zastosowanie ratione materiae.

44.      Jednakże wyrok ów rozumiem, po pierwsze, w ten sposób (jeśli chodzi o spory objęte a priori zakresem stosowania rozporządzenia nr 44/2001, jakimi niewątpliwie są spory odnoszące się do umów prawa prywatnego takich jak umowy o pracę)(30), że gdy już zostanie ustalone, iż immunitet jurysdykcyjny nie stoi na przeszkodzie stosowaniu tego rozporządzenia, rozporządzenie to należy a fortiori stosować w tym sporze.

45.      Po drugie, przyjęcie, że zakres stosowania rozporządzenia nr 44/2001 ratione materiae jest zbieżny z negatywnym zakresem immunitetu jurysdykcyjnego, podważyłoby wprowadzone w tym rozporządzeniu zasadnicze rozróżnienie na spory należące do spraw cywilnych i handlowych oraz spory nienależące do tej kategorii. Aby zobrazować to twierdzenie: mimo że możliwość powołania się przez jednostkę samorządu terytorialnego na immunitet jurysdykcyjny państw jest dyskusyjna, to jednak uważa się, że jednostka ta prowadzi działalność administracyjną(31). W tym kontekście mogą jej przysługiwać prerogatywy władzy publicznej. Czy należałoby w związku z tym uznać, że wszelkie działania podejmowane przez jednostki samorządu terytorialnego należą do w zakresu pojęcia „spraw cywilnych i handlowych”, z uwagi na okoliczność, że jednostce tej nie może przysługiwać immunitet jurysdykcyjny?

46.      Po trzecie, w prawie immunitetu państw kontrowersje budzi zagadnienie dotyczące ustalenia, czy kwalifikacji spornych działań należy dokonywać zgodnie z prawem miejsca siedziby sądu, przed którym zostało wytoczone powództwo, czy też zgodnie z rozwiązaniami właściwymi dla prawa międzynarodowego publicznego(32). Niezależnie od odpowiedzi, jaka zostanie udzielona na to pytanie, jeśli chodzi o rozporządzenie nr 44/2001, rozróżnienie sporów, które należą do spraw cywilnych i handlowych, oraz tych, które do nich nie należą, powinno być dokonywane w oparciu o autonomiczne kryteria prawa Unii wypracowane przez Trybunał w jego orzecznictwie. W związku z tym działanie podjęte ramach wykonywania władzy publicznej (acta iure imperii) w świetle prawa regulującego immunitet niekoniecznie musi być działaniem podjętym w ramach wykonywania władzy publicznej w myśl autonomicznych kryteriów prawa Unii.

47.      Z powyższych względów uważam, że prawodawca Unii mógł czerpać inspirację z międzynarodowego prawa zwyczajowego, aby wyprowadzać z niego ogólne wnioski jeśli chodzi o rozróżnienie między acta iure imperii a acta iure gestionis. Jednakże jestem zdania, że ów prawodawca nie użył instytucji immunitetu jurysdykcyjnego w celu dokładnego zdefiniowana zakresu regulacji prawnych w dziedzinie współpracy sądowej w sprawach cywilnych mających skutki transgraniczne, a w szczególności zdefiniowania przedmiotowego zakresu stosowania rozporządzenia nr 44/2001.

48.      W konsekwencji nie wydaje mi się konieczne, aby w ramach rozważań dotyczących przedmiotowego zakresu stosowania rozporządzenia nr 44/2001 powoływać się na zasadę zwyczajowego prawa międzynarodowego dotyczącą immunitetu jurysdykcyjnego państw.

C.      Przedmiotowy zakres stosowania rozporządzenia nr 44/2001

1.      Pojęcie „spraw cywilnychhandlowych”działania podjęteramach wykonywania władzy publicznejrozumieniu przyjętymorzecznictwie Trybunału

49.      Jak wspomniałem w pkt 21 niniejszej opinii, w uzasadnieniu odesłania prejudycjalnego sąd odsyłający wskazuje, że w niniejszej sprawie chodzi o ustalenie, czy art. 1 ust. 1 rozporządzenia nr 44/2001 należy interpretować w ten sposób, że pojęcie „sprawy administracyjnej” w rozumieniu tego przepisu obejmuje sporne czynności wykonywane przez pozwane na mocy upoważnienia udzielonego im przez państwo trzecie.

50.      Ponadto sąd odsyłający powołuje się na twierdzenie pozwanych spółek, zgodnie z którym wykonują one czynności polegające na klasyfikacji i certyfikacji jako akty władzy publicznej (acta iure imperii), ponieważ działają jako przedstawiciele państwa trzeciego i na jego rzecz. Sąd odsyłający przyznaje, że pozwane działały na mocy upoważnienia udzielonego przez państwo trzecie oraz na rachunek tego państwa. Sąd ten żywi natomiast wątpliwości co do zakwalifikowania czynności polegających na klasyfikacji i certyfikacji jako „działań iure imperii”, a w związku z tym co do obowiązku uznania immunitetu jurysdykcyjnego, na który powołują się pozwane.

51.      Artykuł 1 ust. 1 rozporządzenia nr 44/2001 nie odnosi się wyraźnie do działań podejmowanych w ramach wykonywania władzy publicznej (acta iure imperii) ani do odpowiedzialności z tytułu takich działań. Przepis ten stanowi jedynie, że rozporządzenie nr 44/2001 ma zastosowanie w sprawach cywilnych i handlowych (zdanie pierwsze), natomiast nie obejmuje ono w szczególności spraw podatkowych, celnych i administracyjnych (zdanie drugie)(33).

52.      W kwestii tej z motywu 7 rozporządzenia nr 44/2001 wynika w szczególności, że zamiarem prawodawcy Unii było przyjęcie szerokiego rozumienia pojęcia „spraw cywilnych i handlowych” zawartego w art. 1 ust. 1 tego rozporządzenia, a co za tym idzie – szerokiego zakresu stosowania rzeczonego rozporządzenia(34). Jest to uzasadnione okolicznością, że zasadniczo powództwa odszkodowawcze są objęte zakresem spraw cywilnych i handlowych, a zatem wchodzą w zakres stosowania rozporządzenia nr 44/2001(35). Poza tym w swoim utrwalonym orzecznictwie Trybunał wyjaśnił, że zakres stosowania tego rozporządzenia jest wytyczony zasadniczo z uwagi na elementy, które charakteryzują stosunek prawny między stronami sporu lub przedmiot tego sporu(36).

53.      Gdyby poprzestać na tym ostatnim stwierdzeniu, w praktyce wszelkie powództwa odszkodowawcze, poza wyłączeniami przewidzianymi w art. 1 ust. 2 rozporządzenia nr 44/2001, siłą rzeczy byłyby objęte zakresem stosowania tego rozporządzenia. Dotyczyłoby to zwłaszcza powództw wytaczanych przez osoby trzecie, których (ogólnie rzecz ujmując) przed wystąpieniem tej szkody nie łączyły żadne więzi prawne z jej wskazywanym sprawcą, a jedyną więzią między nimi jest ta wynikająca ze zdarzenia powodującego powstanie szkody.

54.      Jednakże, po pierwsze, powództwo odszkodowawcze co do zasady dotyczy czynów będących źródłem szkody, na którą powołuje się jedna ze stron sporu. Aby rozporządzenie nr 44/2001 mogło znaleźć zastosowanie w sporze, w którym wytoczone zostało takie powództwo(37), charakter tych czynów nie może być tego rodzaju, by spowodować wyłączenie danego powództwa z zakresu pojęcia „sprawy cywilnej i handlowej”.

55.      Po drugie, chociaż rozporządzenie nr 44/2001 nie wymienia czynności dokonanych iure imperii, to inaczej jest w przypadku rozporządzenia, które je zastąpiło, czyli rozporządzenia nr 1215/2012, które w art. 1 ust. 1 zdanie drugie stanowi, że nie ma ono zastosowania między innymi do „odpowiedzialności państwa za działania lub zaniechania w wykonywaniu władzy publicznej (acta iure imperii)”.

56.      Przekształcenie art. 1 ust. 1 rozporządzenia nr 44/2001 nie zmieniło zakresu stosowania rozporządzenia nr 1215/2012 w stosunku do zakresu stosowania rozporządzenia nr 44/2001. Uzupełnienie dotyczące działań w wykonywaniu władzy publicznej (acta iure imperii) stanowi jedynie doprecyzowanie(38), w związku z czym przepisy art. 1 ust. 1 obydwu rozporządzeń mogą być uznawane za równoważne(39).

57.      Wyliczenie spraw podatkowych, celnych i administracyjnych zawarte w art. 1 ust. 1 zdanie drugie rozporządzenia nr 44/2001 nie jest bowiem wyczerpujące i stanowi jedynie ilustrację spraw, w których mogą powstać spory nienależące do dziedziny sporów cywilnych i handlowych. Wyliczenie to jest poprzedzone zwrotem „w szczególności”, a poza tym dziedziny, których to dotyczy, zostały – przynajmniej we francuskiej czy angielskiej wersji językowej rozporządzenia – rozdzielone spójnikiem „lub”.

58.      Aby zatem ustalić, jaki jest zakres stosowania rozporządzenia nr 44/2001, należy wskazać elementy wspólne dla spraw wymienionych w art. 1 ust. 1 zdanie drugie tego rozporządzenia oraz uznać, że elementy te definiują, na zasadzie przeciwieństwa, sferę spraw cywilnych i handlowych(40).

59.      Podążając tym właśnie tokiem rozumowania, w swoim obszernym orzecznictwie odnoszącym się do art. 1 ust. 1 rozporządzenia nr 44/2001 Trybunał wielokrotnie orzekał, że sprawowanie przez jedną ze stron sporu władztwa publicznego z uwagi na wykonywanie przez nią prerogatyw wykraczających poza zakres przepisów powszechnie obowiązujących w stosunkach między jednostkami wyklucza taki spór z zakresu pojęcia spraw cywilnych i handlowych w rozumieniu art. 1 ust. 1 tego rozporządzenia(41). Na tej podstawie Trybunał orzekł już, że powództwo, w drodze którego organ podatkowy państwa członkowskiego dochodzi naprawienia szkody wyrządzonej przez niedozwolone porozumienie mające na celu popełnienie oszustwa w zakresie podatku od wartości dodanej (VAT) należnego w tym państwie członkowskim, jest objęte zakresem pojęcia „sprawy cywilnej i handlowej”, pod warunkiem że w kontekście badanego powództwa organ ten znajduje się w tej samej sytuacji co podmiot prawa prywatnego(42). Wnioskuję z tego, że aby ustalić, czy rozporządzenie nr 44/2001 ma w danym sporze zastosowanie, nie należy koncentrować się na dziedzinie, do jakiej może należeć działanie, z którym łączy się powoływana w ramach tego sporu odpowiedzialność. Należy natomiast rozważyć, czy działanie to wiąże się z wykonywaniem prerogatyw władzy publicznej.

60.      To w świetle tego orzecznictwa należy zbadać, czy rozporządzenie nr 44/2001 ma zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym. W pierwszej kolejności należy określić, na czym polegają czynności klasyfikacji i certyfikacji, w których bierze początek spór w postępowaniu głównym i w związku z którymi dochodzona jest odpowiedzialność w tym sporze, a następnie ustalić, czy czynności te wynikają z wykonywania prerogatyw władzy publicznej w rozumieniu przyjętym przez Trybunał.

2.      Czynności klasyfikacjicertyfikacji

61.      Obowiązki państw w zakresie klasyfikacji i certyfikacji statków morskich podnoszących ich banderę wynikają z konwencji międzynarodowych zawartych w dziedzinie bezpieczeństwa morskiego i zapobiegania zanieczyszczeniu mórz, takich jak konwencja z Montego Bay i konwencja SOLAS.

62.      Z analizy tych konwencji oraz z praktyki międzynarodowej w tej dziedzinie(43) wynika, że czynności klasyfikacji i certyfikacji polegają na wydawaniu przez podmioty nazywane towarzystwami klasyfikacyjnymi class certificate (certyfikatu klasy, potwierdzającego, że statek morski jest skonstruowany zgodnie z zasadami odnoszącymi się do danej klasy i utrzymany w stanie zgodnym z tymi zasadami). Początkowo certyfikaty te pełniły funkcję dokumentu prywatnego i były wydawane między innymi w celu uzyskania ochrony ubezpieczeniowej. Natomiast obecnie, jak podnosi Komisja, uzyskanie certyfikatu klasy jest warunkiem uzyskania certyfikacji statutowej(44).

63.      Z kolej certyfikacja statutowa była – i nadal jest – dokonywana w wykonaniu zobowiązań wynikających z konwencji międzynarodowych zawartych w dziedzinie bezpieczeństwa morskiego i zapobiegania zanieczyszczeniu mórz(45). Polega ona na wydaniu statutowego certyfikatu (statutory certification) przez państwo bandery lub w jego imieniu przez upoważniony do tego podmiot.

64.      W praktyce inspekcje i przeglądy przeprowadzane na potrzeby klasyfikacji i certyfikacji statku morskiego oraz wydania certyfikatów są wykonywane przez ten sam podmiot gospodarczy. Czynności te wykonywane są odpłatnie, na podstawie jednej lub kilku umów handlowych zawieranych bezpośrednio z właścicielem statku morskiego.

65.      Ten krótki opis odzwierciedla okoliczności sporu w postępowaniu głównym. Na podstawie umowy zawartej z Republiką Panamy w 1999 r. (zwanej dalej „umową z 1999 r.”) pozwane wykonywały, na mocy udzielonego przez to państwo upoważnienia, na jego rzecz i, jak twierdzą, w jego interesie, czynności w zakresie klasyfikacji i certyfikacji. W tym kontekście przeprowadziły one, za wynagrodzeniem, na podstawie umowy zawartej z właścicielem statku morskiego „Al Salam Boccaccio ’98”, inspekcje i przeglądy na potrzeby klasyfikacji i certyfikacji tego statku, a następnie wydały certyfikaty klasy i certyfikaty statutowe.

66.      W świetle tego opisu okoliczności faktycznych sprawy w postępowaniu głównym należy ustalić, czy sporne czynności polegające na klasyfikacji i certyfikacji statku morskiego dokonane przez podmiot prawa prywatnego, po pierwsze, na mocy upoważnienia udzielonego przez państwo, po drugie, na rachunek i w interesie tego państwa, a po trzecie, w wykonaniu zobowiązań międzynarodowych w dziedzinie bezpieczeństwa morskiego i zapobiegania zanieczyszczeniu mórz, stanowią – w myśl kryteriów wypracowanych przez Trybunał w jego orzecznictwie dotyczącym pojęcia „spraw cywilnych i handlowych” – wykonywanie prerogatyw władzy publicznej.

3.      Czynności wykonywane na mocy upoważnienia udzielonego przez państwo

67.      Sama okoliczność, że pozwane dokonywały pewnych czynności na mocy upoważnienia udzielonego przez państwo, nie jest rozstrzygająca dla uznania, iż powództwo, które zostało wytoczone w związku z tymi czynnościami, nie jest objęte zakresem pojęcia „sprawy cywilnej i handlowej” w rozumieniu rozporządzenia nr 44/2001.

68.      W tym kontekście Trybunał orzekł już, że sama okoliczność, iż niektóre kompetencje są powierzane czy nawet delegowane na mocy aktu władzy publicznej, nie sprawia, że ich wykonywanie oznacza podejmowanie działań o charakterze władczym(46).

69.      W przypadkach dotyczących kilku stosunków prawnych, zarówno pomiędzy organem publicznym i osobą prawa prywatnego, jak i wyłącznie pomiędzy osobami prawa prywatnego, należy bowiem zidentyfikować stosunek prawny występujący między stronami sporu i przeanalizować wytoczone powództwo(47). Z tej perspektywy okoliczności charakteryzujące stosunek pomiędzy organem udzielającym upoważnienia a upoważnionym podmiotem, które mogłyby skutkować wyłączeniem tego stosunku prawnego z zakresu stosowania rozporządzenia nr 44/2001, nie mają wpływu na charakterystykę stosunku prawnego pomiędzy tym upoważnionym podmiotem a odbiorcą świadczonych przezeń usług(48).

70.      Podobnie powinno być w przypadku osób trzecich, których nie łączy umowny stosunek prawny z podmiotem upoważnionym. Powództwo odszkodowawcze osoby trzeciej jest przecież w istocie wymierzone w działania wynikające ze stosunku prawnego pomiędzy tym upoważnionym podmiotem a odbiorcami jego usług. Działanie podejmowane bez korzystania z prerogatyw władzy publicznej nie zmienia swego charakteru w zależności od tego, jaka osoba poniosła szkodę w wyniku tej czynności. Co więcej, podmiot, który podejmował na rachunek swojego kontrahenta działania objęte pojęciem „spraw cywilnych i handlowych”, nie powinien mieć możliwości uniknięcia jurysdykcji sądów cywilnych w sytuacji wytoczenia przeciwko niemu przez osoby trzecie powództwa odszkodowawczego z powodu tych działań.

4.      Działania podejmowane na rachunek państwa i w jego interesie

71.      Okoliczność, że czynności klasyfikacji i certyfikacji były wykonywane na rachunek i w interesie upoważniającego państwa, także nie jest sama w sobie rozstrzygająca dla uznania, że czynności te zostały wykonane w ramach wykonywania władztwa publicznego w rozumieniu orzecznictwa dotyczącego art. 1 ust. 1 rozporządzenia nr 44/2001.

72.      Prawdą jest, że lektura poświęconego tej kwestii orzecznictwa Trybunału mogłaby skłaniać do stwierdzenia, że wykonywanie pewnych zadań w interesie państwa skutkuje wyłączeniem sporu ze sfery spraw cywilnych i handlowych.

73.      W wyroku Kuhn(49) Trybunał orzekł, że spór pomiędzy jednostką a państwem członkowskim dotyczący wprowadzenia aktu prawnego, na mocy którego państwo to narzuciło wszystkim posiadaczom wyemitowanych przez nie papierów wartościowych istotną zmianę warunków finansowych odnoszących się do tych papierów wartościowych, nie jest objęty zakresem pojęcia „spraw cywilnych i handlowych”. Aby dojść do tego wniosku, Trybunał w pierwszej kolejności uznał, jak się wydaje, że taki akt prawny jest wyrazem wykonywania prerogatyw wykraczających poza zakres norm prawa powszechnie obowiązującego w stosunkach pomiędzy jednostkami(50). Następnie Trybunał skupił się na kontekście, w jakim wydany został ów akt prawny, oraz na celu, jakiemu służył(51), a mianowicie interesach państwa w dziedzinie finansów publicznych oraz interesach strefy euro odnoszących się do stabilności finansowej. Wreszcie Trybunał stwierdził, że z uwagi na wyjątkowy charakter warunków i okoliczności, w które wpisuje się przyjęcie rzeczonego aktu prawnego, a także realizowany przez ten akt cel leżący w interesie ogólnym, spór stanowiący przedmiot postępowania głównego ma swoje źródło w wykonywaniu prerogatyw władzy publicznej(52).

74.      Jednakże, moim zdaniem, wyroku tego nie można rozumieć w ten sposób, że ogólny cel danego działania, wywiedziony z kontekstu, w jakim je podjęto, jest sam w sobie wystarczający, aby stwierdzić, iż owa czynność stanowi przejaw wykonywania władzy publicznej.

75.      Po pierwsze, uznanie, że cel działania podjętego bez wykorzystania prerogatyw wykraczających poza zakres przepisów obowiązujących w stosunkach pomiędzy jednostkami jest wystarczający dla ustalenia, iż spór, który znajduje swe źródło w tym działaniu, nie jest objęty zakresem pojęcia „sprawy cywilnej i handlowej”, stałoby w sprzeczności z utrwalonym orzecznictwem, zgodnie z którym to korzystanie z prerogatyw władztwa publicznego sprawia, że spór jest wyłączony ze sfery spraw cywilnych i handlowych(53).

76.      Po drugie, o ile korzystanie z wyżej wymienionych prerogatyw stanowi wiarygodne i obiektywnie sprawdzalne kryterium, to inaczej jest w przypadku celu działania podejmowanego na rachunek państwa. Osoba, której w związku z takim działaniem została wyrządzona szkoda, niekoniecznie musi znać cel tej czynności. Tymczasem przewidywalność sądów, które posiadają jurysdykcję, stanowi jedną z zasad leżących u podstaw współpracy sądowej w sprawach cywilnych i handlowych w ramach Unii(54). Mimo że zasada ta z definicji dotyczy podziału jurysdykcji między sądami państw członkowskich, to z punktu widzenia przewidywalności sądów posiadających jurysdykcję jeszcze bardziej istotne jest ustalenie, czy rozporządzenie nr 44/2001, które ustanawia zasady tego podziału, ma w ogóle zastosowanie w danej sprawie.

77.      Po trzecie, w praktyce można uznać, że wszelka działalność wykonywana dla państwa lub na jego rachunek służy celom związanym z wykonywaniem władzy wykonawczej. Uznanie, że niektóre rodzaje działań nie są objęte zakresem pojęcia „spraw cywilnych i handlowych” z uwagi na cel przepisów prawnych, na których działania te są oparte, pozwoliłoby wyłączyć całe kategorie spraw o charakterze czysto cywilnym z zakresu stosowania rozporządzenia nr 44/2001(55).

78.      Z powyższych względów okoliczność, że pewne działania, ze względu na ich cel, są podejmowane w interesie ogólnym lub publicznym, stanowi moim zdaniem wyłącznie wskazówkę świadczącą o tym, że wykorzystano w tym celu prerogatywy wykraczające poza zakres norm obowiązujących w stosunkach między jednostkami.

79.      Taka wykładnia znajduje oparcie w lekturze wyroku Pula Parking(56), w którym Trybunał stwierdził, że spór dotyczący pobierania przez spółkę należącą do jednostki samorządu terytorialnego opłaty za postój, w związku z którą sąd krajowy wystąpił z odesłaniem prejudycjalnym, jest objęty zakresem pojęcia „sprawy cywilnej i handlowej”, pomimo okoliczności, że zarządzanie parkingiem publicznym i pobieranie opłat za postój stanowią, jak wynika z tego wyroku, zadanie o znaczeniu lokalnym. Z wyroku tego wynika, że „działanie w interesie, który jest porównywalny z interesem ogólnym lub publicznym” nie oznacza, „działania w ramach wykonywania władzy publicznej” w rozumieniu orzecznictwa odnoszącego się do art. 1 ust. 1 rozporządzenia nr 44/2001.

80.      Ponadto w wyroku Sonntag(57) Trybunał orzekł, że okoliczność, iż nauczyciel w szkole publicznej posiada status urzędnika i działa w takim charakterze, nie może być rozstrzygająca dla wyłączenia z zakresu stosowania konwencji brukselskiej powództwa odszkodowawczego przeciwko temu nauczycielowi. Trybunał uznał w tym względzie, że nawet jeżeli urzędnik działa na rachunek państwa, to nie zawsze wykonuje on władzę publiczną. Wynika z tego, że samo wykonywanie czynności na rachunek państwa nie skutkuje tym, iż czynności te zostały wykonane w ramach wykonywania władztwa publicznego w przedstawionym wyżej znaczeniu.

81.      Trybunał przyjął tę wykładnię mimo tego, że konsekwencje odpowiedzialności nauczyciela, którego dotyczyła sprawa, były objęte gwarancją publicznoprawną czy nawet systemem publicznoprawnego zabezpieczenia społecznego(58). Jak zauważył rzecznik generalny M. Darmon w swojej opinii w sprawie Sonntag(59), istnienie takiej gwarancji, niemające związku z kryteriami wypracowanych przez Trybunał w jego orzecznictwie dotyczącym pojęcia „spraw cywilnych i handlowych”, nie może skutkować wyłączeniem z zakresu stosowania konwencji brukselskiej działania, które ze swej istoty jest nim objęte.

82.      Zatem okoliczność, że do naprawienia szkody wyrządzonej w wyniku działań podejmowanych przez osobę działającą na rachunek państwa mogą być wykorzystane środki publiczne, nie sprawia, że spory mające swoje źródło w tych działaniach są wyłączone z przedmiotowego zakresu stosowania tej konwencji, a tym samym rozporządzenia nr 44/2001. Wnioskuję z tego, że także ewentualne powstanie odpowiedzialności państwa z tytułu szkód wyrządzonych w wyniku działań podejmowanych na rachunek państwa nie powoduje wyłączenia sporów mających swoje źródło w rzeczonych działaniach z zakresu stosowania tego rozporządzenia(60).

83.      Ani okoliczność, że rozpatrywane działania zostały podjęte na rachunek i w interesie udzielającego upoważnienia państwa, ani ewentualne powstanie odpowiedzialności tego państwa za szkody wynikłe z tych działań nie są same w sobie rozstrzygające dla uznania, że działania te były podejmowane w oparciu o prerogatywy wykraczające poza zakres norm obowiązujących w stosunkach między jednostkami.

5.      Działania podejmowanecelu wywiązania się ze zobowiązań międzynarodowych państwa

84.      Okoliczność, że podmiot prawa prywatnego podejmuje, z upoważnienia państwa oraz na rachunek i w interesie tego państwa, działania w celu wywiązania się z zobowiązań międzynarodowych tego państwa w dziedzinie bezpieczeństwa morskiego i zapobiegania zanieczyszczeniu mórz, nie przesądza o tym, że działania te są podejmowane w ramach wykonywania władztwa publicznego.

85.      Prawdą jest, że wyrok Rüffer(61) może być rozumiany w ten sposób, że powództwo wytoczone przez podmiot zarządzający publicznymi drogami wodnymi celem odzyskania kosztów poniesionych w związku z usuwaniem wraku statku nie jest objęte zakresem pojęcia „sprawy cywilnej i handlowej”, ponieważ czynność ta została wykonana w ramach wywiązywania się ze zobowiązania międzynarodowego w dziedzinie ochrony środowiska oraz w oparciu o przepisy prawa wewnętrznego.

86.      Z takiej perspektywy wyrok ten skłaniałby do przyjęcia wykładni, zgodnie z którą rozporządzenie nr 44/2001 nie ma zastosowania do sporu stanowiącego przedmiot postępowania głównego.

87.      Jednakże, jak wskazał sam Trybunał w sprawie, w której zapadł wspomniany wyżej wyrok(62), organ publiczny, który wytoczył to powództwo, pełnił obowiązki policji wodnej i wykonywał władzę publiczną w stosunku do jednostek.

88.      Właściciel gruntu nie może bowiem przejąć na własność mienia znajdującego się na tym gruncie, sprzedać tego mienia i wykorzystać kwoty uzyskanej ze sprzedaży na pokrycie kosztów związanych z usunięciem tego mienia, chyba że dysponuje on uprawnieniami wychodzącymi poza zakres norm prawa powszechnie obowiązującego w stosunkach między jednostkami(63). Jakiekolwiek byłoby źródło tych uprawnień (międzynarodowe czy krajowe) i kimkolwiek byłyby jednostki, dla ochrony których wykonywane są te prerogatywy, to właśnie wykorzystanie prerogatyw władzy publicznej podczas podejmowania tych działań sprawia, że stosowanie rozporządzenia nr 44/2001 jest wyłączone.

89.      Pozostaje jeszcze tylko zbadać, czy sporne czynności, a mianowicie klasyfikacja i certyfikacja statku morskiego, stanowią wykonywanie prerogatyw władzy publicznej, a w związku z tym nie są objęte zakresem pojęcia „sprawy cywilnej i handlowej” w rozumieniu art. 1 ust. 1 rozporządzenia nr 44/2001. W tym celu analiza upoważnienia, na mocy którego państwo powierzyło pewne zadania podmiotowi prawa prywatnego, oraz analiza przepisów, jakim podlega wykonywanie obowiązków wynikających z tego upoważnienia, mogą okazać się użyteczne na potrzeby ustalenia zakresu kompetencji, jakie zostały użyte w celu podjęcia spornych działań, oraz sformułowania wniosku, czy w świetle kryteriów wypracowanych przez Trybunał w orzecznictwie dotyczącym pojęcia „sprawy cywilnej i handlowej” czynności te stanowią wykonywanie prerogatyw władzy publicznej(64).

6.      Zakres kompetencji użytychcelu przeprowadzenia czynności klasyfikacjicertyfikacji

90.      Jeśli chodzi o spór stanowiący przedmiot postępowania głównego, inspekcje i przeglądy dokonywane na potrzeby klasyfikacji i certyfikacji statku morskiego mogą doprowadzić do cofnięcia certyfikatu lub, jak przewiduje konwencja SOLAS, do wystąpienia przez uznaną organizację z żądaniem dokonania napraw statku. Podejmując te czynności, organizacja taka stosuje przepisy dotyczące bezpieczeństwa morskiego i zapobiegania zanieczyszczeniu mórz.

91.      W tym względzie, po pierwsze, nic nie wskazuje na to, aby organizacja dokonująca czynności klasyfikacji i certyfikacji zajmowała pozycję świadczącą o wykonywaniu przez nią władztwa publicznego względem jednostek innych niż właściciel statku morskiego.

92.      Po drugie, nawet gdyby skupić się na pozycji tej organizacji względem tego właściciela, to z umowy z 1999 r. wynika, że pozwane świadczyły usługi odpłatnie, na podstawie umowy prawa prywatnego zawartej bezpośrednio z właścicielem statku „Al Salam Boccaccio ’98”. Nic nie wskazuje na to, aby strony tej umowy nie mogły swobodnie ustalić ceny za te usługi. Ponadto, zgodnie z umową z 1999 r., pozwane mogły wprowadzić do rzeczonej umowy postanowienia ograniczające ich odpowiedzialność. Wnioskuję z tego, że postanowienia tej umowy zostały sformułowane nie w sposób jednostronny, lecz w oparciu o swobodę umów. Ponieważ swoboda ta obejmuje między innymi swobodny wybór partnera handlowego, wydaje mi się, że warto zauważyć, iż pozwane spółki podnoszą, że właściciel statku morskiego, którego dotyczy sprawa, wybrał pozwane spółki spośród innych organizacji dokonujących czynności klasyfikacji i certyfikacji na rachunek państwa bandery.

93.      Zatem niezależnie od tego, jaką pozycję zajmują pozwane względem właściciela statku morskiego, pozycja ta wpisuje się w ramy umowne ustalone w porozumieniu z owym właścicielem, który wyraził zgodę na przeprowadzenie inspekcji i przeglądów oraz na poniesienie związanych z tym kosztów. W związku z tym nawet jeżeli pozwane mogły wykonywać kompetencje umożliwiające im wezwanie właściciela statku do przeprowadzenia napraw, czyniły to na podstawie udzielonej dobrowolnie zgody właściciela.

94.      Następnie, po trzecie, z umowy z 1999 r. wynika, że wykładnia mających zastosowanie aktów prawnych oraz ustalanie odpowiedników lub zatwierdzanie wymogów innych niż te określone w mających zastosowanie przepisach stanowią prerogatywę administracji panamskiej. Umowa ta stanowi, że zwolnienia z wymogów określonych w mających zastosowanie przepisach należą również do prerogatyw tej administracji oraz powinny być przez nią zatwierdzone przed wydaniem certyfikatu. Mimo że działalność prawodawcza stanowi przejaw wykonywana władzy publicznej, nic nie wskazuje na to, aby państwo udzielające upoważnienia nie zachowało swojej wyłącznej kompetencji, jeśli chodzi o tę działalność. Natomiast działalność taka jak ta wykonywana przez pozwane, której celem jest (jak wynika z umowy z 1999 r.) weryfikacja spełniania przez statki morskie odpowiednich wymogów określonych w mających zastosowanie przepisach oraz wydawanie związanych z tym certyfikatów technicznych ma, jak się wydaje, charakter techniczny.

95.      W tych okolicznościach cofnięcie certyfikatu z powodu niespełniania przez statek morski tych wymogów nie wynika z uprawnień decyzyjnych podmiotów takiej jak pozwane spółki, której rola ogranicza się do przeprowadzania weryfikacji zgodnie z wcześniej ustanowionymi uregulowaniami prawnymi. Jeżeli w wyniku cofnięcia certyfikatu statek nie może uprawiać żeglugi, wynika to, jak przyznały pozwane w trakcie rozprawy, z nałożonej prawem sankcji.

96.      Wreszcie, po czwarte, jak podnosi Komisja, użyteczne wskazówki można wyciągnąć z bogatego orzecznictwa dotyczącego swobody przedsiębiorczości i swobody świadczenia usług(65).

97.      Należy zauważyć w szczególności, że w wyroku Rina Services i in.(66) Trybunał wyjaśnił, iż działalność w zakresie certyfikacji wykonywana przez spółki mające charakter instytucji odpowiedzialnych za certyfikację nie jest objęta wyłączeniem, o którym mowa w art. 51 TFUE, ze względu na okoliczność, że spółki te są przedsiębiorstwami o celach zarobkowych, prowadzącymi działalność w warunkach konkurencji i niemającymi żadnych uprawnień decyzyjnych związanych z wykonywaniem prerogatyw władzy publicznej.

98.      W tych okolicznościach nie można według mnie twierdzić, że wykonanie przez pozwane czynności klasyfikacji i certyfikacji statku „Al Salam Boccaccio ’98”, jak również wydanie w związku z tym certyfikatów, wynikało z wykonywania prerogatyw władzy publicznej.

7.      Wnioski pośrednie

99.      Z mojej analizy wynika, po pierwsze, że sam fakt, iż pozwane podejmowały sporne działania na mocy upoważnienia udzielonego przez państwo, jako taki nie sprawia, że spór, w ramach którego powoływana jest odpowiedzialność z tytułu tychże działań, jest wyłączony z przedmiotowego zakresu stosowania rozporządzenia nr 44/2001(67). Po drugie, okoliczność, że działania te były podejmowane na rachunek i w interesie państwa, które udzieliło upoważnienia, także nie ma takiego skutku(68). Wreszcie, po trzecie, okoliczność, że czynności te zostały wykonane w ramach wywiązywania się z zobowiązań międzynarodowych tego państwa, nie podważa powyższych wniosków(69).

100. Korzystanie z prerogatyw władzy publicznej przy podejmowaniu rzeczonych działań prowadzi natomiast zawsze do wyłączenia zastosowania rozporządzenia nr 44/2001 ratione materiae w sporze, w ramach którego powoływana jest odpowiedzialność za te czynności. Niemniej ze względu na zakres kompetencji, jakimi dysponowały pozwane w celu wykonania czynności klasyfikacji i certyfikacji statku „Al Salam Boccaccio ’98”, nie można uznać, że czynności te wynikały z wykonywania prerogatyw władzy publicznej(70).

101. W świetle powyższych rozważań należy uznać, że art. 1 ust. 1 rozporządzenia nr 44/2001 powinien być interpretowany w ten sposób, iż zakresem pojęcia „sprawy cywilnej i handlowej” w rozumieniu tego przepisu objęte jest powództwo odszkodowawcze skierowane przeciwko podmiotom prawa prywatnego, dotyczące działalności w zakresie klasyfikacji i certyfikacji prowadzonej przez te podmioty na mocy upoważnienia udzielonego im przez państwo trzecie, na rachunek tego państwa i w jego interesie.

D.      Wpływ zasady międzynarodowego prawa zwyczajowego dotyczącej immunitetu jurysdykcyjnego państw na wykonywanie jurysdykcji na podstawie rozporządzenia nr 44/2001

102. Pozostaje jeszcze jedynie pytanie dotyczące wpływu podniesionego przed sądem odsyłającym zarzutu dotyczącego posiadania immunitetu jurysdykcyjnego na wykonywanie jurysdykcji na podstawie rozporządzenia nr 44/2001. Aby udzielić odpowiedzi na to pytanie, należy w pierwszej kolejności ustalić, czy w świetle aktualnego stanu prawa międzynarodowego pozwane mogą powoływać się na immunitet jurysdykcyjny państw. Jeżeli tak, w drugiej kolejności będzie należało zbadać, czy z uwagi na okoliczność, że pozwane spółki mają siedziby na terytorium państwa członkowskiego, a rozporządzenie nr 44/2001 ma zastosowanie ratione materiae do sporu w postępowaniu głównym, sąd odsyłający może jednak rozpoznawać ten spór.

103. Uważam w tym względzie, że Trybunał jest właściwy do dokonywania wykładni międzynarodowego prawa zwyczajowego w zakresie, w jakim może ono mieć wpływ na wykładnię prawa Unii.

104. Trybunał orzekł już, że gdy sytuacja będąca przedmiotem postępowania, którego dotyczy odesłanie prejudycjalne, nie jest objęta zakresem stosowania prawa Unii, Trybunał nie jest właściwy do dokonania wykładni i stosowania zasad międzynarodowego prawa zwyczajowego, które sąd krajowy zamierza zastosować do wspomnianej sytuacji, takich jak zasady dotyczące immunitetu jurysdykcyjnego państw(71). A contrario, jeżeli rozpatrywana sytuacja jest objęta zakresem prawa Unii i jeżeli wpływ na wykładnię tego prawa może mieć zasada międzynarodowego prawa zwyczajowego, Trybunał może dokonać wykładni również i tej zasady.

105. Wniosek ten znajduje oparcie w wyroku Mahamdia(72), w którym Trybunał przeprowadził analizę treści zasady międzynarodowego prawa zwyczajowego dotyczącej immunitetu jurysdykcyjnego państw, aby stwierdzić, że zasada ta nie stoi na przeszkodzie stosowaniu rozporządzenia nr 44/2001 w sporze stanowiącym przedmiot postępowania głównego.

106. Jak zaznaczyłem w pkt 46 niniejszej opinii, nie jest jasne, czy rozróżnienia między działaniami iure imperii a działaniami iure gestionis należy dokonywać zgodnie z kryteriami przewidzianymi w prawie miejsca siedziby sądu, przed którym wytoczono powództwo, czy też zgodnie z kryteriami właściwymi dla prawa międzynarodowego. Jednakże nawet zwolennicy zasady kwalifikowania spornych działań zgodnie z prawem miejsca siedziby sądu przyznają, że kwalifikacja ta powinna być zgodna z prawem międzynarodowym(73). Podążenie tym tokiem myślenia przy okazji ustalania treści instytucji immunitetu zgodnie z rozwiązaniami właściwymi prawu międzynarodowemu powinno umożliwić określenie ogólnie przyjętych wymogów odnoszących się do immunitetu jurysdykcyjnego.

1.      Immunitet jurysdykcyjnypodmioty prowadzące działalnośćzakresie klasyfikacjicertyfikacji

107. Sąd odsyłający, jak się wydaje, nie wyklucza dopuszczalności powoływania się przez pozwane na immunitet jurysdykcyjny, nie przeprowadza jednak analizy mającej na celu wskazanie właściwej normy międzynarodowego prawa zwyczajowego. Same pozwane twierdzą, że mogą powoływać się na immunitet jurysdykcyjny w odniesieniu do całości prowadzonej przez siebie działalności. Na poparcie tego twierdzenia powołują one treść konwencji oraz umowę z 1999 r., a także wyroki sądów francuskich i włoskich. Z kolei rząd francuski jest zdania, że pozwanym immunitet ten przysługuje wyłącznie w odniesieniu do działalności w zakresie certyfikacji.

108. Dla przypomnienia: norma zwyczajowego prawa międzynarodowego istnieje wyłącznie wówczas, gdy istnieje rzeczywista praktyka, której towarzyszy opinio iuris, to znaczy postrzeganie tej normy jako prawa. W świetle tej zasady należy ustalić, czy pod rządami doktryny immunitetu względnego treść normy regulującej immunitet jurysdykcyjny państw umożliwia pozwanym powoływanie się na ten immunitet.

109. Po pierwsze, jeśli chodzi o przytaczane przez pozwane orzecznictwo – nie umożliwia ono jednoznacznego stwierdzenia, że podmiot wykonujący czynności klasyfikacji i certyfikacji może, w okolicznościach takich jak te w niniejszej sprawie, powoływać się na immunitet jurysdykcyjny. Co więcej, pogłębiona analiza orzecznictwa krajowego także nie umożliwia stwierdzenia, że immunitet jurysdykcyjny jest konsekwentnie przyznawany takim podmiotom(74).

110. Po drugie, jeśli chodzi o zakres immunitetu jurysdykcyjnego ratione materiae, to jest on rzadko precyzowany w pisanych źródłach prawa regulującego instytucję immunitetu. Poza tym nawet jeżeli takie źródła istnieją, ich analiza ukazuje również brak jednolitego traktowania przyznawania rzeczonych immunitetów jednostkom odrębnym pod względem prawnym od państwa(75).

111. Chciałbym w tym względzie zauważyć, że czytając wyrok Mahamdia(76), można odnieść wrażenie, iż ustalając, czy jedna ze stron sporu w postępowaniu głównym mogła powoływać się na immunitet jurysdykcyjny, Trybunał inspirował się konwencją nowojorską.

112. W wyroku tym Trybunał uznał, że w sporze, w którym pracownik ambasady państwa trzeciego domaga się wypłaty odszkodowania i kwestionuje wypowiedzenie zawartej z tym państwem umowy o pracę, państwu temu nie przysługuje immunitet jurysdykcyjny, jeżeli obowiązki wykonywane przez tego pracownika nie były objęte zakresem wykonywania władzy publicznej, lub gdy nie istnieje prawdopodobieństwo, by postępowanie mogło naruszyć interesy bezpieczeństwa tego państwa(77).

113. Mimo że Trybunał nie przedstawił wyraźnie powodów, które skłoniły go do wprowadzenia zastrzeżenia dotyczącego ryzyka naruszenia interesów bezpieczeństwa państwa, identyczne sformułowanie jest zawarte w postanowieniach konwencji nowojorskiej odnoszących się do postępowań związanych z umowami o pracę.

114. Niezależnie od moich wątpliwości co do znaczenia tej konwencji w sprawie(78) pragnę zwrócić uwagę, że zgodnie z jej postanowieniami wprowadzającymi pojęcie „państwa” oznacza między innymi przedsiębiorstwa, podmioty państwowe lub inne jednostki, jeżeli są one upoważnione do dokonywania czynności należących do wykonywania suwerennej władzy państwa i rzeczywiście wykonują te czynności. Tymczasem z prac przygotowawczych nad rzeczoną konwencją wynika, że takie jednostki z założenia nie są upoważnione do wykonywania zadań związanych z wykonywaniem władzy wykonawczej, a w konsekwencji nie mogą, co do zasady, powoływać się na immunitet jurysdykcyjny(79). Poza tym postanowienia tej konwencji odnoszące się do transakcji handlowych przewidują, że w sytuacji gdy jednostka państwowa lub jednostka utworzona przez państwo jest wyposażona w odrębną osobowość prawną oraz zdolność prawną i bierze udział w postępowaniu dotyczącym transakcji handlowej, w której uczestniczy, nie ma to wpływu na immunitet jurysdykcyjny przysługujący danemu państwu. Tym bardziej powinno tak być w przypadku jednostek innych niż państwowe, jakimi są pozwane spółki.

115. Wreszcie jeśli chodzi o pytania sądu odsyłającego w przedmiocie zarzutu posiadania immunitetu jurysdykcyjnego sąd ten przytacza motyw 16 dyrektywy 2009/15. Zgodnie z tym motywem „[g]dy uznana organizacja, jej inspektorzy lub jej personel techniczny wydaje odpowiednie certyfikaty w imieniu administracji, państwa członkowskie powinny rozważyć umożliwienie im – w odniesieniu do działań delegowanych – korzystania z proporcjonalnych gwarancji prawnych i ochrony sądowej, w tym korzystania ze stosownych praw do obrony, z wyłączeniem immunitetu, który stanowi prerogatywę, na którą mogą powoływać się jedynie państwa członkowskie, jako na prawo nieodłącznie związane z suwerennością, i która w związku z tym nie może być delegowana”.

116. Dyrektywa uzupełnia zobowiązania państw członkowskich wynikające z prawa międzynarodowego, takie jak zobowiązania, o których mowa w konwencji z Montego Bay i w konwencji SOLAS. Ściślej rzecz ujmując – dyrektywa ta ustanawia środki, jakie mają być stosowane przez państwa członkowskie w ich stosunkach z organizacjami, którym zostało powierzone dokonywanie inspekcji i przeglądów statków oraz wydawanie certyfikatów zgodności z konwencjami międzynarodowymi w zakresie bezpieczeństwa na morzu i zapobiegania zanieczyszczaniu mórz, wspierając jednocześnie cel swobody świadczenia usług.

117. W tym kontekście dyrektywa 2009/15 stanowi, że gdy państwo członkowskie powierza uznanej organizacji obowiązki w zakresie certyfikacji, państwo to obowiązane jest wprowadzić do umowy zawartej z tą organizacją postanowienia dotyczące odpowiedzialności finansowej tej organizacji. Poprzez te postanowienia państwo członkowskie zapewnia sobie prawo regresu w stosunku do rzeczonych organizacji, w sytuacji gdyby ostatecznie stwierdzona została odpowiedzialność tego państwa za wypadek morski.

118. To właśnie w uzupełnieniu tych szczególnych zobowiązań dotyczących odpowiedzialności finansowej uznanych organizacji motyw 16 dyrektywy 2009/15 zdaje się wskazywać, że organizacje takie jak pozwane nie korzystają z immunitetu jurysdykcyjnego, jaki przysługuje państwu.

119. W celu uzupełnienia tego omówienia dyrektywy 2009/15 oraz ze względu na to, że może się ona okazać istotna dla udzielenia odpowiedzi na pytanie prejudycjalne, zwracam uwagę, że sąd odsyłający, poprzez wzmiankę o motywie 21 dyrektywy wykonawczej 2014/111/UE(80), zdaje się sugerować, że z uwagi na ostatnie zmiany, dyrektywa 2009/15 nie jest zgodna z prawem międzynarodowym, a przynajmniej z międzynarodową praktyką w dziedzinie bezpieczeństwa morskiego i zapobiegania zanieczyszczeniu mórz. Z motywu 21 dyrektywy wykonawczej 2014/111 wynika bowiem, że jeśli chodzi o prawo Unii, certyfikaty statutowe mają charakter publiczny, natomiast certyfikaty klasy mają charakter prywatny. Natomiast na poziomie międzynarodowym „certyfikacja i usługi statutowe” wymieniane są konsekwentnie jako usługi świadczone przez uznaną organizację „w imieniu państwa bandery”, co stanowi sprzeczność z ustanowionym w prawie Unii rozróżnieniem.

120. W tym względzie wystarczy stwierdzić, po pierwsze, że w niniejszej opinii wyszedłem z założenia, zgodnie z którym certyfikat klasy nie pełni funkcji wyłącznie prywatnych(81), a po drugie, że motyw 16 dyrektywy 2009/15 odnosi się do certyfikatów o charakterze publicznym.

121. W rzeczywistości pozwane podnoszą jeszcze, po pierwsze, że dyrektywa 2009/15 nie ma zastosowania do okoliczności faktycznych sporu stanowiącego przedmiot postępowania głównego, po drugie, że Unia nie posiada kompetencji w zakresie dokonywania wiążącej państwa członkowskie wykładni tego prawa, mimo że motyw 16 tej dyrektywy stanowi, jak się wydaje, wykładnię międzynarodowego prawa zwyczajowego(82), po trzecie, że dyrektywa ta dotyczy wyłącznie państw członkowskich, a po czwarte, że motyw dyrektywy jest w każdym razie pozbawiony jakiejkolwiek doniosłości prawnej.

122. Niemniej jednak, po pierwsze, o ile prawdą jest, że dyrektywy 2009/15 i 2014/111 nie mają zastosowania ratione temporis do okoliczności faktycznych sporu stanowiącego przedmiot postępowania głównego, to aby ustalić, czy strona danego sporu może powoływać się na immunitet jurysdykcyjny, należy odwołać się do regulacji prawnych odnoszących się do immunitetu państw, które obowiązują w czasie trwania postępowania głównego(83).

123. Po drugie, ponieważ międzynarodowe prawo zwyczajowe dotyczy zagadnień, których przedmiot jest objęty mandatem organizacji międzynarodowych, praktyka tych organizacji może również przyczyniać się do kształtowania lub nadawania wyrazu normom międzynarodowego prawa zwyczajowego(84).

124. Należy w związku z tym zauważyć, że zawarta przez Unię konwencja z Montego Bay określa zakres zobowiązań międzynarodowych państw bandery w dziedzinie bezpieczeństwa morskiego i zapobiegania zanieczyszczeniu mórz. Poprzez przyjęcie dyrektywy 2009/15 Unia skorzystała z przysługującej jej kompetencji do uregulowania środków, jakie powinny być stosowane przez państwa członkowskie w ich relacjach (nawiązanych w wykonaniu powyższych zobowiązań międzynarodowych) z upoważnionymi organizacjami. Ponadto sądy państw członkowskich wywodzą swoją jurysdykcję do rozpoznawania sporów dotyczących odpowiedzialności upoważnionych organizacji z prawa Unii, a mianowicie z rozporządzenia nr 44/2001. W związku z tym kwestia immunitetu jurysdykcyjnego podmiotów dokonujących czynności klasyfikacji i certyfikacji stanowi przedmiot mandatu Unii.

125. Po trzecie, prawdą jest, że dyrektywa 2009/15 dotyczy wyłącznie państw członkowskich. Jednakże ograniczenie to nie wynika z zamierzenia prawodawcy Unii, by nadać ograniczony zakres dokonanej przezeń wykładni zasady międzynarodowego prawa zwyczajowego dotyczącej immunitetu jurysdykcyjnego, lecz z tego, że mandat Unii odnosi się wyłącznie do państw członkowskich. Zarówno kompetencja każdego prawodawcy, jak i właściwość każdego sądu jest bowiem ograniczona terytorialnie lub osobowo. Nie stanowi to dla nich przeszkody w przyczynianiu się do kształtowania norm lub nadawania wyrazu normom międzynarodowego prawa zwyczajowego, które (poza zwyczajami regionalnymi), powinny być globalnie spójne i nie powinny zawierać istotnych sprzeczności.

126. Po czwarte, mimo że motyw dyrektywy nie ma mocy prawnie wiążącej może on z jednej strony stanowić rodzaj stosowanej przez organizację międzynarodową praktyki, która z punktu widzenia prawa międzynarodowego może przyczynić się do ukształtowania lub wyrażenia norm międzynarodowego prawa zwyczajowego(85). W rozumieniu prawa międzynarodowego praktyka państw i organizacji międzynarodowych wynika bowiem z ich zachowania i może przybierać szereg różnego rodzaju form(86). Z drugiej strony można uznać, że motyw dyrektywy świadczy o braku postrzegania danej normy jako normy prawnej (opinio iuris).

127. Niezależnie od charakteru wykładni międzynarodowego prawa zwyczajowego, jakiej można doszukać się w motywie 16 dyrektywy 2009/15, motyw ten nie jest przypadkowym przejawem stanowiska zajmowanego przez Unię, jeśli chodzi o uznanie czynności klasyfikacji i certyfikacji wykonywanych przez podmiot prawa prywatnego za czynności niewynikające z wykonywania władzy publicznej. Wykładnia ta odpowiada bowiem wnioskom płynącym z mojej analizy rozporządzenia nr 44/2001. Przypomnę, że wynika z niej, iż ze względu na kryteria służące rozróżnieniu działań iure imperii i działań iure gestionis, które to kryteria zostały wypracowane przez Trybunał w jego orzecznictwie dotyczącym pojęcia „sprawy cywilnej i handlowej”, czynności klasyfikacji i certyfikacji wykonywane przez podmioty prawa prywatnego należy uznać za czynności wykonywane bez korzystania z prerogatyw władzy publicznej(87).

128. W tych okolicznościach obraz, jaki wyłania się z mojej analizy, nie może być utożsamiony z sytuacją, w której istniałaby niewątpliwa, rzeczywista praktyka połączona z opinio iuris w odniesieniu do normy międzynarodowego prawa zwyczajowego, umożliwiająca pozwanym powoływanie się na immunitet jurysdykcyjny państw w postępowaniu głównym. Na przypomnienie zasługuje moim zdaniem, że odmowa uznania immunitetu jurysdykcyjnego podmiotu wykonującego czynności w zakresie klasyfikacji i certyfikacji nie przesądza kwestii jego odpowiedzialności. Kwestię tę należy oceniać zgodnie z materialnoprawnymi przepisami prawa właściwego. W tym kontekście nie można zapominać, że takim podmiotom może przysługiwać również immunitet materialny(88).

129. Podsumowując, należy stwierdzić, że zasada międzynarodowego prawa zwyczajowego dotycząca immunitetu jurysdykcyjnego państw nie stoi na przeszkodzie stosowaniu rozporządzenia nr 44/2001 w sporze, którego przedmiotem jest powództwo odszkodowawcze wytoczone przeciwko podmiotom prawa prywatnego, dotyczące działalności w zakresie klasyfikacji i certyfikacji prowadzonej przez te podmioty na mocy upoważnienia udzielonego im przez państwo trzecie, na rachunek tego państwa i w jego interesie.

2.      Dodatkowe uwagiprzedmiocie immunitetu jurysdykcyjnego

130. Tytułem uzupełnienia, na wypadek gdyby Trybunał nie podzielił mojej opinii co do treści zasady międzynarodowego prawa zwyczajowego dotyczącej immunitetu jurysdykcyjnego państw, pragnę sformułować trzy uwagi, które przedstawię w skrócie.

131. Po pierwsze, trudno jest ustalić kontekst, w jakim należy postrzegać relację między immunitetem jurysdykcyjnym państw a normami jurysdykcyjnymi przewidzianymi w rozporządzeniu nr 44/2001.

132. Jak podnoszą pozwane, w rozporządzeniu nr 44/2001 znajduje się przepis, mianowicie art. 71, regulujący relację owego rozporządzenia do konwencji wiążących państwa członkowskie. W myśl tego przepisu rozporządzenie to nie narusza konwencji, których państwa członkowskie są stronami i które w sprawach szczególnych regulują jurysdykcję, uznawanie lub wykonywanie orzeczeń. Zgodnie ze stanowiskiem doktryny rzeczony przepis reguluje między innymi relację pomiędzy rozporządzeniem nr 44/2001 a konwencją z Bazylei(89). Wnioskuję z tego, że zagadnienie dotyczące wykonywania jurysdykcji w sytuacji podniesienia zarzutu posiadania immunitetu jurysdykcyjnego należy do „spraw szczególnych” w rozumieniu art. 71 tego rozporządzenia, objętych zakresem stosowania rzeczonego rozporządzenia(90).

133. Jednakże ani Republika Włoska, ani Republika Panamy nie są stronami konwencji z Bazylei. W każdym razie, mając na względzie okoliczności faktyczne sporu stanowiącego przedmiot postępowania głównego, zarzut dotyczący posiadania immunitetu jurysdykcyjnego znajduje swe źródło, jak wskazuje sąd odsyłający i jak twierdzą pozwane, w międzynarodowym prawie zwyczajowym.

134. Artykuł 71 rozporządzenia nr 44/2001 dotyczy wyłącznie konwencji, których stronami były państwa członkowskie w chwili przyjęcia tego rozporządzenia. Statyczny charakter tego przepisu nie współgra z ewoluującym charakterem międzynarodowego prawa zwyczajowego, które poza tym wiąże zarówno państwa członkowskie, jak i Unię(91). Uznanie, że art. 71 rozporządzenia nr 44/2001 określa związek występujący między tym rozporządzeniem a zasadą międzynarodowego prawa zwyczajowego dotyczącą immunitetu jurysdykcyjnego państw, oznaczałoby bowiem, że zamiarem prawodawcy Unii było dokonanie petryfikacji międzynarodowego prawa zwyczajowego na etapie, na jakim znajdowało się ono w chwili przyjęcia powyższego rozporządzenia. Takie rozwiązanie byłoby w sposób oczywisty sprzeczne z art. 3 ust. 5 TUE, zgodnie z którym Unia przyczynia się do ścisłego przestrzegania i rozwoju prawa międzynarodowego.

135. W związku z tym jestem zdania, że art. 71 rozporządzenia nr 44/2001 nie ma znaczenia dla relacji między tym rozporządzeniem a immunitetem jurysdykcyjnym. Wobec braku odpowiednich przepisów w tym rozporządzeniu relację tę należy moim zdaniem badać w świetle wytycznych, jakich dostarcza orzecznictwo dotyczące stosunku prawa Unii do prawa międzynarodowego, które to wytyczne zostały w znacznej części skodyfikowane w art. 3 ust. 5 TUE(92).

136. W tym kontekście z utrwalonego orzecznictwa wynika, że konwencje międzynarodowe, które stanowią integralną część porządku prawnego Unii i są dla niej wiążące, mają pierwszeństwo przed aktami prawa wtórnego, które w miarę możliwości winny być interpretowane w zgodzie z tymi konwencjami(93). Z zastrzeżeniem różnic między konwencjami międzynarodowymi i zasadami międzynarodowego prawa zwyczajowego(94), jeśli te ostatnie stanowią część porządku prawnego Unii i są dla niej wiążące(95), mają one również pierwszeństwo przed aktami prawa wtórnego. W tych okolicznościach wykładnia aktów prawa wtórnego takich jak rozporządzenie nr 44/2001 powinna być zgodna z zasadami międzynarodowego prawa zwyczajowego(96). Jednocześnie przepisy tego rozporządzenia powinny być interpretowane w świetle praw podstawowych, które stanowią integralną część ogólnych zasad prawnych, których przestrzeganie zapewnia Trybunał i które zostały już ujęte w karcie(97).

137. Istnienie tych dwóch zobowiązań, a mianowicie zobowiązania do przyczyniania się do przestrzegania prawa międzynarodowego i zobowiązania do zapewnienia przestrzegania autonomii porządku prawnego Unii, może prowadzić do powstawania napięć, które Unia powinna rozwiązywać. Dzieje się tak w szczególności w przypadku, gdy prawo międzynarodowe nakłada na sąd krajowy obowiązek uznania immunitetu jurysdykcyjnego, a prawo Unii zobowiązuje ten sąd do wykonywania jurysdykcji przysługującej mu na podstawie art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 44/2001.

138. W tym kontekście, po drugie, aby zobowiązanie wynikające z prawa międzynarodowego (konwencyjnego lub zwyczajowego) mogło stanowić część porządku prawnego Unii, zobowiązanie to nie powinno podważać konstytucyjnej struktury i wartości, na których opiera się Unia(98).

139. Dwa wyroki obrazują to twierdzenie. Po pierwsze – wyrok Węgry/Słowacja(99), w którym Trybunał uznał, że okoliczność, iż obywatel Unii piastuje urząd głowy państwa uzasadnia ograniczenie swobody przemieszczania się, jaką zapewniał mu art. 21 TFUE, oparte na normach zwyczajowych powszechnego prawa międzynarodowego oraz na umowach wielostronnych, zgodnie z którymi głowa państwa korzysta w stosunkach międzynarodowych ze szczególnego statusu, obejmującego między innymi przywileje i immunitety. Na tej podstawie Trybunał stwierdził, że w okolicznościach sprawy art. 21 TFUE nie nakazywał innemu państwu by umożliwiło wjazd na swoje terytorium.

140. Po drugie – wyrok Kadi i Al Barakaat International Foundation/Rada i Komisja(100), w którym Trybunał orzekł zasadniczo, że zobowiązania nałożone umową międzynarodową nie mogą skutkować naruszeniem konstytucyjnej zasady Unii, zgodnie z którą wszystkie akty Unii powinny przestrzegać praw podstawowych.

141. Te dwie z pozoru sprzeczne interpretacje dotyczące relacji występującej między prawem Unii a prawem międzynarodowym, świadczą o znaczeniu, jakie ma utrzymanie równowagi między konstytucyjną tożsamością Unii a gwarancją, by prawo Unii nie stało się nieprzyjazne dla wspólnoty międzynarodowej, lecz było jej aktywnym elementem(101).

142. W tym względzie uznanie immunitetu jurysdykcyjnego przez sąd, przed którym wytoczono powództwo, nie uniemożliwia powodowi wszczęcia postępowania przed sądami pozwanego państwa, ponieważ sądy te będą z reguły posiadać jurysdykcję do rozpoznania powództwa wytoczonego przeciwko temu państwu. Inaczej może być jeśli chodzi o uznanie immunitetu jurysdykcyjnego przysługującego podmiotom prawa prywatnego, zewnętrznym w stosunku do państwa, od którego pochodzi immunitet. Wobec braku związku przestrzennego z tym państwem jego sądy mogą nie posiadać jurysdykcji do rozpoznawania powództw wytaczanych przeciwko takim podmiotom. Zgodnie z wykładnią, jakiej dokonują sądy międzynarodowe, prawo do powołania się na immunitet jurysdykcyjny nie jest uzależnione od istnienia innych skutecznych środków umożliwiających uzyskanie naprawienia szkody(102), a zatem od istnienia innego sądu, przed którym powód mógłby dochodzić odszkodowania. Muszę przyznać, że przemawia do mnie argument, zgodnie z którym w odniesieniu do sytuacji objętych a priori jurysdykcją sądów państwa członkowskiego norma międzynarodowego prawa zwyczajowego wywołująca takie skutki nie powinna być włączana w nieograniczonym zakresie do porządku prawnego Unii.

143. Jednakże przypadki, w których z uwagi na uznanie immunitetu jurysdykcyjnego żaden sąd nie mógłby rozpatrzyć powództwa powoda, są sporadyczne(103) i w każdym wypadku trudne do zidentyfikowania. Sąd odsyłający przyznaje, że ze względu na okoliczności sporu stanowiącego przedmiot postępowania głównego sądom panamskim z pewnością przysługuje jurysdykcja do jego rozpoznania. Odrzucenie tezy, w myśl której zasada międzynarodowego prawa zwyczajowego dotycząca immunitetów jurysdykcyjnych państw stanowi część porządku prawnego Unii, oznaczałoby jednak zerwanie z dorobkiem wspólnoty międzynarodowej w odniesieniu do wszystkich sporów, w tym sporów, w których powód może wytoczyć powództwo przed alternatywnym sądem.

144. W związku z tym, nie zapominając o wpływie immunitetu jurysdykcyjnego na dostęp do wymiaru sprawiedliwości oraz na konieczność zachowania równowagi między ochroną tożsamości konstytucyjnej Unii a przestrzeganiem prawa międzynarodowego, należy uznać, że zasada ta stanowi część porządku prawnego Unii.

145. Po trzecie, mając na względzie powyższe, należy zbadać, czy w świetle art. 47 karty i art. 6 ust. 1 EKPC sąd krajowy może odmówić uznania immunitetu jurysdykcyjnego i wykonywać jurysdykcję przysługującą mu na podstawie rozporządzenia nr 44/2001.

146. Prawo dostępu do sądu stanowi nieodłączny element prawa do rzetelnego procesu sądowego, gwarantowanego przez w art. 6 ust. 1 EKPC(104). Podobnie wyrażona w art. 47 karty zasada skutecznej ochrony sądowej składa się z różnych elementów, do których należy między innymi prawo dostępu do sądu(105).

147. Z analizy orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka wynika, że w jego rozumieniu uznanie immunitetu jurysdykcyjnego stanowi ograniczenie prawa dostępu do sądu. Jednak takie ograniczenie służy zgodnemu z prawem celowi, jakim jest konieczność przestrzegania prawa międzynarodowego, tak aby pierwszeństwo miały kurtuazja oraz dobre stosunki między państwami wynikające z poszanowania suwerenności drugiego państwa. Poza tym na ogół ograniczenie to nie jest nieproporcjonalne, jeżeli odzwierciedla powszechnie uznawane zasady prawa międzynarodowego w sferze immunitetu państw(106).

148. W tym samym duchu Supreme Court of the United Kingdom (sąd najwyższy Zjednoczonego Królestwa) uznał ostatnio, że odmowa wykonania jurysdykcji w przypadku braku zobowiązania wynikającego z zasady immunitetu jurysdykcyjnego państw narusza art. 6 EKPC oraz – w przypadku powództw opartych na prawie Unii – również art. 47 karty(107). W wyroku tym sąd nie badał jednak, czy uznanie immunitetu jurysdykcyjnego narusza wykonywanie jurysdykcji wynikającej z rozporządzenia nr 44/2001. Wydaje się natomiast, że sąd ten uznał, iż z uwagi na bezpośredni skutek horyzontalny art. 47 karty na przepis ten można powoływać się przeciwko państwu trzeciemu w celu spowodowania pominięcia stosowania przepisu krajowego dotyczącego immunitetu jurysdykcyjnego w sporze, w którym powództwo opiera się na prawie gwarantowanym przez porządek prawny Unii.

149. W analizowanym w niniejszej opinii przypadku istota powództwa wytoczonego w postępowaniu głównym nie opiera się na prawie Unii.

150. W tym kontekście, przede wszystkim, jeżeli sąd krajowy wywodzi swoją jurysdykcję do rozpoznania danego sporu z rozporządzenia nr 44/2001, sąd ten stosuje prawo Unii w rozumieniu art. 52 ust. 1 karty(108). Ponadto zasada skutecznej ochrony sądowej stanowi ogólną zasadę prawa Unii. W konsekwencji jeżeli z jakiegokolwiek powodu zakres ochrony wynikający z art. 47 karty ogranicza się do praw i do wolności w rozumieniu art. 52 ust. 1 karty, ta ogólna zasada powinna „wypełnić istniejącą lukę”(109).

151. Ponadto art. 47 karty ma charakter samowystarczalny, a więc – aby przyznać jednostkom prawo, na które mogą się one bezpośrednio powoływać – nie musi być doprecyzowany przez dodatkowe przepisy prawa Unii lub prawa krajowego(110). Ponieważ zasada skutecznej ochrony sądowej obejmuje prawo dostępu do sądów, jednostka powinna mieć możliwość powołania się przed organami państw członkowskich na przysługujące jej prawo do wystąpienia do sądu posiadającego jurysdykcję.

152. Wreszcie Trybunał orzekł już, że obowiązek odstąpienia od stosowania każdego przepisu prawa krajowego sprzecznego z bezpośrednio skutecznym przepisem prawa Unii nie jest uzależniony od tego, że sytuacja prawna jednostek może ewentualnie ulec zmianie, gdy sąd odsyłający odstąpi od stosowania krajowego przepisu jurysdykcyjnego i będzie orzekał w przedmiocie wniesionego do tego sądu powództwa(111). Tak samo powinno stosować się do sytuacji, gdy chodzi o wpływ skutków wyważenia zobowiązań wynikających z prawa międzynarodowego z jednej strony i zobowiązań wynikających z prawa Unii z drugiej strony(112).

153. W tym kontekście sąd odsyłający nie wyraża wątpliwości co do istnienia rzeczywistego dostępu do sądów panamskich. Poza tym sąd ten przyznaje, że w sporze stanowiącym przedmiot postępowania głównego nie chodzi o zbrodnie stanowiące naruszenie zasad międzynarodowych o charakterze ius cogens. W tych okolicznościach jestem zdania, że prawo dostępu do sądu nie stałoby na przeszkodzie uznaniu przez sąd odsyłający immunitetu jurysdykcyjnego w sporze stanowiącym przedmiot postępowania głównego.

154. Z zastrzeżeniem przedstawionych powyżej dodatkowych uwag odnoszących się do zakresu immunitetu jurysdykcyjnego w sporze stanowiącym przedmiot postępowania głównego – podtrzymuję stanowisko, które sformułowałem w pkt 129 niniejszej opinii.

V.      Wnioski

155. W świetle powyższych rozważań proponuję, aby na pytanie prejudycjalne przedstawione przez Tribunale di Genova (trybunał w Genui, Włochy) Trybunał udzielił następującej odpowiedzi:

Artykuł 1 ust. 1 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/2001 z dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych należy interpretować w ten sposób, że pojęcie „sprawy cywilnej i handlowej” w rozumieniu tego przepisu obejmuje powództwo odszkodowawcze wytoczone przeciwko podmiotom prawa prywatnego, dotyczące działalności w zakresie klasyfikacji i certyfikacji prowadzonej przez te podmioty na mocy upoważnienia udzielonego przez państwo trzecie, na rachunek tego państwa i w jego interesie.

Zasada międzynarodowego prawa zwyczajowego dotycząca immunitetu jurysdykcyjnego państw nie stoi na przeszkodzie stosowaniu rozporządzenia nr 44/2001 w przypadku sporu, w ramach którego zostało wytoczone takie powództwo.


1      Język oryginału: francuski.


2      Rozporządzenie Rady z dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 2001, L 12, s. 1 – wyd. spec. w jęz. polskim, rozdz. 19, t. 4, s. 42; sprostowanie Dz.U. 2007, L 174, s. 28; Dz.U. 2009, L 311, s. 35).


3      Recueil des traités des Nations unies, vol. 1833, 1834, 1835, s. 3.


4      Decyzja Rady z dnia 23 marca 1998 r. dotycząca zawarcia przez Wspólnotę Europejską Konwencji Narodów Zjednoczonych z dnia 10 grudnia 1982 r. o prawie morza i Porozumienia z dnia 28 lipca 1994 r. odnoszącego się do stosowania jego części XI (Dz.U. 1998, L 179, s. 1 – wyd. spec. w jęz. polskim rozdz. 4, t. 3, s. 260).


5      Zawartej w Londynie w dniu 1 listopada 1974 r.


6      Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 kwietnia 2009 r. w sprawie wspólnych reguł i norm dotyczących organizacji dokonujących inspekcji i przeglądów na statkach oraz odpowiednich działań administracji morskich (Dz.U. 2009, L 131, s. 47).


7      Zobacz również wyrok Supreme Court of the United Kingdom (sądu najwyższego Zjednoczonego Królestwa) z dnia 18 października 2017 r. w sprawie Benkharbouche v Secretary of State for Foreign [2017] UKSC 62, pkt 59, zgodnie z którym związki terytorialne między powodem a pozwanym państwem lub państwem siedziby sądu nie mogą nigdy być zupełnie pozbawione znaczenia, nawet jeżeli nie mają one żadnego wpływu na klasyczne rozróżnienie na czynności dokonane iure imperii i iure gestionis. Podstawową zasadą prawa międzynarodowego jest bowiem zasada, zgodnie z którą suwerenność ma charakter terytorialny, a immunitet państw stanowi wyjątek od tej zasady. Powrócę do rozważań zawartych w tym wyroku w części niniejszej opinii poświęconej relacji zachodzącej między powołanym immunitetem jurysdykcyjnym a wykonywaniem jurysdykcji na podstawie rozporządzenia nr 44/2001.


8      Podobne podejście jeśli chodzi o kolejność badania zagadnień związanych z zakresem stosowania rozporządzenia nr 44/2001 oraz wpływu zarzutu immunitetu jurysdykcyjnego na wykonywanie jurysdykcji wynikającej z tego rozporządzenia zostało, jak się wydaje, przyjęte przez Trybunał w wyroku z dnia 15 lutego 2007 r., Lechouritou i in. (C‑292/05, EU:C:2007:102).


9      Zobacz podobnie opinia rzecznika generalnego D. Ruiza‑Jaraba Colomera w sprawie Lechouritou i in. (C‑292/05, EU:C:2006:700, pkt 76). Zwracam w tym względzie uwagę, że niezaprzeczalne pierwszeństwo immunitetu jurysdykcyjnego przed podstawami jurysdykcji wydaje się być kwestionowane w najnowszej doktrynie. Zobacz A. Sanger, State Immunity and the Right of Access to a Court under the EU Charter of Fundamental Rights, International & Comparative Law Quarterly, vol. 65(1), 2016, s. 213 i nast.


10      Wyrok z dnia 15 lutego 2007 r., Lechouritou i in. (C‑292/05, EU:C:2007:102).


11      Konwencja z dnia 27 września 1968 r. o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 1972, L 299, s. 32), zmieniona konwencją z dnia 9 października 1978 r. w sprawie przystąpienia Królestwa Danii, Irlandii i Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (Dz.U. 1978, L 304, s. 1 i – tekst zmieniony – s. 77), konwencją z dnia 25 października 1982 r. w sprawie przystąpienia Republiki Greckiej (Dz.U. 1982, L 388, s. 1) oraz konwencją z dnia 26 maja 1989 r. w sprawie przystąpienia Królestwa Hiszpanii i Republiki Portugalskiej (Dz.U. 1989, L 285, s. 1) (zwana dalej „konwencją brukselską”).


12      Zobacz wyrok z dnia 19 lipca 2012 r. (C‑154/11, EU:C:2012:491, pkt 33, 57).


13      Zobacz niedawny wyrok z dnia 8 marca 2018 r., Saey Home & Garden (C‑64/17, EU:C:2018:173, pkt 18).


14      Zobacz podobnie wyrok z dnia 26 stycznia 2010 r., Transportes Urbanos y Servicios Generales (C‑118/08, EU:C:2010:39, pkt 23, 24).


15      Zobacz w szczególności H. Fox, P. Webb, The Law of State Immunity, Oxford University Press, Oxford, 2013, s. 32 i nast.


16      Zobacz wyrok z dnia 19 lipca 2012 r. (C‑154/11, EU:C:2012:491, pkt 54).


17      Zobacz wyrok z dnia 19 lipca 2012 r., Mahamdia (C‑154/11, EU:C:2012:491, pkt 55).


18      Zobacz opinia rzecznika generalnego P. Mengozziego w sprawie Mahamdia (C‑154/11, EU:C:2012:309, pkt 21). Zobacz również H. Fox, P. Webb, op.cit., s. 32 i nast.


19      Rada Europy, Seria traktatów europejskich, nr 74. Konwencja ta została opracowana w ramach Rady Europy i przedstawiona państwom do podpisu w Bazylei (Szwajcaria) w dniu 16 maja 1972 r.


20      Konwencja ta została przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych w grudniu 2004 r. i przedstawiona państwom do podpisu w dniu 17 stycznia 2005 r.


21      Zobacz J. Crawford, Brownlie’s Principles of Public International Law, Oxford University Press, Oxford, 2019 (9th ed.), s. 473 i przytoczone tam orzecznictwo.


22      Zobacz podobnie opinia rzecznika generalnego P. Mengozziego w sprawie Mahamdia (C‑154/11, EU:C:2012:309, pkt 26 i przytoczone tam orzecznictwo). Zobacz również R. Pavoni, The Myth of the Customary Nature of the United Nations Convention on the State Immunity: Does the End Justify the Means?, The European Convention on Human Rights and General International Law, red. A. van Aaken, I. Motoc, Oxford University Press, Oxford, 2018, s. 282.


23      Zobacz R. van Alebeek, ed. R. O’Keefe, Ch. J. Tams, The United Nations Convention on Jurisdictional Immunities of States and Their Property. A Commentary, Oxford, 2013, s. 163; D.P. Stewart, The UN Convention on Jurisdictional Immunities of States and Their Property, The American Journal of International Law, vol. 99, 2005, s. 199.


24      Zobacz wyrok z dnia 21 grudnia 2011 r., Air Transport Association of America i in. (C‑366/10, EU:C:2011:864, pkt 101). Zobacz również podobnie wyroki: z dnia 24 listopada 1992 r., Poulsen i Diva Navigation (C‑286/90, EU:C:1992:453, pkt 9, 10); a także z dnia 3 czerwca 2008 r., Intertanko i in. (C‑308/06, EU:C:2008:312, pkt 51).


25      Zobacz podobnie wyroki: z dnia 24 listopada 1992 r., Poulsen i Diva Navigation (C‑286/90, EU:C:1992:453, pkt 9); a także z dnia 25 lutego 2010 r., Brita (C‑386/08, EU:C:2010:91, pkt 45).


26      Ostatecznie jest ogólnie przyjęte, że pozwane państwo może zrzec się korzystania z przysługującego mu immunitetu jurysdykcyjnego.


27      Zobacz podobnie J. Crawford, op.cit., s. 470 ; R. Higgins, General Course on Public International Law, Recueil des cours de l’Académie de La Haye, vol. 230, 1991, s. 115.


28      Zobacz wyrok z dnia 19 lipca 2012 r. (C‑154/11, EU:C:2012:491, pkt 56).


29      Zwracam uwagę, że niektóre sądy krajowe dochodzą do wniosku, w związku z brakiem możliwości stosowania rozporządzenia nr 44/2001 w danym sporze z powodu wykonywania przez pozwane państwo prerogatyw władzy publicznej, że w sporze tym zainteresowanemu państwu przysługuje immunitet jurysdykcyjny. Wydaje się bowiem, że w świetle wyroku z dnia 15 listopada 2018 r., Kuhn (C‑308/17, EU:C:2018:911), w którym Trybunał orzekł, że spór dotyczący powództwa wniesionego przeciwko państwu członkowskiemu, które wyemitowało obligacje i które po emisji tych obligacji przyjęło ustawę umożliwiającą zmianę pierwotnych warunków emisji, nie może być uznany za spór dotyczący „spraw cywilnych i handlowych” w rozumieniu art. 1 ust. 1 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1215/2012 z dnia 12 grudnia 2012 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 2012, L 351, s. 1), Oberster Gerischtshof (sąd najwyższy, Austria), w wyroku z dnia 22 stycznia 2019 r., 10 Ob 103/18x, pkt 1.1, w analogicznym sporze uznał, że sądy austriackie nie mogą orzekać w przedmiocie odpowiedzialności pozwanego państwa.


30      Zobacz wyrok z dnia 19 lipca 2012 r., Mahamdia (C‑154/11, EU:C:2012:491, pkt 49).


31      Zobacz podobnie H. Muir Watt, E. Pataut, Les actes jure imperii et le règlement Bruxelles I, Revue critique de droit international privé, vol. 97, 2008, s. 61 i nast., pkt 25.


32      Zobacz R. van Alebeek, op.cit., s. 57–59.


33      Brak wyraźnego postanowienia dotyczącego działań podejmowanych iure imperii może być wyjaśnieniem przyczyny, dla której sąd odsyłający w uzasadnieniu odesłania prejudycjalnego wskazuje, że zastanawia się nad tym, czy czynności polegające na klasyfikacji i certyfikacji wykonywane przez podmioty prawa prywatnego należą do spraw administracyjnych w rozumieniu art. 1 ust. 1 rozporządzenia nr 44/2001.


34      Zobacz niedawny wyrok z dnia 28 lutego 2019 r., Gradbeništvo Korana (C‑579/17, EU:C:2019:162, pkt 47 i przytoczone tam orzecznictwo).


35      Zobacz wyrok z dnia 23 października 2014 r., flyLAL‑Lithuanian Airlines (C‑302/13, EU:C:2014:2319, pkt 27).


36      Zobacz wyrok z dnia 12 września 2013 r., Sunico i in. (C‑49/12, EU:C:2013:545, pkt 33 i przytoczone tam orzecznictwo).


37      Na gruncie orzecznictwa, w celu ustalenia, czy dane powództwo odszkodowawcze wchodzi w zakres pojęcia „sprawy cywilnej i handlowej”, Trybunał powołał się w wyroku z dnia z dnia 15 lutego 2007 r., Lechouritou i in. (C‑292/05, EU:C:2007:102, pkt 38) na akty, które stanowią źródło szkody, a tym samym podstawę powództwa o odszkodowanie; w wyroku z dnia 15 listopada 2018 r., Kuhn (C‑308/17, EU:C:2018:911, pkt 36), na działania, w których spór ma swoje źródło; wreszcie w wyroku z dnia 28 kwietnia 2009 r., Apostolides (C‑420/07, EU:C:2009:271, pkt 45), na działania, przeciwko którym skierowane są żądania.


38      Zobacz podobnie P. Rogerson w: Article 1, Brussels I bis Regulation, U. Magnus, P. Mankowski, Otto Schmidt (Hrsg.), Köln, 2016, s. 63, pkt 13. Zobacz na ten temat również N. Boschiero, Jurisdictional Immunities of the State and Exequatur of Foreign Judgments: a private International Law Evaluation of the Recent ICJ Judgment in Germany v. Italy, International Courts and the Development of International Law: Essays in Honour of Tullio Treves, N. Boschiero, T. Scovazzi, C. Pitea, C. Ragni (eds.), T.M.C. Asser Press, Den Haag, 2013, s. 808, 809, która wskazuje, że wyłączenie odpowiedzialności za działania iure imperii nie ma związku ze specyfiką spraw cywilnych i handlowych, lecz jest wynikiem wyboru politycznego.


39      Zobacz wyrok z dnia 15 listopada 2018 r., Kuhn (C‑308/17, EU:C:2018:911, pkt 31, 32). Poza tym wprowadzenie tego uzupełnienia pozwoliło zapewnić spójność terminologiczną pomiędzy rozporządzeniem nr 1215/2012 a innymi aktami prawa międzynarodowego prywatnego Unii. Tytułem przykładu zob. art. 1 ust. 1 rozporządzenia (WE) nr 864/2007 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 lipca 2007 r. dotyczącego prawa właściwego dla zobowiązań pozaumownych (Rzym II) (Dz.U. 2007, L 199, s. 40), zgodnie z którym rozporządzenie to nie ma zastosowania w szczególności do spraw podatkowych, celnych lub administracyjnych ani do odpowiedzialności państwa za działania i zaniechania w wykonywaniu władzy publicznej (acta iure imperii). Powoduje to, po pierwsze, że odwołanie się do wykładni niektórych spośród tych aktów może okazać się użyteczne w celu ustalenia zakresu stosowania rozporządzenia nr 44/2001, a po drugie, że dokonana przez Trybunał wykładnia tego rozporządzenia będzie mieć wpływ na zakresy stosowania rzeczonych aktów.


40      Zobacz C. Toader, La notion de matière civile et commerciale, Europa als Rechts- und Lebensraum: Liber amicorum für Christian Kohler zum 75. Geburtstag am 18. Juni 2018, B. Hess, E. Jayme, H.-P. Mansel (Hrsg.), Verlag Ernst und Werner Gieseking, Bielefeld, 2018, s. 521 i przytoczone tam poglądy doktryny. Zobacz również podobnie, w odniesieniu do rozporządzenia nr 864/2007, wspomnianego w przypisie 39, C. Nourissat, Le champ d’application du règlement „Rome II”, Le règlement communautaire „Rome II” sur la loi applicable aux obligations non contractuelles. Actes du colloque du 20 septembre 2007 – Dijon, S. Corneloup i N. Joubert (éd.), Litec Lexis Nexis, Paris, 2008, s. 24.


41      Zobacz wyroki: z dnia 1 października 2002 r., Henkel (C‑167/00, EU:C:2002:555, pkt 26); z dnia 23 października 2014 r., flyLAL‑Lithuanian Airlines (C‑302/13, EU:C:2014:2319, pkt 31 i przytoczone tam orzecznictwo); a także z dnia 9 marca 2017 r., Pula Parking (C‑551/15, EU:C:2017:193, pkt 35).


42      Zobacz wyrok z dnia 12 września 2013 r., Sunico i in. (C‑49/12, EU:C:2013:545, pkt 43). Można jednakże argumentować, że gdy organ podatkowy dochodzi roszczeń wynikających z naruszenia ustaw podatkowych, działa on jako podmiot publiczny, nawet jeżeli domaga się odszkodowania przed sądami powszechnymi na podstawie powszechnie obowiązujących przepisów dotyczących odpowiedzialności cywilnej. Zobacz Ch. Kohler, Abschied von der autonomen Auslegung des Begriffs „Zivil- und Handelssachen” in Art. 1 1 EuGVVO?, Praxis des Internationalen Privat- und Verfahrensrechts, vol. 35(1), 2015, s. 55.


43      Zobacz J. De Bruyne, Third-Party Certifiers, Wolters Kluwer, Alphen-sur-le-Rhin, 2019; F. Goebel, Classification Societies. Competition and Regulation of Maritime Information Intermediaries, Lit, Zürich, 2017, s. 42 i nast.; V. Ulfbeck, A. Møllmann, Public Function Liability of Classification Societies, Certification – Trust, Accountability, Liability, P. Rott (ed.), Springer, Cham, 2019, s. 213 i nast.


44      Zobacz prawidło 3‑1 w części A‑1 rozdział II‑1 konwencji SOLAS. Zobacz również V. Ulfbeck, A. Møllmann, op.cit., s. 225.


45      Zobacz w szczególności prawidło 6 w rozdziale I konwencji SOLAS.


46      Wyrok z dnia 9 marca 2017 r., Pula Parking (C‑551/15, EU:C:2017:193, pkt 35).


47      Zobacz wyrok z dnia 5 lutego 2004 r., Frahuil (C‑265/02, EU:C:2004:77, pkt 20).


48      Zobacz wyrok z dnia 23 października 2014 r., flyLAL-Lithuanian Airlines (C‑302/13, EU:C:2014:2319, pkt 35).


49      Zobacz wyrok z dnia 15 listopada 2018 r. (C‑308/17, EU:C:2018:911).


50      Zobacz wyrok z dnia 15 listopada 2018 r., Kuhn (C‑308/17, EU:C:2018:911, pkt 38, 39).


51      Zobacz wyrok z dnia 15 listopada 2018 r., Kuhn (C‑308/17, EU:C:2018:911, pkt 40, 41).


52      Zobacz wyrok z dnia 15 listopada 2018 r., Kuhn (C‑308/17, EU:C:2018:911, pkt 42).


53      Zobacz przypis 41 i przytoczone tam orzecznictwo.


54      Zobacz wyrok z dnia 4 maja 2010 r., TNT Express Nederland (C‑533/08, EU:C:2010:243, pkt 49).


55      Mimo że zakres stosowania rozporządzenia nr 44/2001 niekoniecznie jest zbieżny z negatywnym zakresem immunitetu jurysdykcyjnego, wydaje mi się, iż znaczenie celu działania również jest dyskusyjne w kontekście immunitetu państwa. W szczególności, w ramach konwencji nowojorskiej, która jest oparta na rozróżnieniu między czynnościami dokonywanymi iure imperii a czynnościami dokonywanymi iure gestionis, cel czynności może mieć pewne znaczenie dla ustalenia, czy ta czynność została dokonana iure gestionis, co skutkuje tym, że pozwane państwo nie może powoływać się na immunitet jurysdykcyjny. Jednakże w myśl tej konwencji, cel czynności stanowi kryterium posiłkowe względem kryterium dotyczącego jej charakteru, które to kryterium w pewnych sytuacjach może być brane pod uwagę. Poza tym to posiłkowe kryterium, po pierwsze, jest bardzo dyskusyjne (zob. R. Pavoni, op.cit., p. 282), po drugie, stanowi przedmiot krytyki w doktrynie z tych samych powodów co te przedstawione w pkt 77 niniejszej opinii (zob. J. Bröhmer, State Immunity and the Violation of Human Rights, Martinus Nijhoff Publishers, Den Haag, 1997, s. 1), a po trzecie, nie jest stosowane w sposób spójny przez sądy krajowe, które mają skłonność do uwzględniania wyłącznie charakteru czynności (zob. X. Yang, State Immunity in International Law, Cambridge University Press, Cambridge, 2012, s. 85–108).


56      Wyrok z dnia 9 marca 2017 r. (C‑551/15, EU:C:2017:193, pkt 35).


57      Wyrok z dnia 21 kwietnia 1993 r. (C‑172/91, EU:C:1993:144, pkt 21).


58      Wyrok z dnia 21 kwietnia 1993 r., Sonntag (C‑172/91, EU:C:1993:144, pkt 27, 28).


59      C‑172/91, niepublikowana, EU:C:1992:487, pkt 44.


60      Zważywszy natomiast, że przedmiotowy zakres stosowania rozporządzenia nr 44/2001 niekoniecznie jest zbieżny z negatywnym zakresem immunitetu jurysdykcyjnego, nie mogę wykluczyć, iż ewentualne ponoszenie odpowiedzialności przez państwo może mieć znaczenie w kontekście uprawnienia dotyczącego immunitetu.


61      Zobacz wyrok z dnia 16 grudnia 1980 r. (814/79, EU:C:1980:291, pkt 9).


62      Zobacz wyrok z dnia 16 grudnia 1980 r., Rüffer (814/79, EU:C:1980:291, pkt 9, 10).


63      Należy zauważyć, że w sprawie, w której zapadł wyrok z dnia 16 grudnia 1980 r., Rüffer (814/79, EU:C:1980:291), Królestwo Niderlandów podniosło przed Trybunałem, iż prawo niderlandzkie upoważnia zarządcę publicznych dróg wodnych do usunięcia wraku statku, który stanowi niebezpieczeństwo lub przeszkodę dla żeglugi morskiej, bez potrzeby uzyskania w tym celu zgody właściciela lub posiadacza wraku. Poza tym w pkt 11 tego wyroku Trybunał odniósł się do ogólnych zasad wynikających ze wszystkich krajowych systemów w państwach członkowskich, aby stwierdzić, że z przepisów krajowych wynika wyraźnie, iż zarządca tych dróg, podejmując czynności związane z usuwaniem wraków, wykonuje władzę publiczną. Fragment ten należy odczytywać w świetle prezentacji przepisów krajowych zawartej w opinii rzecznika generalnego J.P. Warnera przedstawionej w sprawie Rüffer (814/79, niepublikowanej, EU:C:1980:229). Wynika z niej, że przepisy te określają między innymi raczej kompetencje zarządców względem właścicieli, którzy nie usunęli należącego do nich wraku, niż obowiązki w zakresie ochrony środowiska.


64      Zobacz J. Basedow, Civil and Commercial Matters. A New Key Concept of Community Law, Rett og tolerance. Festskrift til Helge Johan Thue – 70 år, Gyldendal, T. Frantzen, J. Giersten, G. Cordero Moss (red.), Gyldendal, Oslo, 2007, s. 159.


65      Znaczenie orzecznictwa dotyczącego swobód podstawowych dla wykładni pojęcia „spraw cywilnych i handlowych” znajduje potwierdzenie między innymi w powołaniu się na wyrok odnoszący się do swobodnego przepływu pracowników. Zobacz wyrok z dnia 21 kwietnia 1993 r., Sonntag (C‑172/91, EU:C:1993:144, pkt 24).


66      Wyrok z dnia 16 czerwca 2015 r. (C‑593/13, EU:C:2015:399, pkt 20).


67      Zobacz pkt 67–70 niniejszej opinii.


68      Zobacz pkt 71–83 niniejszej opinii.


69      Zobacz pkt 84–88 niniejszej opinii.


70      Zobacz pkt 90–98 niniejszej opinii.


71      Zobacz postanowienie z dnia 12 lipca 2012 r., Currà i in. (C‑466/11, EU:C:2012:465, pkt 19 i przytoczone tam orzecznictwo). Moim zdaniem jest to również stanowisko, jakie przyjął rzecznik generalny D. Ruiz‑Jarabo Colomer w swojej opinii w sprawie Lechouritou i in. (C‑292/05, EU:C:2006:700, pkt 78), w której stwierdził on, że w sporze, do którego nie ma zastosowania konwencja brukselska, badanie immunitetu i jego wpływu na prawa człowieka wykracza poza właściwość Trybunału.


72      Zobacz wyrok z dnia 19 lipca 2012 r. (C‑154/11, EU:C:2012:491, pkt 49).


73      Zobacz R. van Alebeek, The Immunity of States and Their Officials in International Criminal Law and International Human Rights Law, Oxford University Press, Oxford, 2008, s. 57–59.


74      Jeśli chodzi o sprawę „Erika”, kwestia immunitetu jurysdykcyjnego nie została rozstrzygnięta w wyroku nr 3439 z dnia 25 września 2012 r. (10‑82.938) (FR:CCASS:2012:CR03439): Cour de Cassation (sąd kasacyjny, Francja) (izba karna) uznał, że jedna ze stron, która stwierdziła, iż przysługuje jej immunitet, czynnie uczestniczyła w śledztwie oraz że to czynne uczestnictwo w śledztwie nie było spójne z ewentualnym zamiarem powołania się na ten immunitet. Poza tym, jeśli chodzi o sprawę „Prestige”, wyrok tribunal de Bordeaux (sądu w Bordeaux, Francja) z dnia 19 marca 2014 r., również powoływany przez pozwane, został uchylony wyrokiem nr 14/02185 Cour d’appel de Bordeaux (sądu apelacyjnego w Bordeaux) z dnia 6 marca 2017 r. w zakresie, w jakim zostało w nim stwierdzone, że pozwanym przysługiwał immunitet jurysdykcyjny. Co prawda Cour de Cassation (sąd kasacyjny) w wyroku nr 17‑18.286 z dnia 17 kwietnia 2019 r., (FR:CCASS:2019:C100370) orzekł, zgadzając się z wyrokiem Cour d’appel (sądu apelacyjnego), że działalność w zakresie certyfikacji jest możliwa do oddzielenia od działalności w zakresie klasyfikacji oraz że wyłącznie prowadzenie tej pierwszej umożliwia spółce prawa prywatnego powołanie się na immunitet jurysdykcyjny. Należy jednak zauważyć, że sprawa ta dotyczyła wyłącznie odpowiedzialności z tytułu działalności w zakresie klasyfikacji, a zatem rozważania odnoszące się do działalności w zakresie certyfikacji można uznać za przedstawione obiter dicta. Ponadto w przytaczanych przez pozwane wyrokach sądów włoskich, w szczególności w wyroku Tribunal de Genova (trybunału w Genui, Włochy) nr 2097 z dnia 8 marca 2012 r., w odniesieniu do możliwości rozdzielenia obydwu rodzajów działalności zostało przyjęte stanowisko przeciwne; zob. F. Goebel, op.cit., s. 334.


75      Zobacz w szczególności A. Dickinson, State Immunity and State-Owned Entreprises, Business Law International, vol. 10, 2009, s. 97 i nast.


76      Wyrok z dnia 19 lipca 2012 r. (C‑154/11, EU:C:2012:491).


77      Wyrok z dnia 19 lipca 2012 r. (C‑154/11, EU:C:2012:491, pkt 55, 56).


78      Zobacz pkt 38 niniejszej opinii.


79      Draft Articles on Jurisdictional Immunities of States and Their Property, with commentaries, Yearbook of International Law Commission, 1991, vol. II(2), s. 17.


80      Dyrektywa wykonawcza Komisji z dnia 17 grudnia 2014 r. zmieniająca dyrektywę 2009/15 (Dz.U. 2014, L 366, s. 83).


81      Zobacz pkt 62 niniejszej opinii.


82      Zobacz podobnie V. Ulfbeck, A. Møllmann, op.cit., s. 218.


83      Zobacz Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości, wyrok z dnia 3 lutego 2012 r., Immunitety jurysdykcyjne państw [Niemcy przeciwko Włochom; Grecja (interwenient)], CIJ Recueil 2012, pkt 58.


84      Zobacz A. Rocha Ferreira, C. Carvalho, Formation and Evidence of Customary International Law, UFRGS Model United Nations Journal, vol. 1, 2013, s. 187, 188 i przytaczane tam poglądy doktryny. Zobacz również: Draft conclusions on identification of customary international law, with commentaries, Yearbook of the International Law Commission, 2018, vol. II.


85      Co do problematyki pozytywnegonegatywnego wkładu Unii jeśli chodzi o jej udział w kształtowaniu norm zwyczajowych zob. J. Malenovský, Le juge et la coutume internationale: perspective de l’Union européenne et de la Cour de justice, The Law and Practice of International Courts and Tribunals, vol. 12, 2013, s. 218.


86      Zobacz sprawozdanie Komisji Prawa Międzynarodowego Organizacji Narodów Zjednoczonych. Dokumenty oficjalne. Sesja sześćdziesiąta trzecia. Suplement nr 10 (A‑73/10), s. 127.


87      Zobacz pkt 100 i 101 niniejszej opinii.


88      W odróżnieniu od immunitetu jurysdykcyjnego immunitet materialny skutkuje wyłączeniem odpowiedzialności w sferze prawa materialnego. Zobacz V. Ulfbeck, A. Møllmann, op.cit., s. 232, 238.


89      Zobacz A. Briggs, Civil Jurisdiction and Judgments [Informa law from Routledge] (Taylor & Francis Group), New York, 2015, s. 391; B. Hess, Die intertemporale Anwendung des europäischen Zivilprozessrechts in den EU-Beitrittsstaaten, Praxis des Internationalen Privat- und Verfahrensrechts, vol. 4, 1994, s. 374, pkt 10, 14; P. Mankowski, op.cit., s. 1058.


90      Zobacz, a contrario, wyrok z dnia 13 maja 2015 r., Gazprom (C‑536/13, EU:C:2015:316, pkt 43).


91      W doktrynie podniesiono w tym kontekście, że art. 71 rozporządzenia nr 44/2001 nie reguluje relacji między tym rozporządzeniem a konwencjami międzynarodowymi, których stronami są wszystkie państwa członkowskie i Unia. Takie konwencje stanowią integralną część porządku prawnego Unii, a w związku z tym ich relacja z rzeczonym rozporządzeniem powinna podlegać ocenie na gruncie art. 67 tego rozporządzenia lub na gruncie art. 216 ust. 2 TFUE. Zobacz V. Lazić, S. Stuij, Brussels I bis in Relation to Other Instruments on the Global Level, w: V. Lazić, S. Stuij, Brussels I bis Regulation: Changes and Challenges of the Renewed Procedural Scheme, Springer, Den Haag, 2017, s. 133; A. Puetz, Rules on Jurisdiction and Recognition or Enforcement of Judgments in Specialised Conventions on Transport in the Aftermath of TNT: Dynamite or Light in the Dark?, The European Legal Forum, vol. 5/6, 2018, s. 124.


92      Zobacz podobnie K. Lenaerts, The Kadi Saga and the Rule of Law within the EU, SMU Law Review, vol. 67, 2014, s. 712.


93      Zobacz w szczególności wyrok z dnia 11 lipca 2018 r., Bosphorus Queen Shipping (C‑15/17, EU:C:2018:557, pkt 44 i przytoczone tam orzecznictwo).


94      W szczególności, w odróżnieniu od konwencji międzynarodowych, Unia nie korzysta ze swoich kompetencji w celu doprowadzenia do tego, by normy międzynarodowego prawa zwyczajowego stały się dla niej wiążące. Zobacz E. Neframi, Customary International Law and Article 3(5) TUE, w: The European Union’s External Action in Times of Crisis, P. Eeckhout, M. Lopez‑Escudero (eds.), Hart Publishing, Oxford, 2016, s. 208 i nast.


95      Zobacz wyrok z dnia 25 lutego 2010 r., Brita (C‑386/08, EU:C:2010:91, pkt 42). Zobacz również podobnie wyroki: z dnia 23 stycznia 2014 r., Manzi i Compagnia Naviera Orchestra (C‑537/11, EU:C:2014:19, pkt 39); a także z dnia 14 marca 2017 r., A i in. (C‑158/14, EU:C:2017:202, pkt 87).


96      Warto odnotować, że takie stanowisko jeśli chodzi o relację między instytucją immunitetu państw a rozporządzeniem nr 44/2001 zostało przyjęte przez High Court of Justice (England & Wales), Queen’s Bench Division [sąd wyższej instancji (Anglia i Walia), wydział Queen’s Bench, Zjednoczone Królestwo] w wyroku z dnia 20 grudnia 2005 r., Grovit v De Nederlandsche Bank and Others, [2006] 1 WLR 3323, pkt 47. W myśl ww. wyroku rozporządzenia tego nie należy interpretować w ten sposób, że wyklucza ono korzystanie z immunitetu, lecz że wymaga ono korzystania z niego w sposób respektujący przepisy prawa międzynarodowego regulujące immunitet państw.


97      Wyrok z dnia 11 września 2014 r., A (C‑112/13, EU:C:2014:2195, pkt 51).


98      Zobacz K. Lenaerts, op.cit., s. 707, 710, 711.


99      Zobacz wyrok z dnia 16 października 2012 r. (C‑364/10, EU:C:2012:630, pkt 51, 52).


100      Wyrok z dnia 3 września 2008 r. (C‑402/05 P i C‑415/05 P, EU:C:2008:461, pkt 285).


101      Zobacz podobnie K. Lenaerts, op.cit., s. 712.


102      Zobacz Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości, wyrok z dnia 3 lutego 2012 r., Immunitety jurysdykcyjne państw [Niemcy przeciwko Włochom; Grecja (interwenient)], CIJ Recueil 2012, pkt 101. Argument dotyczący braku alternatywnych środków umożliwiających uzyskania naprawienia szkody został pośrednio odrzucony przez Europejski Trybunał Praw Człowieka (ETPC) w wyroku z dnia 14 stycznia 2014 r., Jones i in. przeciwko Zjednoczonemu Królestwu (CE:ECHR:2014:0114JUD003435606, § 193, 195).


103      Tytułem przykładu: art. 5 ust. 3 dyrektywy 2009/15 stanowi, że umowa między państwem członkowskim a uznaną organizacją może nakładać na tę organizację obowiązek posiadania lokalnego przedstawiciela na terytorium tego państwa członkowskiego, co może umożliwić zapewnienie jurysdykcji sądów tego państwa. Jeśli chodzi o tę problematykę zob. V. Ulfbeck, A. Møllmann, op.cit., s. 220.


104      Zobacz w szczególności wyrok ETPC z dnia 21 lutego 1975 r., Golder przeciwko Zjednoczonemu Królestwu (CE:ECHR:1975:0221JUD 000445170, § 36).


105      Zobacz wyrok z dnia 6 listopada 2012 r., Otis i in. (C‑199/11, EU:C:2012:684, pkt 48).


106      Zobacz w szczególności wyrok ETPC z dnia 21 listopada 2001 r., Al‑Adsani przeciwko Zjednoczonemu Królestwu (CE:ECHR:2001:1121JUD003576397, § 56) oraz wyrok ETPC z dnia 14 stycznia 2014 r., Jones i in. przeciwko Zjednoczonemu Królestwu (CE:ECHR:2014:0114JUD003435606, § 186–189). Pragnę zwrócić uwagę, że orzecznictwo to rozwinęło się głównie w kontekście sporów pomiędzy jednostkami a państwami będącymi stornami konwencji. Ze względu na moje uwagi zawarte w pkt 142 niniejszej opinii fakt ten może stanowić wyjaśnienie przyczyn, dla których ETPC nie bada, czy istnieją inne skuteczne środki umożliwiające uzyskanie naprawienia szkody i, ogólnie rzecz ujmując, stwierdza, że ograniczenie prawa dostępu do sądu nie jest nieproporcjonalne. Natomiast jeśli chodzi o spór pomiędzy jednostką a organizacją międzynarodową (dla której brak mającego jurysdykcję sądu państwowego), ETPC badał inne rozsądne środki, aby skutecznie chronić prawa gwarantowane przez EKPC. Zobacz wyrok ETPC z dnia 18 lutego 1999 r., Waite i Kennedy przeciwko Niemcom (CE:ECHR:1999:0218JUD002608394, § 68). Uważam, że w tym kontekście sytuacja podmiotów prawa prywatnego zewnętrznych w stosunku do państwa, od którego wywodzony jest immunitet, jest porównywalna z sytuacją organizacji międzynarodowej.


107      Zobacz wyrok z dnia 18 października 2017 r., Benkharbouche v Secretary of State for Foreign and Commonwealth Affairs, [2017] UKSC 62.


108      Zobacz wyrok z dnia 25 maja 2016 r., Meroni (C‑559/14, EU:C:2016:349, pkt 44).


109      S. Prechal, The Court of Justice and Effective Judicial Protection: What Has the Charter Changed?, w: C. Paulussen, T. Takács, V. Lazic, B. Van Rompuy (eds.), Fundamental Rights in International and European Law. Public and Private Law Perspective, Springer, Den Haag, 2016, s. 148, 149.


110      Jeśli chodzi o możliwość powołania się na art. 47 karty zob. wyrok z dnia 17 kwietnia 2018 r., Egenberger (C‑414/16, EU:C:2018:257, pkt 78).


111      Zobacz wyrok z dnia 11 lipca 2019 r., A (C‑716/17, EU:C:2019:598, pkt 39).


112      Zobacz pkt 137 i 144 niniejszej opinii.