Language of document : ECLI:EU:C:2021:602

Υπόθεση C-709/20

CG

κατά

The Department for Communities in Northern Ireland

(αίτηση του Appeal Tribunal for Northern Ireland για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως)

 Απόφαση του Δικαστηρίου (τμήμα μείζονος συνθέσεως) της 15ης Ιουλίου 2021

«Προδικαστική παραπομπή – Ιθαγένεια της Ένωσης – Υπήκοος κράτους μέλους ο οποίος δεν ασκεί οικονομική δραστηριότητα και ο οποίος διαμένει εντός άλλου κράτους μέλους βάσει του εθνικού δικαίου – Άρθρο 18, πρώτο εδάφιο, ΣΛΕΕ – Απαγόρευση των διακρίσεων λόγω ιθαγένειας – Οδηγία 2004/38/ΕΚ – Άρθρο 7 – Προϋποθέσεις κτήσεως δικαιώματος διαμονής άνω των τριών μηνών – Άρθρο 24 – Κοινωνικές παροχές – Έννοια – Ίση μεταχείριση – Συμφωνία για την αποχώρηση του Ηνωμένου Βασιλείου της Μεγάλης Βρετανίας και της Βόρειας Ιρλανδίας – Μεταβατική περίοδος – Εθνική διάταξη η οποία αποκλείει από το ευεργέτημα κοινωνικής παροχής τους πολίτες της Ένωσης που διαθέτουν δικαίωμα διαμονής ορισμένου χρόνου βάσει του εθνικού δικαίου – Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Άρθρα 1, 7 και 24»

1.        Προδικαστικά ερωτήματα – Ταχεία προδικαστική διαδικασία – Προϋποθέσεις – Περιστάσεις δικαιολογούσες ταχεία εκδίκαση – Κίνδυνος προσβολής των θεμελιωδών δικαιωμάτων της προσφεύγουσας της κύριας δίκης και των τέκνων της – Παραδεκτό της αιτήσεως υπαγωγής στη διαδικασία αυτή

(Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρα 7 και 24· Κανονισμός Διαδικασίας του Δικαστηρίου, άρθρο 105)

(βλ. σκέψεις 42-44)

2.        Ιθαγένεια της Ένωσης – Δικαίωμα ελεύθερης κυκλοφορίας και ελεύθερης διαμονής εντός των κρατών μελών – Οδηγία 2004/38 – Κοινωνικές παροχές – Έννοια – Παροχή στοιχειώδους διαβιώσεως η οποία καταβάλλεται σε χρήμα, όπως είναι το ενιαίο επίδομα – Ζήτημα αν εμπίπτει στην ως άνω έννοια – Διακρίβωση εκ μέρους του αιτούντος δικαστηρίου

(Οδηγία 2004/38 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, άρθρο 24 § 2)

(βλ. σκέψεις 68-71)

3.        Ιθαγένεια της Ένωσης – Δικαίωμα ελεύθερης κυκλοφορίας και ελεύθερης διαμονής εντός των κρατών μελών – Οδηγία 2004/38 – Αρχή της ίσης μεταχειρίσεως – Πολίτης της Ένωσης ο οποίος δεν ασκεί οικονομική δραστηριότητα και ο οποίος δεν διαθέτει επαρκείς πόρους – Δικαίωμα προσωρινής διαμονής που παρασχέθηκε στον εν λόγω πολίτη βάσει του δικαίου του κράτους μέλους υποδοχής – Ρύθμιση του συγκεκριμένου κράτους μέλους η οποία αποκλείει τον πολίτη αυτόν από το ευεργέτημα των κοινωνικών παροχών – Παροχές των οποίων διασφαλίζεται η χορήγηση στους υπηκόους του κράτους μέλους υποδοχής που τελούν στην ίδια κατάσταση – Επιτρεπτό

(Οδηγία 2004/38 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, άρθρα 7 και 24 § 1)

(βλ. σκέψεις 78, 79, 93 και διατακτ.)

4.        Ιθαγένεια της Ένωσης – Διατάξεις της Συνθήκης – Πεδίο εφαρμογής – Πολίτης της Ένωσης ο οποίος δεν ασκεί οικονομική δραστηριότητα και ο οποίος δεν διαθέτει επαρκείς πόρους – Δικαίωμα προσωρινής διαμονής που παρασχέθηκε στον εν λόγω πολίτη βάσει του δικαίου του κράτους μέλους υποδοχής – Ζήτημα αν εμπίπτει στο ως άνω πεδίο εφαρμογής – Αίτηση χορηγήσεως κοινωνικών παροχών υποβληθείσα στο εν λόγω κράτος μέλος – Υποχρέωση των αρμοδίων αρχών να εξετάσουν το ζήτημα του σεβασμού των θεμελιωδών δικαιωμάτων που κατοχυρώνονται με τον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ένωσης – Περιεχόμενο του ελέγχου αυτού

(Άρθρο 21 § 1 ΣΛΕΕ· Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρα 1, 7, 24 και 51 § 1)

(βλ. σκέψεις 84, 85, 88, 93 και διατακτ.)

Σύνοψη

Η βρετανική ρύθμιση περί ενιαίου επιδόματος, η οποία στερεί το επίδομα αυτό από τους πολίτες της Ένωσης που έχουν δικαίωμα διαμονής βάσει του καθεστώτος που θεσπίσθηκε στο πλαίσιο της αποχωρήσεως του Ηνωμένου Βασιλείου από την Ένωση (Brexit), αλλά δεν πληρούν όλες τις προϋποθέσεις της οδηγίας 2004/38, είναι συμβατή με την αρχή της ίσης μεταχειρίσεως την οποία διασφαλίζει το δίκαιο της ΕΕ

Ωστόσο, οι αρμόδιες εθνικές αρχές πρέπει να ελέγχουν αν ενδεχόμενη απόρριψη αιτήσεως για τη χορήγηση τέτοιων κοινωνικών παροχών εκθέτει τον πολίτη της Ένωσης και τα τέκνα του σε κίνδυνο προσβολής των δικαιωμάτων τους τα οποία κατοχυρώνονται με τον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ειδικότερα δε του δικαιώματος σεβασμού της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.

Η CG, η οποία διαθέτει τόσο την κροατική όσο και την ολλανδική ιθαγένεια, διαμένει στο Ηνωμένο Βασίλειο από το 2018 χωρίς να ασκεί οικονομική δραστηριότητα στο συγκεκριμένο κράτος μέλος. Διέμενε εκεί με τον, ολλανδικής ιθαγένειας, σύντροφό της και τα δύο τέκνα τους έως ότου εγκαταστάθηκε σε κέντρο υποδοχής κακοποιημένων γυναικών. Η CG δεν διαθέτει καθόλου οικονομικούς πόρους.

Στις 4 Ιουνίου 2020, το Home Office (Υπουργείο Εσωτερικών, Ηνωμένο Βασίλειο) της παρέσχε δικαίωμα προσωρινής διαμονής στο Ηνωμένο Βασίλειο, βάσει του νέου βρετανικού καθεστώτος το οποίο ισχύει για τους διαμένοντες στη συγκεκριμένη χώρα πολίτες της Ένωσης και το οποίο θεσπίσθηκε στο πλαίσιο της αποχωρήσεως του Ηνωμένου Βασιλείου από την Ένωση. Η παροχή του ως άνω δικαιώματος διαμονής δεν εξαρτάται από προϋπόθεση σχετική με οικονομικούς πόρους.

Στις 8 Ιουνίου 2020, η CG υπέβαλε στο Υπουργείο Κοινοτήτων της Βόρειας Ιρλανδίας αίτηση χορηγήσεως κοινωνικής παροχής, η οποία καλείται ενιαίο επίδομα (Universal Credit). Η αίτηση αυτή απορρίφθηκε για τον λόγο ότι ο νόμος περί ενιαίου επιδόματος εξαιρεί από την κατηγορία των δυνητικών δικαιούχων του ενιαίου επιδόματος τους πολίτες της Ένωσης οι οποίοι διαθέτουν δικαίωμα διαμονής βάσει του νέου καθεστώτος.

Η CG προσέβαλε την απορριπτική απόφαση αυτή ενώπιον του Appeal Tribunal (Northern Ireland) (πρωτοβάθμιου δικαστηρίου κοινωνικών και φορολογικών διαφορών για τη Βόρεια Ιρλανδία, Ηνωμένο Βασίλειο), προβάλλοντας, μεταξύ άλλων, διαφορά ως προς τη μεταχείριση μεταξύ των πολιτών της Ένωσης που διαμένουν νομίμως στο Ηνωμένο Βασίλειο και των Βρετανών υπηκόων. Το εν λόγω δικαστήριο αποφάσισε να υποβάλει αίτηση προδικαστικής αποφάσεως στο Δικαστήριο όσον αφορά τον ενδεχομένως μη συμβατό χαρακτήρα του βρετανικού νόμου περί ενιαίου επιδόματος με την απαγόρευση διακρίσεων λόγω ιθαγένειας, κατά το άρθρο 18, πρώτο εδάφιο, ΣΛΕΕ.

Το Δικαστήριο (τμήμα μείζονος συνθέσεως) διαπιστώνει ότι η βρετανική ρύθμιση είναι συμβατή με την αρχή της ίσης μεταχειρίσεως κατά το άρθρο 24 της οδηγίας 2004/38 (1), υποχρεώνοντας, πάντως, τις αρμόδιες εθνικές αρχές να διακριβώνουν ότι ενδεχόμενη απόρριψη αιτήσεως για τη χορήγηση κοινωνικών παροχών βάσει της ως άνω ρυθμίσεως δεν εκθέτει τον πολίτη της Ένωσης και τα τέκνα του σε συγκεκριμένο και ενεστώτα κίνδυνο προσβολής των θεμελιωδών δικαιωμάτων τους που κατοχυρώνονται με τον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Εκτίμηση του Δικαστηρίου

Δεδομένου ότι η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως υποβλήθηκε πριν από τη λήξη της μεταβατικής περιόδου, συγκεκριμένα δε πριν από τις 31 Δεκεμβρίου 2020, το Δικαστήριο είναι αρμόδιο να αποφανθεί προδικαστικώς επί της αιτήσεως αυτής, κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 86, παράγραφος 2, της συμφωνίας για την αποχώρηση του Ηνωμένου Βασιλείου της Μεγάλης Βρετανίας και της Βόρειας Ιρλανδίας από την Ευρωπαϊκή Ένωση και την Ευρωπαϊκή Κοινότητα Ατομικής Ενέργειας (2).

Το Δικαστήριο διευκρινίζει, καταρχάς, τις εφαρμοστέες εν προκειμένω διατάξεις του δικαίου της Ένωσης και αποφαίνεται ότι το ζήτημα αν η CG υφίσταται δυσμενή διάκριση λόγω ιθαγένειας πρέπει να εκτιμηθεί με γνώμονα το άρθρο 24 της οδηγίας 2004/38, και όχι το άρθρο 18 ΣΛΕΕ, δεδομένου ότι το πρώτο εκ των άρθρων αυτών εξειδικεύει την αρχή της απαγορεύσεως των διακρίσεων λόγω ιθαγένειας, η οποία κατοχυρώνεται μεταξύ άλλων από το δεύτερο άρθρο, έναντι των πολιτών της Ένωσης που ασκούν το δικαίωμά τους ελεύθερης κυκλοφορίας και διαμονής στο έδαφος των κρατών μελών.

Διαπιστώνοντας ότι το επίμαχο ενιαίο επίδομα πρέπει να χαρακτηρισθεί ως κοινωνική παροχή, κατά την έννοια της οδηγίας αυτής, το Δικαστήριο επισημαίνει ότι η πρόσβαση στις εν λόγω παροχές διασφαλίζεται αποκλειστικώς υπέρ των πολιτών της Ένωσης οι οποίοι πληρούν τις προϋποθέσεις που ορίζει η οδηγία 2004/38. Το Δικαστήριο υπενθυμίζει συναφώς ότι, βάσει του άρθρου 7 της οδηγίας αυτής, η υποχρέωση οικονομικώς ανενεργού πολίτη της Ένωσης να διαθέτει επαρκείς πόρους αποτελεί προϋπόθεση προκειμένου αυτός να απολαύει δικαιώματος διαμονής χρονικής διάρκειας μεγαλύτερης των τριών μηνών, αλλά μικρότερης των πέντε ετών.

Εν συνεχεία, το Δικαστήριο επιβεβαιώνει τη νομολογία του κατά την οποία ένα κράτος μέλος έχει την ευχέρεια, κατ’ εφαρμογήν του άρθρου αυτού, να απορρίψει την αίτηση χορηγήσεως κοινωνικών παροχών σε οικονομικώς ανενεργούς πολίτες της Ένωσης οι οποίοι, όπως η CG, ασκούν το δικαίωμά τους ελεύθερης κυκλοφορίας και δεν διαθέτουν επαρκείς πόρους ώστε να διεκδικήσουν το ευεργέτημα δικαιώματος διαμονής βάσει της οδηγίας αυτής. Το Δικαστήριο διευκρινίζει ότι, στο πλαίσιο του συγκεκριμένου ελέγχου της οικονομικής καταστάσεως εκάστου ενδιαφερομένου, οι ζητούμενες παροχές δεν λαμβάνονται υπόψη για να διαπιστωθεί αν αυτός διαθέτει επαρκείς πόρους.

Το Δικαστήριο επισημαίνει κατά τα λοιπά ότι η οδηγία 2004/38 δεν εμποδίζει τα κράτη μέλη να θεσπίζουν καθεστώς ευνοϊκότερο από εκείνο της εν λόγω οδηγίας, σύμφωνα με το άρθρο της 37. Δικαίωμα διαμονής, όμως, το οποίο παρέχεται αποκλειστικώς βάσει του εθνικού δικαίου, όπως στην περίπτωση της διαφοράς της κύριας δίκης, δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να θεωρηθεί ότι παρασχέθηκε «βάσει» της εν λόγω οδηγίας.

Τούτου δοθέντος, η CG άσκησε τη θεμελιώδη ελευθερία της κυκλοφορίας και διαμονής στο έδαφος των κρατών μελών, η οποία προβλέπεται από τη Συνθήκη, οπότε η περίπτωσή της εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης, μολονότι αυτή αντλεί το δικαίωμά της διαμονής από το βρετανικό δίκαιο, το οποίο θεσπίζει καθεστώς ευνοϊκότερο σε σχέση με το προβλεπόμενο από την οδηγία 2004/38. Το Δικαστήριο κρίνει, όμως, ότι, οσάκις παρέχουν δικαίωμα διαμονής όπως το επίμαχο στην υπόθεση της κύριας δίκης, χωρίς να κάνουν χρήση των προϋποθέσεων και περιορισμών του δικαιώματος αυτού που προβλέπει η οδηγία 2004/38, οι αρχές του κράτους μέλους υποδοχής εφαρμόζουν τις διατάξεις της Συνθήκης ΛΕΕ σχετικά με την ιδιότητα του πολίτη της Ένωσης, η οποία τείνει να αποτελέσει τη θεμελιώδη ιδιότητα των υπηκόων των κρατών μελών.

Σύμφωνα με το άρθρο 51, παράγραφος 1, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, οι ως άνω αρχές οφείλουν επομένως, κατά την εξέταση αιτήσεως για τη χορήγηση κοινωνικών παροχών, όπως αυτή που υπέβαλε η CG, να συμμορφώνονται προς τις διατάξεις του εν λόγω Χάρτη, ιδίως δε προς τα άρθρα του 1 (ανθρώπινη αξιοπρέπεια), 7 (σεβασμός της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής) και 24 (δικαιώματα του παιδιού). Στο πλαίσιο της εξετάσεως αυτής, οι εν λόγω αρχές δύνανται να λαμβάνουν υπόψη των σύνολο των μέσων κοινωνικής πρόνοιας τα οποία προβλέπει το εθνικό δίκαιο και των οποίων μπορούν πράγματι να απολαύουν ο ενδιαφερόμενος πολίτης και τα τέκνα του.


1      Οδηγία 2004/38/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 29ης Απριλίου 2004, σχετικά με το δικαίωμα των πολιτών της Ένωσης και των μελών των οικογενειών τους να κυκλοφορούν και να διαμένουν ελεύθερα στην επικράτεια των κρατών μελών, για την τροποποίηση του κανονισμού (ΕΟΚ) αριθ. 1612/68 και την κατάργηση των οδηγιών 64/221/ΕΟΚ, 68/360/ΕΟΚ, 72/194/ΕΟΚ, 73/148/ΕΟΚ, 75/34/ΕΟΚ, 75/35/ΕΟΚ, 90/364/ΕΟΚ, 90/365/ΕΟΚ και 93/96/ΕΟΚ (ΕΕ 2004, L 158, σ. 77, και διορθωτικό ΕΕ 2004, L 229, σ. 35).


2      ΕΕ 2020, L 29, σ. 7.