Language of document : ECLI:EU:C:2023:216

WYROK TRYBUNAŁU (szósta izba)

z dnia 16 marca 2023 r.(*)

Odesłanie prejudycjalne – Ochrona konsumentów – Dyrektywa 93/13/EWG – Nieuczciwe warunki w umowach konsumenckich – Artykuły 6 i 7 – Skutki stwierdzenia nieuczciwego charakteru warunku umownego – Umowa kredytu hipotecznego indeksowanego do waluty obcej – Dalsze obowiązywanie umowy z pominięciem nieuczciwych warunków – Wola konsumenta, aby umowa została unieważniona – Stosowanie dyrektywy po unieważnieniu umowy – Uprawnienia i obowiązki sądu krajowego

W sprawie C‑6/22

mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Sąd Rejonowy dla Warszawy‑Woli w Warszawie, I Wydział Cywilny (Polska) postanowieniem z dnia 19 maja 2021 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 4 stycznia 2022 r., w postępowaniu:

M.B.,

U.B.,

M.B.

przeciwko:

X S.A.,

TRYBUNAŁ (szósta izba),

w składzie: P.G. Xuereb, prezes izby, T. von Danwitz i I. Ziemele (sprawozdawczyni), sędziowie,

rzecznik generalny: G. Pitruzzella,

sekretarz: A. Calot Escobar,

uwzględniając pisemny etap postępowania,

rozważywszy uwagi, które przedstawili:

–        w imieniu M.B., U.B. oraz M.B. – J. Tomaszewska, radca prawny,

–        w imieniu X S.A. – Ł. Hejmej, M. Przygodzka i A. Szczęśniak, adwokaci,

–        w imieniu rządu polskiego – B. Majczyna oraz S. Żyrek, w charakterze pełnomocników,

–        w imieniu Komisji Europejskiej – M. Brauhoff oraz N. Ruiz García, w charakterze pełnomocników,

podjąwszy, po wysłuchaniu rzecznika generalnego, decyzję o rozstrzygnięciu sprawy bez opinii,

wydaje następujący

Wyrok

1        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. 1993, L 95, s. 29).

2        Wniosek ten został złożony w ramach sporu między M.B., U.B. i M.B. a X S.A. w przedmiocie konsekwencji unieważnienia zawartej między tymi stronami umowy kredytu hipotecznego.

 Ramy prawne

3        Artykuł 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 przewiduje:

„Państwa członkowskie stanowią, że na mocy prawa krajowego nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców [przedsiębiorców] z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków”.

4        Artykuł 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 stanowi:

„Zarówno w interesie konsumenta, jak i konkurentów, państwa członkowskie zapewniają stosowanie i skuteczne środki mające na celu zapobieganie stałemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców [przedsiębiorców] z konsumentami”.

 Postępowanie główne i pytania prejudycjalne

5        W dniu 4 czerwca 2007 r. M.B., U.B. i M.B. zawarli jako konsumenci z poprzednikiem prawnym X, bankiem, umowę kredytu hipotecznego na okres 360 miesięcy, opiewającego na kwotę 339 881,92 PLN, indeksowanego do waluty obcej, a mianowicie franka szwajcarskiego (CHF).

6        Zgodnie z postanowieniami tej umowy, raty miesięczne oraz kwota należna z tytułu tego kredytu były obliczane we frankach szwajcarskich i wypłacane w złotych polskich, według kursu sprzedaży CHF–PLN obowiązującego dla każdej z tych rat miesięcznych.

7        Kredytobiorcy podnoszą przed sądem odsyłającym, że warunki wspomnianej umowy dotyczące tego mechanizmu indeksacji są nieuczciwe, ponieważ w braku szczególnych przepisów zawartych w tej samej umowie kurs wymiany stosowany do obliczenia rat kredytu był określany przez bank w sposób dyskrecjonalny.

8        W konsekwencji M.B., U.B. i M.B. wystąpili z żądaniem usunięcia tych warunków umowy i podnieśli, że raty miesięczne powinny być obliczane w złotych polskich przy zastosowaniu stopy oprocentowania opartej na LIBOR. W tym względzie uściślili, że wyrazili oni zgodę na unieważnienie umowy przez sąd odsyłający.

9        Sąd ten uważa z jednej strony, że warunki dotyczące rozpatrywanego w niniejszej sprawie mechanizmu indeksacji powinny zostać unieważnione ze względu na ich nieuczciwy charakter. Z drugiej strony, skoro rozpatrywana umowa kredytu nie może dalej obowiązywać bez tych warunków, należy uwzględnić żądanie konsumentów mające na celu unieważnienie umowy kredytu.

10      I tak, po pierwsze, unieważnienie tej umowy, pomimo niekorzystnych skutków, jakie z tego wynikają dla konsumentów, jest nieuniknione.

11      Sąd odsyłający zauważa, że zgodnie z wyrokiem z dnia 7 listopada 2019 r., Kanyeba i in. (od C‑349/18 do C‑351/18, EU:C:2019:936) skutki nieważności umowy określa wyłącznie prawo krajowe. W niniejszej sprawie zastosowanie znajdują przepisy ogólne prawa umów. Sąd odsyłający podkreśla jednak, że względy dotyczące ochrony konsumentów i zniechęcania przedsiębiorców do stosowania nieuczciwych warunków, właściwe dyrektywie 93/13, nie mają związku z właściwymi przepisami krajowymi, które przewidują, że strony umowy ponoszą w równych częściach straty wynikające z jej unieważnienia. Skarżący w postępowaniu głównym utraciliby wówczas ochronę, z której korzystają na podstawie tej dyrektywy.

12      Po drugie, w wyroku z dnia 29 kwietnia 2021 r., Bank BPH (C‑19/20, EU:C:2021:341) Trybunał orzekł, iż unieważnienie umowy ze względu na istnienie nieuczciwych warunków nie zależy od wyraźnego żądania konsumenta w tym zakresie, lecz wchodzi w zakres obiektywnego zastosowania przez sąd krajowy kryteriów ustanowionych na podstawie prawa krajowego. Sąd odsyłający zastanawia się, czy do niego należy samodzielne ustalenie skutków unieważnienia umowy dla sytuacji konsumenta, czy też powinien on ograniczyć się w tym względzie do informacji przedstawionych mu przez powodów w postępowaniu głównych, jak przewiduje to polskie prawo procesowe.

13      Po trzecie, sąd odsyłający uważa, że zawisły przed nim spór charakteryzuje się tym, iż w prawie krajowym nie istnieją odpowiednie przepisy dyspozytywne, co prowadziłoby nieuchronnie do unieważnienia umowy i wywołałoby niekorzystne skutki dla konsumenta. W związku z tym sąd ten uważa, że niezależnie od rozstrzygnięcia jeden z celów dyrektywy 93/13 nie zostałby osiągnięty. W istocie albo zaradzi on lukom w umowie wynikającym z nieważności nieuczciwych warunków, ze szkodą dla celu, jakim jest zapewnienie zniechęcającego skutku wobec przedsiębiorcy, albo stwierdzi nieważność całej umowy i narazi konsumenta na niekorzystne dla niego konsekwencje.

14      Zważając na powyższe okoliczności Sąd Rejonowy dla Warszawy‑Woli w Warszawie, I Wydział Cywilny (Polska) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

„1)      Czy w świetle celu dyrektywy [93/13], jakim jest ochrona konsumenta przed nieuczciwymi warunkami umów z przedsiębiorcami, uprawniona jest interpretacja, że wraz z unieważnieniem przez sąd umowy przy zastosowaniu reguł z dyrektywy kończy się zastosowanie tej dyrektywy, a z nią ochrona konsumenta, stąd zasad rozliczenia dla konsumenta oraz przedsiębiorcy trzeba poszukiwać w przepisach krajowego prawa zobowiązań właściwego dla rozliczenia nieważnej umowy?

2)      Czy w świetle art. 6 i 7 dyrektywy [93/13], jeżeli sąd stwierdzi, że dany warunek umowy jest niedozwolony, a umowa nie może obowiązywać po eliminacji tego warunku, przy braku zgody stron do wypełnienia powstałej luki zapisami zgodnymi z ich wolą oraz przy braku przepisów dyspozytywnych [podlegających bezpośredniemu stosowaniu w odniesieniu do umowy w przypadku braku porozumienia między stronami w tym zakresie], sąd powinien unieważnić umowę, poprzestając na woli konsumenta żądającego, aby sąd unieważnił umowę, czy też sąd ma badać z urzędu, wykraczając poza żądania stron, majątkową sytuację konsumenta, dla ustalenia, czy unieważnienie umowy nie narazi konsumenta na szczególnie niekorzystne konsekwencje?

3)      Czy art. 6 dyrektywy [93/13] pozwala na interpretację, zgodnie z jaką, jeżeli sąd dojdzie do wniosku, że unieważnienie umowy byłoby szczególnie niekorzystne dla konsumenta, a pomimo nakłaniania stron, nie dojdą one do porozumienia co do wypełnienia umowy, mając na względzie obiektywnie rozumiane dobro konsumenta, sąd może wypełnić powstałą w umowie lukę po »usunięciu« z niej nieuczciwych postanowień, przepisami prawa krajowego nie dyspozytywnymi, w rozumieniu wskazanym w wyroku Trybunału [z dnia 3 października 2019 r., Dziubak, (C‑260/18, EU:C:2019:819)], tzn. mającymi wprost zastosowanie do luki w umowie, a konkretnymi przepisami prawa krajowego, które można zastosować do przedmiotowej umowy tylko odpowiednio lub przez analogię, a które odzwierciedlają regułę obowiązującą w krajowym prawie zobowiązań?”.

 W przedmiocie pytań prejudycjalnych

 W przedmiocie pytania pierwszego

15      Poprzez pytanie pierwsze sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że w wypadku unieważnienia umowy zawartej między konsumentem a przedsiębiorcą ze względu na nieuczciwy charakter jednego z jej warunków do państw członkowskich należy uregulowanie poprzez ich prawo krajowe skutków tego unieważnienia, bez względu na ochronę przyznaną konsumentom przez tę dyrektywę.

16      Tytułem wstępu należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału przy dokonywaniu wykładni przepisu prawa Unii należy uwzględnić nie tylko jego brzmienie, ale także jego kontekst oraz cel aktu prawnego, którego jest on częścią (wyrok z dnia 2 grudnia 2021 r., Vodafone Kabel Deutschland, C‑484/20, EU:C:2021:975, pkt 19 i przytoczone tam orzecznictwo).

17      Po pierwsze, zgodnie z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 „[p]aństwa członkowskie stanowią, że na mocy prawa krajowego nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców [przedsiębiorców] z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta […]”.

18      Przepis ten nie określa sam w sobie kryteriów dotyczących możliwości dalszego obowiązywania umowy bez nieuczciwych warunków, lecz pozostawia ich określenie zgodnie z prawem Unii krajowemu porządkowi prawnemu. Do państw członkowskich należy zatem określenie, w drodze ich prawa krajowego, szczegółowych zasad, według których następuje stwierdzenie nieuczciwego charakteru warunku znajdującego się w umowie i zgodnie z którymi występują konkretne skutki tego stwierdzenia. W każdym wypadku takie stwierdzenie powinno umożliwić przywrócenie sytuacji prawnej i faktycznej, w jakiej konsument znajdowałby się w braku takiego nieuczciwego warunku (wyrok z dnia 29 kwietnia 2021 r., Bank BPH, C‑19/20, EU:C:2021:341, pkt 84).

19      Ponadto kwestia, od jakiego momentu stwierdzenie nieważności umowy będącej przedmiotem postępowania głównego wywołuje skutki, zależy wyłącznie od prawa krajowego, o ile zapewniona zostanie ochrona zagwarantowana konsumentom przez przepisy dyrektywy 93/13 (wyrok z dnia 29 kwietnia 2021 r., Bank BPH, C‑19/20, EU:C:2021:341, pkt 88).

20      W szczególności ustalenie przez prawo krajowe ram prawnych ochrony zagwarantowanej konsumentom przez dyrektywę 93/13 nie może zmienić zakresu i – w związku z tym – istoty tej ochrony, podważając tym samym wzmocnienie skuteczności wspomnianej ochrony poprzez przyjęcie jednolitych zasad dotyczących nieuczciwych warunków (wyrok z dnia 21 grudnia 2016 r., Gutierrez Naranjo i in., C‑154/15, C‑307/15 i C‑308/15, EU:C:2016:980, pkt 65).

21      Po drugie, mając na uwadze szczególny kontekst, w jaki wpisuje się art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, której przepisy mają na celu ochronę konsumentów przed stosowaniem nieuczciwych warunków, Trybunał miał okazję orzec, że ochrona przyznana przez tę dyrektywę nie może być ograniczona jedynie do okresu wykonania umowy zawartej z konsumentem przez przedsiębiorcę, lecz że obowiązuje ona również po wykonaniu tej umowy (zob. podobnie wyrok z dnia 9 lipca 2020 r., Raiffeisen Bank i BRD Groupe Societé Générale, C‑698/18 i C‑699/18, EU:C:2020:537, pkt 73).

22      Tak więc w przypadku unieważnienia zawartej między konsumentem a przedsiębiorcą umowy z powodu nieuczciwego charakteru jednego z jej warunków do państw członkowskich należy uregulowanie, w drodze ich prawa krajowego, skutków tego unieważnienia, z poszanowaniem ochrony przyznanej konsumentowi przez dyrektywę 93/13, w szczególności poprzez zapewnienie przywrócenia sytuacji prawnej i faktycznej, jaka istniałaby w braku zaistnienia takiego nieuczciwego warunku.

23      Taki wniosek znajduje, po trzecie, potwierdzenie w celach realizowanych przez dyrektywę 93/13.

24      I tak, z jednej strony, pierwszorzędny i natychmiastowy cel tej dyrektywy polega na ochronie konsumenta i przywróceniu równowagi między stronami (zob. podobnie wyrok z dnia 29 kwietnia 2021 r., Bank BPH, C‑19/20, EU:C:2021:341, pkt 72).

25      W szczególności warunek umowny, którego nieuczciwy charakter stwierdzono, należy co do zasady uznać za nigdy nieistniejący, wobec czego nie może on wywierać żadnych skutków względem konsumenta, z konsekwencją odtworzenia sytuacji prawnej i faktycznej, w jakiej konsument znajdowałby się w przypadku braku tego warunku (wyrok z dnia 14 marca 2019 r., Dunai, C‑118/17, EU:C:2019:207, pkt 41).

26      Z drugiej strony dyrektywa 93/13 realizuje również drugi cel, ustanowiony w jej art. 7, zmierzający w dłuższej perspektywie do zaprzestania stosowania nieuczciwych warunków przez przedsiębiorców. W związku z tym samo niestosowanie nieuczciwych warunków wobec konsumenta ma wobec przedsiębiorców skutek zniechęcający do stosowania takich warunków (zob. podobnie wyrok z dnia 29 kwietnia 2021 r., Bank BPH, C‑19/20, EU:C:2021:341, pkt 68).

27      W niniejszej sprawie sąd odsyłający wyjaśnia, że przepisy prawa krajowego, które powinien zastosować w celu ustalenia skutków unieważnienia umowy, prowadziłyby do podziału strat wynikających z tego unieważnienia w częściach równych pomiędzy powodami w postępowaniu głównym i X.

28      Jednakże taki skutek w zakresie, w jakim podważyłby ochronę przyznaną przez dyrektywę 93/13 konsumentom w następstwie unieważnienia umowy, byłby sprzeczny z celami wskazanymi w pkt 23–26 niniejszego wyroku.

29      Przede wszystkim bowiem zastosowanie przepisów prawa krajowego nie pozwoliłoby, zgodnie z wyjaśnieniami przedstawionymi przez sąd odsyłający, na zagwarantowanie przywrócenia sytuacji prawnej i faktycznej, w jakiej konsument znajdowałby się w braku nieuczciwego warunku, naruszając w ten sposób cel ochrony konsumentów realizowany przez dyrektywę 93/13.

30      Następnie, w przypadku braku ochrony gwarantowanej przez dyrektywę 93/13, stosowanie przepisów prawa krajowego przewidujących jednakowy podział strat między stronami przyczyniłoby się do wyeliminowania zniechęcającego skutku wywieranego na przedsiębiorców poprzez zwykły brak stosowania takich nieuczciwych warunków wobec konsumentów, ponieważ przepisy te mogłyby ostatecznie przynosić korzyści przedsiębiorcom poprzez ograniczenie ich obowiązku zwrotu kwot nienależnie pobranych na podstawie tych warunków.

31      Wreszcie takiej wykładni nie podważa przywołany przez sąd odsyłający wyrok z dnia 7 listopada 2019 r., Kanyeba i in. (od C‑349/18 do C‑351/18, EU:C:2019:936).

32      Wystarczy bowiem przypomnieć, że w pkt 73 tego wyroku Trybunał wskazał, iż kwestia kwalifikacji okoliczności faktycznych do celów prawa odpowiedzialności pozaumownej jest objęta nie dyrektywą 93/13, lecz prawem krajowym. Tymczasem w niniejszej sprawie z postanowienia odsyłającego nie wynika, że spór w postępowaniu głównym wchodzi w zakres odpowiedzialności pozaumownej, ponieważ sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy ochrona zagwarantowana przez tę dyrektywę znajduje zastosowanie na etapie wystąpienia skutków unieważnienia umowy zawierającej nieuczciwe warunki.

33      W świetle powyższych okoliczności art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że w wypadku unieważnienia umowy zawartej między konsumentem a przedsiębiorcą ze względu na nieuczciwy charakter jednego z jej warunków do państw członkowskich należy uregulowanie, w drodze ich prawa krajowego, skutków tego unieważnienia, z poszanowaniem ochrony przyznanej konsumentowi przez tę dyrektywę, w szczególności poprzez zagwarantowanie przywrócenia sytuacji prawnej i faktycznej, w jakiej konsument ten znajdowałby się w braku takiego nieuczciwego warunku.

 W przedmiocie pytania drugiego

34      Poprzez pytanie drugie sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że sąd krajowy może zbadać z urzędu sytuację majątkową konsumenta, który zażądał unieważnienia umowy wiążącej go z przedsiębiorcą ze względu na istnienie nieuczciwego warunku, bez którego umowa nie może nadal być prawnie wiążąca, oraz sprzeciwić się żądaniu tego konsumenta, jeżeli unieważnienie tej umowy może narazić owego konsumenta na szczególnie niekorzystne konsekwencje.

35      Po pierwsze, Trybunał orzekł zasadniczo, że zarówno brzmienie art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, jak i wymogi pewności prawa przy prowadzeniu działalności gospodarczej przemawiają za przyjęciem obiektywnego podejścia podczas wykładni tego przepisu (zob. podobnie wyrok z dnia 29 kwietnia 2021 r., Bank BPH, C‑19/20, EU:C:2021:341, pkt 56).

36      Na podstawie art. 7 ust. 1 tej dyrektywy zarówno w interesie konsumentów, jak i konkurentów państwa członkowskie zapewnią stosowne i skuteczne środki mające na celu zapobieganie stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez sprzedawców i dostawców z konsumentami.

37      Po drugie, należy przypomnieć, że system ochrony stworzony przez dyrektywę 93/13 opiera się na założeniu, że konsument jest stroną słabszą niż przedsiębiorca, zarówno pod względem siły negocjacyjnej, jak i ze względu na stopień poinformowania, i w związku z tym godzi się on na postanowienia sformułowane wcześniej przez przedsiębiorcę, nie mając wpływu na ich treść (wyrok z dnia 7 grudnia 2017 r., Banco Santander, C‑598/15, EU:C:2017:945, pkt 36 i przytoczone tam orzecznictwo).

38      Niemniej jednak ten system ochrony nie znajduje zastosowania, jeżeli konsument się temu sprzeciwia. Konsument może, po poinformowaniu go przez sąd krajowy, nie podnosić nieuczciwego i niewiążącego charakteru warunku umownego, wyrażając w ten sposób dobrowolną i świadomą zgodę na dany warunek i unikając tym samym unieważnienia umowy (zob. podobnie wyrok z dnia 29 kwietnia 2021 r., Bank BPH, C‑19/20, EU:C:2021:341, pkt 95).

39      Aby jednak w tym względzie konsument mógł udzielić wolnej i świadomej zgody, sąd krajowy winien wskazać stronom, w ramach krajowych norm proceduralnych i w świetle zasady słuszności w postępowaniu cywilnym, w sposób obiektywny i wyczerpujący, konsekwencje prawne, jakie może pociągnąć za sobą usunięcie nieuczciwego warunku, i to niezależnie od tego, czy strony są reprezentowane przez pełnomocnika zawodowego, czy też nie (wyrok z dnia 29 kwietnia 2021 r., Bank BPH, C‑19/20, EU:C:2021:341, pkt 97).

40      Taka informacja jest w szczególności tym bardziej istotna, gdy niezastosowanie nieuczciwego warunku może prowadzić do unieważnienia całej umowy, narażając ewentualnie konsumenta na roszczenia restytucyjne (wyrok z dnia 29 kwietnia 2021 r., Bank BPH, C‑19/20, EU:C:2021:341, pkt 98).

41      Niemniej jednak Trybunał orzekł, że dla oceny skutków, w odniesieniu do sytuacji konsumenta spowodowanych unieważnieniem całej umowy, decydujące znaczenie ma wola wyrażona w tym względzie przez konsumenta (wyrok z dnia 3 października 2019 r., Dziubak, C‑260/18, EU:C:2019:819, pkt 56).

42      W niniejszej sprawie z postanowienia odsyłającego wynika, że powodowie w postępowaniu głównym zażądali unieważnienia umowy kredytu wiążącej ich z X.

43      W konsekwencji w zakresie, w jakim sąd odsyłający poinformował konsumentów w sposób obiektywny i wyczerpujący o skutkach prawnych oraz szczególnie szkodliwych skutkach ekonomicznych, jakie może mieć dla nich unieważnienie umowy, sąd ten nie może, po uwzględnieniu ich woli stwierdzenia nieważności umowy, sprzeciwić się zrzeczeniu się przez nich ochrony przyznanej im przez dyrektywę 93/13.

44      Ponadto w świetle orzecznictwa przypomnianego w pkt 38–41 niniejszego wyroku cel polegający na ochronie konsumenta realizowany przez dyrektywę 93/13 nie może pozwolić sądowi krajowemu, z pominięciem zakresu uprawnień przyznanych w tym względzie przez prawo krajowe, na zbadanie z urzędu sytuacji majątkowej konsumenta, który zażądał unieważnienia umowy wiążącej go z przedsiębiorcą ze względu na istnienie nieuczciwego warunku, w celu ustalenia, czy takie unieważnienie może narazić tego konsumenta na szczególnie niekorzystne konsekwencje.

45      W świetle powyższych rozważań art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie temu, by sąd krajowy, po pierwsze, zbadał z urzędu, z pominięciem wszelkich uprawnień przyznanych mu w tym względzie przez prawo krajowe, sytuację majątkową konsumenta, który zażądał unieważnienia umowy wiążącej go z przedsiębiorcą ze względu na istnienie nieuczciwego warunku, bez którego umowa nie może nadal być prawnie wiążąca, nawet jeśli owo unieważnienie może narazić konsumenta na szczególnie szkodliwe konsekwencje, a po drugie, odmówił stwierdzenia takiego unieważnienia, w sytuacji gdy konsument wyraźnie o to się zwrócił, i został poinformowany w sposób obiektywny i wyczerpujący o konsekwencjach prawnych i szczególnie szkodliwych dla niego skutkach gospodarczych.

 W przedmiocie pytania trzeciego

 W przedmiocie dopuszczalności

46      Poprzez pytanie trzecie sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy wykładni art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy dokonywać w ten sposób, że sprzeciwia się on temu, aby sąd krajowy, po stwierdzeniu nieuczciwego charakteru warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem, mógł zaradzić brakom wynikającym z usunięcia nieuczciwego warunku zawartego w tej umowie poprzez zastosowanie przepisu prawa krajowego niemającego charakteru przepisu dyspozytywnego.

47      Komisja Europejska wyraża wątpliwości co do dopuszczalności tego pytania, które ma charakter hipotetyczny. Podnosi ona bowiem, że gdyby Trybunał miał orzec, iż w przypadku gdy usunięcie nieuczciwego warunku pociąga za sobą nieważność umowy wiążącej przedsiębiorcę z konsumentem, sąd krajowy jest zobowiązany poinformować konsumenta w sposób obiektywny i wyczerpujący o skutkach prawnych i faktycznych wynikających z tego unieważnienia, bez możliwości zbadania z urzędu sytuacji majątkowej konsumenta, który się o to zwrócił, i sprzeciwienia się jego woli doprowadzenia do unieważnienia umowy, nie byłoby potrzeby udzielania odpowiedzi na pytanie trzecie. Ponadto z postanowienia odsyłającego wynika, że konsument wyraził zgodę na ewentualne unieważnienie umowy w całości.

48      W tym względzie z utrwalonego orzecznictwa Trybunału wynika, że celem wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym nie jest formułowanie opinii o charakterze doradczym w odpowiedzi na ogólne lub hipotetyczne pytania, ale faktyczne zaspokojenie potrzeby skutecznego rozstrzygnięcia sporu dotyczącego prawa Unii (wyrok z dnia 31 maja 2018 r., Confetra i in., C‑259/16 i C‑260/16, EU:C:2018:370, pkt 63 i przytoczone tam orzecznictwo).

49      Należy stwierdzić, że chociaż z postanowienia odsyłającego wynika, iż konsumenci w postępowaniu głównym wyrazili zgodę na unieważnienie umowy, postanowienie to nie wskazuje, czy porozumienie to zostało zawarte po tym, jak zainteresowani konsumenci zostali poinformowani w sposób obiektywny i wyczerpujący o skutkach prawnych oraz o szczególnie szkodliwych dla nich skutkach gospodarczych tego unieważnienia.

50      W związku z tym, ponieważ sąd odsyłający nie orzekł jeszcze w przedmiocie żądania unieważnienia umowy, w szczególności ze względu na wątpliwości co do zakresu informacji, jakich powinien udzielić konsumentom, nie można uznać, że kwestia, czy może on, w przypadku gdyby takie unieważnienie nie miało zostać orzeczone, wypełnić luki wynikające z usunięcia nieuczciwego warunku poprzez zastosowanie przepisu prawa krajowego niemającego charakteru przepisu dyspozytywnego, ma charakter hipotetyczny.

51      Pytanie trzecie jest zatem dopuszczalne.

 Co do istoty

52      Zgodnie z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 sąd odsyłający jest zobowiązany do zaniechania stosowania nieuczciwych warunków umownych, aby w braku sprzeciwu konsumenta nie wywierały one wiążących wobec niego skutków. Umowa powinna jednak w zasadzie nadal obowiązywać, bez jakiejkolwiek zmiany innej niż wynikająca z uchylenia nieuczciwych warunków umownych, o ile takie dalsze obowiązywanie umowy jest prawnie możliwe zgodnie z zasadami prawa krajowego (wyrok z dnia 25 listopada 2020 r., Banca B., C‑269/19, EU:C:2020:954, pkt 29 i przytoczone tam orzecznictwo).

53      W konsekwencji w przypadku stwierdzenia przez sąd krajowy nieważności nieuczciwego warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem sąd ten nie może uzupełnić tej umowy poprzez zmianę treści owego warunku (wyrok z dnia 25 listopada 2020 r., Banca B., C‑269/19, EU:C:2020:954, pkt 30 i przytoczone tam orzecznictwo).

54      Trybunał stwierdził bowiem, że gdyby sąd krajowy mógł zmieniać treść nieuczciwych warunków zawartych w takiej umowie, to takie uprawnienie mogłoby zagrażać realizacji długoterminowego celu ustanowionego w art. 7 dyrektywy 93/13. Uprawnienie to przyczyniłoby się do wyeliminowania zniechęcającego skutku wywieranego na przedsiębiorców poprzez zwykły brak stosowania takich nieuczciwych warunków wobec konsumentów, ponieważ nadal byliby oni zachęcani do stosowania rzeczonych warunków, wiedząc, że nawet gdyby miały być one unieważnione, to jednak umowa mogłaby zostać uzupełniona w niezbędnym zakresie przez sąd krajowy, tak aby zagwarantować w ten sposób uwzględnienie interesu rzeczonych przedsiębiorców (wyrok z dnia 25 listopada 2020 r., Banca B., C‑269/19, EU:C:2020:954, pkt 31 i przytoczone tam orzecznictwo).

55      Natomiast w sytuacji, w której umowa zawarta między przedsiębiorcą a konsumentem nie może dalej obowiązywać po usunięciu nieuczciwego warunku, art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 nie stoi na przeszkodzie temu, by sąd krajowy, w zastosowaniu zasad rządzących prawem zobowiązań, usunął nieuczciwy warunek poprzez zastąpienie go przepisem prawa krajowego o charakterze dyspozytywnym w sytuacjach, w których unieważnienie nieuczciwego warunku zobowiązywałaby sąd do stwierdzenia nieważności danej umowy w całości, narażając przez to konsumenta na szczególnie niekorzystne penalizujące go konsekwencje (wyrok z dnia 25 listopada 2020 r., Banca B., C‑269/19, EU:C:2020:954, pkt 32 i przytoczone tam orzecznictwo).

56      Niemniej jednak Trybunał orzekł także, że art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 stoi na przeszkodzie wypełnieniu luk w umowie wynikających z usunięcia z niej nieuczciwych warunków, które się w niej znajdowały, wyłącznie na podstawie przepisów krajowych o charakterze ogólnym, które nie były przedmiotem szczególnej analizy prawodawcy w celu określenia równowagi między całością praw i obowiązków stron umowy i które nie korzystają w związku z tym z domniemania braku nieuczciwego charakteru, które przewidują, że skutki wyrażone w treści czynności prawnej są uzupełniane w szczególności przez skutki wynikające z zasad słuszności lub ustalonych zwyczajów, i które nie stanowią przepisów dyspozytywnych ani przepisów mających zastosowanie w wypadku, gdy strony umowy wyrażą na to zgodę (wyrok z dnia 25 listopada 2020 r., Banca B., C‑269/19, EU:C:2020:954, pkt 35 i przytoczone tam orzecznictwo).

57      W niniejszej sprawie sąd odsyłający wskazuje, że przepisy prawa krajowego, które zamierza stosować, nie są przepisami dyspozytywnymi w rozumieniu powyższego orzecznictwa Trybunału. Biorąc pod uwagę okoliczność, że w sporze w postępowaniu głównym rozpatrywana umowa kredytu nie może nadal obowiązywać bez uchylonych warunków, że nie istnieją przepisy prawa krajowego o charakterze dyspozytywnym oraz że unieważnienie umowy byłoby szczególnie niekorzystne dla konsumentów, sąd ten zastanawia się, któremu z celów dyrektywy 93/13 powinien dać pierwszeństwo między z jednej strony celem polegającym na ochronie konsumentów przed szczególnie szkodliwymi konsekwencjami unieważnienia umowy a z drugiej strony celem polegającym na zniechęceniu przedsiębiorców do stosowania nieuczciwych warunków.

58      W tym względzie Trybunał, skonfrontowany z tym samym pytaniem, orzekł już, że dyrektywa 93/13 nie ma na celu proponowania jednolitych rozwiązań w odniesieniu do konsekwencji, jakie należy wyciągnąć ze stwierdzenia nieuczciwego charakteru warunku umownego. Tak więc skoro w myśl art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 nieuczciwe warunki nie mogą wiązać konsumentów, to cele te mogły zostać osiągnięte, w zależności od konkretnej sytuacji i krajowych ram prawnych, po prostu poprzez niestosowanie wobec konsumenta danego nieuczciwego warunku lub, jeżeli umowa nie mogłaby dalej obowiązywać bez tego warunku, poprzez zastąpienie go przepisami prawa krajowego o charakterze dyspozytywnym (wyrok z dnia 25 listopada 2020 r., BancaB., C‑269/19, EU:C:2020:954, pkt 39).

59      Niemniej jednakże w pkt 40 tego wyroku Trybunał przypomniał, że konsekwencje stwierdzenia nieuczciwego charakteru warunku umownego nie mają jednak charakteru wyczerpującego.

60      I tak jeśli sąd krajowy przyjmie, że rozpatrywana umowa kredytowa nie może, zgodnie z prawem umów, nadal być prawnie wiążąca po usunięciu konkretnych nieuczciwych warunków, a przy tym nie istnieje żaden przepis prawa krajowego o charakterze dyspozytywnym ani przepis znajdujący zastosowanie w wypadku osiągnięcia przez strony umowy porozumienia umożliwiający zastąpienie tych warunków, należy uznać, że jeżeli konsument nie wyraził woli utrzymania w mocy nieuczciwych warunków umownych, a unieważnienie umowy narażałoby tego konsumenta na szczególnie szkodliwe konsekwencje, to wysoki poziom ochrony konsumentów, jaki powinien zostać zapewniony zgodnie z dyrektywą 93/13, wymaga, aby dla przywrócenia rzeczywistej równowagi między wzajemnymi prawami i obowiązkami stron umowy sąd krajowy podjął, z pełnym uwzględnieniem prawa krajowego, wszelkie niezbędne środki mające na celu ochronę konsumenta przed szczególnie szkodliwymi konsekwencjami, jakie może wywrzeć unieważnienie danej umowy kredytowej, w szczególności ze względu na natychmiastową wymagalność wierzytelności przysługującej przedsiębiorcy wobec konsumenta (wyrok z dnia 25 listopada 2020 r., Banca B., C‑269/19, EU:C:2020:954, pkt 41).

61      W tych okolicznościach nic nie stoi na przeszkodzie w szczególności temu, aby sąd krajowy wezwał strony do podjęcia negocjacji w celu ustalenia sposobu obliczania stopy procentowej, o ile określi on ramy tych negocjacji, a ich celem będzie ustanowienie rzeczywistej równowagi między prawami i obowiązkami stron umowy, z uwzględnieniem w szczególności leżącego u podstaw dyrektywy 93/13 celu ochrony konsumenta (wyrok z dnia 25 listopada 2020 r., Banca B., C‑269/19, EU:C:2020:954, pkt 42).

62      Jak przypomniał już Trybunał, sąd ten jest bowiem zobowiązany, w miarę możliwości, do stosowania swego prawa krajowego w taki sposób, aby wyciągnąć wszystkie konsekwencje, jakie zgodnie z prawem krajowym wynikają ze stwierdzenia nieuczciwego charakteru danego warunku, i aby osiągnąć rezultat określony w art. 6 ust. 1 tej dyrektywy, a mianowicie brak związania konsumenta nieuczciwym warunkiem. To samo tyczy się określenia, w następstwie stwierdzenia nieuczciwego charakteru warunku, konsekwencji, jakie należy wyciągnąć z tego stwierdzenia w celu zapewnienia, zgodnie z celem tej dyrektywy, wysokiego poziomu ochrony konsumenta (wyrok z dnia 25 listopada 2020 r., Banca B., C‑269/19, EU:C:2020:954, pkt 43).

63      Niemniej jednak uprawnienia sądu nie mogą wykraczać poza to, co jest ściśle konieczne w celu przywrócenia równowagi na gruncie umowy między jej stronami, a tym samym ochrony konsumenta przed szczególnie szkodliwymi konsekwencjami, jakie mogłoby spowodować unieważnienie danej umowy kredytowej. Gdyby bowiem sąd mógł swobodnie zmieniać lub ograniczać treść nieuczciwych warunków, to uprawnienie tego rodzaju mogłoby zagrozić realizacji wszystkich celów, o których mowa w pkt 24-26 niniejszego wyroku (wyrok z dnia 25 listopada 2020 r., Banca B., C‑269/19, EU:C:2020:954, pkt 44).

64      W świetle powyższych rozważań art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie temu, by sąd krajowy po stwierdzeniu nieuczciwego charakteru warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem mógł zaradzić lukom wynikającym z usunięcia nieuczciwego warunku zawartego w tej umowie poprzez zastosowanie przepisu prawa krajowego niemającego charakteru przepisu dyspozytywnego. Jednakże do sądu krajowego należy podjęcie, przy uwzględnieniu całości prawa krajowego, wszelkich środków niezbędnych dla ochrony konsumenta przed szczególnie szkodliwymi konsekwencjami, jakie mogłoby mieć dla niego unieważnienie umowy.


 W przedmiocie kosztów

65      Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.

Z powyższych względów Trybunał (szósta izba) orzeka, co następuje:

1)      Artykuł 6 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich

należy interpretować w ten sposób, że:

w wypadku unieważnienia umowy zawartej między konsumentem a przedsiębiorcą ze względu na nieuczciwy charakter jednego z jej warunków do państw członkowskich należy uregulowanie, w drodze ich prawa krajowego, skutków tego unieważnienia, z poszanowaniem ochrony przyznanej konsumentowi przez tę dyrektywę, w szczególności poprzez zagwarantowanie przywrócenia sytuacji prawnej i faktycznej, w jakiej konsument ten znajdowałby się w braku takiego nieuczciwego warunku.

2)      Artykuł 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13 należy interpretować w ten sposób, że:

stoją one na przeszkodzie temu, by sąd krajowy, po pierwsze, zbadał z urzędu, z pominięciem zakresu uprawnień przyznanych mu w tym względzie przez prawo krajowe, sytuację majątkową konsumenta, który zażądał unieważnienia umowy wiążącej go z przedsiębiorcą ze względu na istnienie nieuczciwego warunku, bez którego umowa nie może nadal być prawnie wiążąca, nawet jeśli owo unieważnienie może narazić konsumenta na szczególnie szkodliwe konsekwencje, a po drugie, odmówił stwierdzenia takiego unieważnienia, w sytuacji gdy konsument wyraźnie o to się zwrócił i został poinformowany w sposób obiektywny i wyczerpujący o konsekwencjach prawnych i szczególnie szkodliwych dla niego skutkach gospodarczych.

3)      Artykuł 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że:

stoi on na przeszkodzie temu, by sąd krajowy po stwierdzeniu nieuczciwego charakteru warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem mógł zaradzić lukom wynikającym z usunięcia nieuczciwego warunku zawartego w tej umowie poprzez zastosowanie przepisu prawa krajowego niemającego charakteru przepisu dyspozytywnego. Jednakże do sądu krajowego należy podjęcie, przy uwzględnieniu całości prawa krajowego, wszelkich środków niezbędnych dla ochrony konsumenta przed szczególnie szkodliwymi konsekwencjami, jakie mogłoby dla niego mieć unieważnienie umowy.


Xuereb

von Danwitz

Ziemele

Wyrok ogłoszono na posiedzeniu jawnym w Luksemburgu w dniu 16 marca 2023 r.

Sekretarz

 

      Prezes izby

A. Calot Escobar

 

      P.G. Xuereb


*      Język postępowania: polski.