OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

HENRIKA SAUGMANDSGAARDA ØE

przedstawiona w dniu 28 marca 2019 r.(1)

Sprawa C163/18

HQ,

IP reprezentowany przez HQ,

JO

przeciwko

Aegean Airlines SA

[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez rechtbank Noord-Nederland (sąd w Noord-Nederland, Niderlandy)]

Odesłanie prejudycjalne – Transport lotniczy – Rozporządzenie (WE) nr 261/2004 – Wspólne zasady odszkodowania i pomocy dla pasażerów w przypadku odmowy przyjęcia na pokład albo odwołania lub dużego opóźnienia lotów – Artykuł 8 ust. 2 – Prawo do zwrotu kosztów– Dyrektywa 90/314/EWG – Impreza turystyczna – Odwołanie lotu – Upadłość organizatora imprezy turystycznej – Prawo żądania zwrotu kosztów biletu lotniczego od przewoźnika lotniczego






I.      Wprowadzenie

1.        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez rechtbank Noord-Nederland (sąd w Noord-Nederland, Niderlandy) dotyczy wykładni art. 8 ust. 2 rozporządzenia (WE) nr 261/2004(2) (które przyznaje pasażerom zharmonizowane prawa w przypadku odwołania lotu), w związku z przepisami dyrektywy 90/314/EWG(3), odnoszącej się do praw konsumentów, którzy wykupili imprezę turystyczną.

2.        Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy kilkoma pasażerami a przewoźnikiem lotniczym, dotyczącego zwrotu kosztów biletów lotniczych, którego zażądali zainteresowani w następstwie odwołania lotu stanowiącego część imprezy turystycznej zakupionej przez te osoby od innej spółki. Ponieważ powodowie w postępowaniu głównym nie mogli uzyskać zwrotu tych kosztów od organizatora imprezy turystycznej z uwagi na jego upadłość, twierdzą oni, że w takim przypadku odpowiedzialność za naprawienie wyrządzonej im szkody ponosi przewoźnik lotniczy, który miał realizować odwołany lot.

3.        Z powodów wskazanych w niniejszej opinii uważam, że art. 8 ust. 2 rozporządzenia nr 261/2004 należy interpretować w ten sposób, iż podróżny, któremu na podstawie przepisów krajowych transponujących dyrektywę 90/314, przysługuje prawo do zwrotu kosztów biletu lotniczego od organizatora imprezy turystycznej, nie jest uprawniony do żądania zwrotu tych kosztów na podstawie rozporządzenia nr 261/2004 od obsługującego przewoźnika lotniczego nawet w przypadku, gdy ów organizator nie jest w stanie zwrócić kosztów biletu z uwagi na brak zdolności finansowej oraz uchybił obowiązkowi ustanowienia przewidzianych w tej dyrektywie zabezpieczeń umożliwiających dokonanie takiego zwrotu.

II.    Ramy prawne

A.      Dyrektywa 90/314

4.        Zgodnie z art. 1 dyrektywy 90/314, jej „[c]elem […] jest zbliżenie przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich dotyczących imprez turystycznych sprzedawanych lub oferowanych na sprzedaż na terytorium Wspólnoty”.

5.        Artykuł 4 ust. 6 lit. b) tej dyrektywy stanowi, że „jeżeli […] z jakiejkolwiek przyczyny, [z wyjątkiem przyczyn zawinionych przez konsumenta], organizator odwoła usługę przed uzgodnioną datą rozpoczęcia podróży, konsument jest uprawniony […] do żądania [niezwłocznego] zwrotu całości kwot wpłaconych w ramach umowy”.

6.        Zgodnie z art. 5 ust. 1 tej dyrektywy „[p]aństwa członkowskie podejmą wszelkie niezbędne kroki w celu zapewnienia odpowiedzialności organizatora i/lub punktu sprzedaży detalicznej wobec konsumenta za właściwe wykonanie zobowiązań wynikających z umowy, niezależnie od tego, czy obowiązki te mają być wykonane przez organizatora i/lub punkt sprzedaży detalicznej czy usługodawcę. Nie narusza to uprawnień organizatora i/lub punktu sprzedaży detalicznej w stosunku do tych usługodawców”.

7.        Artykuł 7 tej dyrektywy stanowi, że „[n]a wypadek swojej niewypłacalności organizator i/lub punkt sprzedaży detalicznej, będący stroną umowy, powinni zapewnić dostateczne zabezpieczenie umożliwiające zwrot nadpłaconych pieniędzy oraz powrót konsumenta z podróży”.

8.        W dniu 1 lipca 2018 r. dyrektywa 90/314 została uchylona przez dyrektywę (UE) 2015/2302(4), na mocy jej art. 29. Jednakże z uwagi na datę, w jakiej miały miejsce okoliczności faktyczne rozpatrywane w postępowaniu głównym, w niniejszej sprawie zastosowanie ma ta pierwsza dyrektywa.

B.      Rozporządzenie nr 261/2004

9.        Motywy 1, 2 i 16 rozporządzenia nr 261/2004 mają następujące brzmienie:

„(1)      Działanie Wspólnoty w dziedzinie transportu lotniczego powinno mieć na celu, między innymi, zapewnienie wysokiego poziomu ochrony pasażerów. Ponadto, powinno się w pełni zwracać uwagę na ogólne wymogi ochrony konsumentów.

(2)      Odmowa przyjęcia na pokład i odwołanie lub duże opóźnienie lotów powodują poważne problemy i niedogodności dla pasażerów.

[…]

(16)      Niniejsze rozporządzenie nie ma zastosowania w przypadkach, gdy zorganizowana wycieczka zostaje odwołana z przyczyn innych niż odwołanie lotu”.

10.      Artykuł 1 tego rozporządzenia, zatytułowany „Przedmiot”, w ust. 1 lit. b) stanowi, że ten akt prawny „przyznaje, na warunkach [w nim] wymienionych […], minimalne prawa dla pasażerów, [w szczególności w przypadku] odwołania ich lotu”.

11.      Artykuł 3 tego rozporządzenia, zatytułowany „Zakres zastosowania”, w ust. 6 stanowi, że ten akt prawny „nie narusza praw pasażerów wynikających z dyrektywy 90/314” oraz że „nie ma [on] zastosowania w przypadkach, gdy zorganizowana wycieczka jest odwołana z przyczyn innych niż odwołanie lotu”.

12.      Artykuł 5 tego rozporządzenia, zatytułowany „Odwołanie”, w ust. 1 lit. a) stanowi, że „[w] przypadku odwołania lotu, pasażerowie, których to odwołanie dotyczy otrzymują pomoc od obsługującego przewoźnika lotniczego, zgodnie z art. 8”.

13.      Artykuł 8 rozporządzenia nr 261/2004, zatytułowany „Prawo do zwrotu należności lub zmiany planu podróży”, w ust. 1 i 2 stanowi:

„1.      W przypadku odwołania do niniejszego artykułu, pasażerowie mają prawo wyboru pomiędzy:

a)      –      zwrotem w terminie siedmiu dni, za pomocą środków przewidzianych w art. 7 ust. 3, pełnego kosztu biletu po cenie za jaką został kupiony, za część lub części nie odbytej podróży oraz za część lub części już odbyte, jeżeli lot nie służy już dłużej jakiemukolwiek celowi związanemu z pierwotnym planem podróży pasażera, wraz z, gdy jest to odpowiednie,

–        lotem powrotnym do pierwszego miejsca odlotu, w najwcześniejszym możliwym terminie;

b)      zmianą planu podróży […] do ich miejsca docelowego, w najwcześniejszym możliwym terminie; lub

c)      zmianą planu podróży […] do ich miejsca docelowego, w późniejszym terminie dogodnym dla pasażera […].

2.      Ustęp 1 lit. a) ma również zastosowanie do pasażerów, których lot stanowi część imprezy turystycznej, z wyjątkiem prawa do zwrotu należności, gdy to prawo wynika z dyrektywy 90/314/EWG”.

14.      Artykuł 13 tego rozporządzenia, zatytułowany „Prawo do odszkodowania za poniesioną szkodę”, stanowi, że „[w] przypadku gdy obsługujący przewoźnik lotniczy wypłaca odszkodowanie lub wypełnia inne zobowiązania nałożone na niego przez niniejsze rozporządzenie, przepisy niniejszego rozporządzenia nie mogą być interpretowane jako ograniczające prawo przewoźnika lotniczego do dochodzenia, zgodnie z właściwym prawem, odszkodowania od jakiejkolwiek innej osoby, w tym od osób trzecich. W szczególności, niniejsze rozporządzenie w żaden sposób nie ogranicza prawa obsługującego przewoźnika lotniczego do dochodzenia odszkodowania od organizatora wycieczek lub innej osoby, z którą przewoźnik podpisał umowę. Analogicznie, przepisy niniejszego rozporządzenia nie mogą być interpretowane jako ograniczające prawo organizatora wycieczek lub osoby trzeciej, niebędącej pasażerem, z którym obsługujący przewoźnik lotniczy podpisał umowę, do dochodzenia, zgodnie z właściwym prawem, odszkodowania od obsługującego przewoźnika lotniczego”.

III. Postępowanie główne, pytania prejudycjalne i postępowanie przed Trybunałem

15.      Aegean Airlines SA, spółka z siedzibą w Grecji będąca przewoźnikiem lotniczym oraz G.S. Charter Aviation Services Ltd, spółka z siedzibą na Cyprze (zwana dalej „G.S. Charter”), zawarły umowę czarterową, na podstawie której Aegan Airlines SA udostępniała G.S. Charter – w zamian za zapłatę uzgodnionej opłaty czarterowej – umówioną liczbę miejsc w samolotach. G.S. Charter odsprzedawała następnie te miejsca podmiotom trzecim, między innymi organizatorowi imprez turystycznych spółce Hellas Travel BV (zwanej dalej „Hellas”) z siedzibą w Niderlandach.

16.      G.S. Charter i Hellas zawarły umowę, która przewidywała, że od dnia 1 maja do dnia 24 września 2015 r. w każdy piątek miały być wykonywane przeloty w obie strony pomiędzy Korfu (Grecja) a Eelde (Niderlandy), że na rzecz Aegean Airlines miała zostać uiszczona zaliczka oraz że zapłata za każdy piątkowy lot powrotny będzie następować w poprzedzający go poniedziałek.

17.      W dniu 19 marca 2015 r., HQ, IP – reprezentowana przez HQ i JO (zwanych dalej HQ i in.) dokonali w Hellas rezerwacji lotów z Eelde na Korfu i z powrotem. Powyższe loty były częścią imprezy turystycznej w rozumieniu dyrektywy 90/314, za którą cena została zapłacona na rzecz Hellas.

18.      Na powyższe loty, przewidziane na dzień 17 i 24 lipca 2015 r., HQ i in. otrzymali bilety elektroniczne opatrzone logo Aegean Airlines, jak również dokumenty, z których wynikało, że Hellas jest czarterującym.

19.      W dniu 13 lipca 2015 r. Hellas przesłała do HQ i in. pismo, w którym poinformowała ich, że powyższe loty, podobnie jak wszystkie inne loty na Korfu i z powrotem, zostały odwołane zarówno z uwagi na niewielką liczbę rezerwacji, jak i ich anulowanie wynikające z „niepewnej sytuacji, w jakiej znajdowała się Grecja” w tym czasie. Ponadto Hellas wskazała, że intensywne negocjacje prowadzone z Aegean Airlines nie umożliwiły znalezienia rozwiązania dla pasażerów/klientów Hellas.

20.      W niedatowanym e-mailu Hellas oświadczyła HQ i in., że z uwagi na to, iż nie jest już w stanie płacić na rzecz Aegean Airlines umówionej ceny, ta ostatnia spółka podjęła decyzję, że od dnia 17 lipca 2015 r. nie będzie realizować lotów.

21.      W dniu 3 sierpnia 2016 r. została ogłoszona upadłość Hellas. Spółka ta nie zwróciła HQ i in. ceny biletów lotniczych.

22.      HQ i in. wystąpili do sądu niderlandzkiego z powództwem przeciwko Aegean Airlines o odszkodowanie za odwołanie lotu z dnia 17 lipca 2015 r. oraz o zwrot kosztów biletów lotniczych na ten lot, odpowiednio na podstawie, po pierwsze, art. 5 ust. 1 lit. c) oraz art. 7 ust. 1 lit. b) rozporządzenia nr 261/2004, a po drugie, art. 8 ust. 1 lit. a) tego rozporządzenia.

23.      Aegean Airlines zakwestionowała te żądania podnosząc, że rozporządzenie nr 261/2004 nie ma w takich okolicznościach zastosowania, w szczególności ze względu na jego art. 3 ust. 6.

24.      Jednakże sąd rozpoznający sprawę, orzeczeniem wstępnym z dnia 14 listopada 2017 r. oddalił ten zarzut wskazując, że możliwość stosowania rozporządzenia nr 261/2004 względem pasażerów, którzy wykupili imprezę turystyczną, jest wykluczona na podstawie tego przepisu wyłącznie w przypadku, gdy odwołanie imprezy jest niezależne od tego, czy przewoźnik lotniczy był gotów zrealizować przelot lub przeloty stanowiące część tej imprezy, czy też nie, podczas gdy w niniejszej sprawie tak nie było(5).

25.      W konsekwencji, na podstawie rzeczonego rozporządzenia, sąd zasądził na rzecz HQ i in. zryczałtowane odszkodowanie, którego żądali oni ze względu na odwołanie rozpatrywanego lotu(6). Natomiast sąd ten nie wypowiedział się w przedmiocie żądania dotyczącego zwrotu kosztów biletów lotniczych.

26.      W tej ostatniej kwestii Aegean Airlines podniosła na swoją obronę, że nawet gdyby rozporządzenie nr 261/2004 miało w tym przypadku zastosowanie, to jednak chodzi tu o imprezę turystyczną, a zatem w myśl art. 8 ust. 2 tego rozporządzenia, nie jest ona obowiązana do zwrotu HQ i in. kwoty, którą wpłacili oni organizatorowi tej imprezy, tj. Hellas, na zakup biletów lotniczych.

27.      W tych okolicznościach, postanowieniem z dnia 21 lutego 2018 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 1 marca 2018 r., rechtbank Noord-Nederland (sąd w Noord-Nederland) zawiesił postępowanie i zwrócił się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

„1)      Czy art. 8 ust. 2 rozporządzenia nr 261/2004 należy interpretować w ten sposób, że pasażer, który na podstawie (transponowanej do prawa krajowego) dyrektywy 90/[314] w sprawie imprez turystycznych ma prawo domagania się zwrotu kosztów biletu od organizatora imprezy turystycznej, nie może już żądać zwrotu tych kosztów od przewoźnika lotniczego?

2)      Jeśli odpowiedź na pytanie pierwsze jest twierdząca, to czy pasażer może jednak domagać się zwrotu kosztów biletu od przewoźnika lotniczego, jeżeli prawdopodobnym jest, że organizator imprezy turystycznej, w przypadku przypisania mu odpowiedzialności, nie byłby ze względów finansowych w stanie rzeczywiście zwrócić tych kosztów i jednocześnie nie podjął żadnych środków gwarancyjnych mających zabezpieczyć ich zwrot?”

28.      Uwagi na piśmie zostały przedłożone Trybunałowi przez HQ i in., Aegean Airlines, rządy czeski, niemiecki oraz przez Komisję Europejską. Podczas rozprawy w dniu 16 stycznia 2019 r. strony postępowania głównego, rząd niemiecki i Komisja przedstawili swoje stanowiska ustnie.

IV.    Analiza

A.      Co do przedmiotu pytań prejudycjalnych

29.      W dwóch pytaniach prejudycjalnych, które moim zdaniem należy rozpatrywać łącznie ze względu na zachodzące pomiędzy nimi ścisłe związki(7), sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia relacji między rozporządzeniem nr 261/2004, które określa szereg minimalnych praw dla pasażerów, w szczególności na wypadek odwołania lotu(8), a dyrektywą 90/314, która dokonuje zbliżenia przepisów państw członkowskich mających zastosowanie do konsumentów, którzy wykupili imprezę turystyczną(9).

30.      Dokładniej rzecz ujmując, sąd ten zwraca się do Trybunału, aby po raz pierwszy dokonał wykładni art. 8 ust. 2 tego rozporządzenia, który to przepis stanowi, że zasada wyrażona w art. 8 ust. 1 lit. a) – zgodnie z którą pasażer, którego lot został odwołany, może żądać od obsługującego przewoźnika lotniczego(10) jednocześnie zwrotu kosztów biletu lotniczego(11) oraz, w razie potrzeby, lotu powrotnego do pierwszego miejsca odlotu – „ma również zastosowanie do pasażerów, których lot stanowi część imprezy turystycznej, z wyjątkiem prawa do zwrotu[(12)] należności, gdy to prawo wynika z dyrektywy 90/314” (wyróżnienie moje).

31.      Trybunał ma przede wszystkim za zadanie określić, czy przepis ten oznacza, że pasażer, który zarezerwował lot stanowiący część odwołanej imprezy turystycznej i któremu w związku z tym przysługuje uprawnienie do żądania od organizatora tej imprezy(13) pełnego zwrotu kosztów na podstawie dyrektywy 90/314(14), przetransponowanej do prawa krajowego(15), nie ma w konsekwencji możliwości żądania zwrotu kosztów biletu od przewoźnika lotniczego na podstawie rozporządzenia nr 261/2004.

32.      Jeżeli taka interpretacja zostanie przyjęta, Trybunał będzie musiał również sprecyzować, w odpowiedzi na drugie przedłożone pytanie, w jakim zakresie nie dotyczy to jednak okoliczności takich jak w sporze w postępowaniu głównym, a mianowicie szczególnej sytuacji, w której dany organizator ze względów finansowych(16) w praktyce nie jest w stanie zwrócić kosztów biletu(17) i nie podjął żadnych środków w celu zabezpieczenia zwrotu tych kosztów.

33.      W świetle uwag przedłożonych w niniejszej sprawie, w kwestii tej występują dwa przeciwstawne stanowiska. Zgodnie z pierwszym, za którym opowiadają się HQ i in. oraz Komisja, pasażer, który wykupił lot stanowiący część odwołanej imprezy turystycznej, ma prawo żądać zwrotu kosztów biletu lotniczego od obsługującego przewoźnika lotniczego na podstawie rozporządzenia nr 261/2004, jeżeli nie mógł w rzeczywistości uzyskać tego zwrotu kierując swoje roszczenie do organizatora imprezy turystycznej na podstawie przepisów prawa krajowego transponujących dyrektywę 90/314.

34.      Natomiast zgodnie z drugim stanowiskiem, popieranym przez Aegean Airlines oraz przez rządy czeski i niemiecki, pasażer ten nie ma takiego uprawnienia, skoro przysługuje mu, na podstawie dyrektywy 90/314, roszczenie o zwrot kosztów względem organizatora imprezy turystycznej, także w przypadku, gdy wykonanie tego roszczenia nie pociąga za sobą konkretnych skutków ze względu na brak zdolności finansowej organizatora. Podzielam to drugie stanowisko z powodów, które przedstawię poniżej.

B.      W przedmiocie zalecanej wykładni art. 8 ust. 2 rozporządzenia nr 261/2004

35.      Wykładnia art. 8 ust. 2 rozporządzenia nr 261/2004, którą proponuję przyjąć i która prowadziłaby do udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pierwsze z przedstawionych pytań i odpowiedzi przeczącej na drugie, jest według mnie zgodna ze wszystkimi kryteriami oceny stosowanymi zwykle przez Trybunał(18) i które zostaną zastosowane poniżej.

1.      W przedmiocie brzmienia rozpatrywanych przepisów

36.      Według mnie, z brzmienia wspomnianego ust. 2 wynika, że samo istnienie „prawa do zwrotu należności, [które] wynika z dyrektywy 90/314”, jako takie wystarcza, aby pasażer, który wykupił imprezę turystyczną, która została odwołana z uwagi na odwołanie lotu(19), nie miał uprawnienia do żądania, na podstawie tego rozporządzenia, zwrotu kosztów biletu lotniczego od obsługującego przewoźnika lotniczego.

37.      W świetle poszczególnych wersji językowych rozporządzenia nr 261/2004, obok wersji francuskiej(20), wydaje mi się dość oczywiste, że powyższe wyrażenie należy rozumieć w ten sposób, iż wystarczające jest, aby zainteresowanemu przysługiwało rozpatrywane prawo na mocy dyrektywy 90/314 przetransponowanej do porządków prawnych państw członkowskich oraz że ustalenie, czy wykonanie tego prawa doprowadziło w konkretnym przypadku do uzyskania żądanego zwrotu(21), nie ma rozstrzygającego znaczenia. Uważam, że gdyby zamiarem prawodawcy Unii było nadanie innego znaczenia omawianemu ust. 2, najprawdopodobniej byłby bardziej jednoznaczny i uściśliłby, że rozporządzenie nr 261/2004 wywiera skutki w przypadku, gdy prawo do zwrotu wynikające z przepisów dyrektywy 90/314 nie zostało zrealizowane w praktyce. Tymczasem, ustawodawca ten nie wymaga, aby uzyskanie rzeczonego zwrotu na podstawie tej dyrektywy było niemożliwe, lecz przeciwnie, ogranicza się do wskazania na istnienie prawa do zwrotu należności, wynikającego ewentualnie z dyrektywy, jeżeli spełnione są wszystkie wyrażone w niej przesłanki.

38.      Co więcej, żaden element w treści art. 8 ust. 2 rozporządzenia nr 261/2004, ani zresztą w treści innych jego przepisów(22), nie wskazuje, że autorzy tego aktu prawnego zamierzali uregulować sytuację taką jak ta, o której mowa w drugim pytaniu prejudycjalnym(23) w taki sposób, aby w przypadku gdy organizator imprezy turystycznej nie jest w stanie zwrócić tych kosztów na podstawie dyrektywy 90/314 ze względów finansowych oraz nie ustanowił zabezpieczenia, można było żądać tego zwrotu od przewoźnika lotniczego(24). Tymczasem Trybunał nie może, o ile chce uniknąć zbyt rozszerzającej wykładni lub nawet wykładni contra legem, uzupełniać przepisu prawa Unii poprzez dodanie kryteriów prawnych, które nie zostały przewidziane i których wprowadzenie nie było nawet zamiarem(25) prawodawcy Unii.

39.      Jak podnieśli w swoich wystąpieniach Aegean Airlines i rząd niemiecki, o ile Trybunał opowiadał się już za wykładnią innych przepisów rozporządzenia nr 261/2004 szerszą niż zdawałaby się wynikać a priori z ich literalnego brzmienia(26), o tyle rozszerzająca wykładnia proponowana w niniejszej sprawie przez HQ i in. oraz przez Komisję byłaby jednak sprzeczna z brzmieniem art. 8 ust. 2 tego rozporządzenia, które według mnie jest jasne. Poza tym, taka wykładnia nie wywierałaby również potencjalnie chwalebnego skutku, jakim byłoby wypełnienie ewentualnej luki w omawianym rozporządzeniu w związku z dyrektywą 90/314, a to z następujących względów.

2.      W przedmiocie genezy rozpatrywanych przepisów

40.      Wykładnia, której przyjęcie proponuję Trybunałowi, znajduje według mnie oparcie we wnioskach płynących z genezy rozporządzenia nr 261/2004.

41.      Na wstępie przypomnę, że rozporządzenie to zastąpiło rozporządzenie (EWG) nr 295/91(27), dotyczące wyłącznie odmowy przyjęcia na pokład, które zawierało już przepisy regulujące relację z przyjętą niewiele wcześniej dyrektywą 90/314, zgodnie z którymi w przypadku odmowy przyjęcia na pokład, obowiązek wypłaty odszkodowania klientom za niewykonanie zawartej z nimi umowy spoczywał, zgodnie z tą dyrektywą, na organizatorze imprezy turystycznej, jednakże przewoźnik lotniczy obowiązany był do wypłaty organizatorowi ewentualnej rekompensaty(28).

42.      Następnie, należy podkreślić, że ewolucja, jakiej podlegały prace przygotowawcze nad rozporządzeniem nr 261/2004, ukazuje, według mnie, zamiar prawodawcy w odniesieniu do treści art. 8 ust. 2 tego aktu prawnego.

43.      Jak bowiem podnosi Aegean Airlines, pierwotny projekt rozporządzenia przedstawiony przez Komisję przewidywał, że będzie ono miało w pełni zastosowanie względem pasażerów, których lot stanowi część imprezy turystycznej(29). Parlament Europejski sprzeciwił się objęciu tych pasażerów zakresem przyszłego rozporządzenia, ze względu na to, że przysługiwała im już odpowiednia ochrona na mocy dyrektywy 90/314, która nakłada na organizatorów imprez turystycznych odpowiedzialność za należytą realizację imprezy turystycznej(30), w tym przewozu lotniczego(31). W zmienionym projekcie Komisja podtrzymała jednak swoje pierwotne stanowisko twierdząc, że ochrona, jaką oferuje dyrektywa nie jest tożsama, ponieważ dyrektywa ta nie przyznaje pasażerom uprawnień określanych jako „automatyczne”(32). Rada Unii Europejskiej opowiedziała się za rozwiązaniem pośrednim między rozwiązaniami proponowanymi przez Komisję i przez Parlament(33), które to instytucje przystały na zawarcie tego kompromisu uznając, że istotnie umożliwi on osiągnięcie celów określonych w propozycjach każdej z nich(34).

44.      Według mnie, z okoliczności tych wynika, że autorzy ostatecznej wersji rozporządzenia nr 261/2004 nie zamierzali całkowicie wyłączać z jego zakresu stosowania pasażerów uczestniczących w imprezach turystycznych, jednocześnie utrzymując przy tym względem nich skutki systemu wprowadzonego uprzednio dyrektywą 90/314, zapewniającego dostateczną ochronę. Podzielam w tym względzie zdanie Aegean Airlines, zgodnie z którym zastrzeżenia wyrażone w zmienionym projekcie Komisji(35) nie były zasadne. Dyrektywa ta, podobnie jak rozporządzenie nr 261/2004, nadaje bowiem prawa, które powinny być stosowane bez konieczności angażowania wymiaru sprawiedliwości dla ich respektowania, chyba że dłużnik nie chce się im podporządkować.

45.      Dokładniej rzecz ujmując, jeśli chodzi o odwołanie imprezy turystycznej z powodu odwołania lotu oraz o prawo do zwrotu kosztów biletu lotniczego, jakie może z tego wynikać, ostateczny tekst odzwierciedla według mnie kierunek zaproponowany przez Parlament, gdyż prawodawca uznał, że interesy pasażerów, którzy wykupili taką imprezę są dostatecznie zabezpieczone przez dyrektywę 90/314, mając na uwadze, że przewidziane w niej mechanizmy ochronne powinny prawidłowo funkcjonować w państwach członkowskich(36). Moim zdaniem, z art. 8 ust. 2 omawianego rozporządzenia wynika zatem, że ust. 1 lit. a) tego przepisu ma zastosowanie względem takich pasażerów w zakresie pozwalającym im, po pierwsze, uzyskać w razie potrzeby lot powrotny do pierwszego miejsca odlotu, a po drugie, zwrot kosztów biletu lotniczego, jednakże wyłącznie jeżeli prawo do zwrotu nie wynika już z dyrektywy 90/314, a więc wyłącznie w przypadku, gdy nie zostały spełnione przesłanki powstania tego prawa określone w tej dyrektywie.

46.      Poza tym uważam, że proponowane przeze mnie podejście nie jest sprzeczne z zasadą równego traktowania(37), do której Trybunał, co oczywiste, odnosił się w swoich orzeczeniach dotyczących wykładni innych przepisów rozporządzenia nr 261/2004(38), mając na względzie dokonane przez prawodawcę Unii, uprawnione decyzje, jeśli chodzi o relację pomiędzy tym rozporządzeniem a dyrektywą 90/314. Prawodawca ten postanowił, że osoby, które wykupiły imprezę turystyczną, należy co do zasady objąć zakresem stosowania rzeczonego rozporządzenia, lecz jednocześnie powinny do nich mieć zastosowanie szczególne zasady(39). Ponadto, moim zdaniem w tym wypadku nie zostały spełnione przesłanki stosowania zasady równego traktowania, ponieważ pasażerowie, którzy kupili przelot w ramach imprezy turystycznej, obiektywnie nie znajdują się w sytuacji porównywalnej do sytuacji pasażerów, którzy kupili ten sam przelot, lecz bez związku z imprezą turystyczną, która z definicji stanowi połączenie świadczenia różnego rodzaju usług.

47.      Należy wreszcie zauważyć, że w trakcie omawianych prac przygotowawczych, nigdy nie było rozważane wprowadzenie do analizowanego rozporządzenia zastrzeżenia, które odnosiłoby się do sytuacji – wspomnianych w drugim pytaniu prejudycjalnym – gdy organizator imprezy turystycznej, ze względów finansowych nie jest w stanie zwrócić klientowi kosztów biletu i jednocześnie nie podjął żadnych środków gwarancyjnych mających zabezpieczyć ten zwrot.

3.      W przedmiocie kontekstu rozpatrywanych przepisów

48.      Artykuł 8 ust. 2 rozporządzenia nr 261/2004 wpisuje się w szczególny kontekst, zarówno jeśli chodzi o to rozporządzenie, jak i przepisy z nim związane, co stanowi potwierdzenie proponowanej przeze mnie wykładni.

49.      Po pierwsze, Komisja podnosi, że art. 8 ust. 2 stanowi odstępstwo od zasady, zgodnie z którą przewoźnik lotniczy jest obowiązany do wypłaty odszkodowania na rzecz pasażerów oraz do zapewnienia im pomocy na zasadach określonych w rozporządzeniu nr 261/2004, zatem powinien on być interpretowany w sposób ścisły, jak orzekł Trybunał w odniesieniu do innych przepisów tego aktu prawnego(40).

50.      Jednakże, należy stwierdzić, że sam prawodawca Unii sformułował ten przepis w taki sposób, że jego zakres jest już ściśle zakreślony, ponieważ zawarty w nim wyjątek jest ograniczony do prawa do zwrotu kosztów przewidzianego w ust. 1 lit. a) tiret pierwsze tego artykułu(41). Ponadto omawiany art. 8 ust. 2 ma szczególny przedmiot, odróżniający, według mnie, ten przepis, od pozostałych przepisów rozporządzenia nr 261/2004, których wykładni dokonywał Trybunał, ponieważ ma on na celu zapewnienie odpowiedniej relacji tego rozporządzenia względem dyrektywy 90/314, a dokładniej rzecz ujmując, obciążenie obowiązkiem zwrotu kosztów, w zależności od przypadku, bądź przewoźnika lotniczego bądź organizatora imprezy turystycznej. Wreszcie, ścisła wykładnia przepisu nie może polegać na dopatrywaniu się w nim przesłanek, które nie są w nim zawarte.

51.      Zatem, według mnie, z wyjątkowego charakteru tego ust. 2 nie można bezpośrednio wnioskować, że przewoźnik lotniczy ma obowiązek wypłaty odszkodowania pasażerowi, który wykupił imprezę turystyczną, w przypadku gdy organizator tej imprezy turystycznej nie wypłacił tego odszkodowania na podstawie dyrektywy 90/314. Przeciwnie, gdyby zamiarem ustawodawcy było nałożenie takiego obowiązku gwarancyjnego na przewoźnika lotniczego, obok obowiązków już nałożonych przez tę dyrektywę na organizatora imprezy turystycznej, z pewnością wskazałby to wyraźnie w tym rozporządzeniu.

52.      Ten punkt widzenia znajduje, według mnie, potwierdzenie w treści innego przepisu rozporządzenia nr 261/2004, który dotyczy relacji pomiędzy tym aktem prawnym a dyrektywą 90/314, a mianowicie art. 3 ust. 6 tego rozporządzenia(42). Przepis ten stanowi bowiem, po pierwsze, że rozporządzenie nr 261/2004 nie narusza praw pasażerów, którzy wykupili imprezę turystyczną, wynikających z rzeczonej dyrektywy, a po drugie, że nie ma ono zastosowania w przypadkach, gdy impreza turystyczna jest odwołana z przyczyn innych niż odwołanie danego lotu(43). Wydaje mi się, że prawodawca Unii zamierzał przyznać swego rodzaju pierwszeństwo dyrektywie 90/314, nawet jeśli rozporządzenie nr 261/2004, w tak określonych granicach, ma równoległe zastosowanie względem tych pasażerów.

53.      Po drugie, z uwagi na wspomniany szczególny przedmiot art. 8 ust. 2 rozporządzenia nr 261/2004, przepis ten należy moim zdaniem interpretować, jeśli chodzi o kontekst, nie ograniczając się wyłącznie do innych przepisów tego rozporządzenia, lecz uwzględniając również treść drugiego aktu prawnego, o którym mowa w tym przepisie, innymi słowy, biorąc należycie pod uwagę treść dyrektywy 90/314.

54.      Dyrektywa ta ustanawia bowiem w art. 4 ust. 6 lit. b), odrębne zasady, zgodnie z którymi, gdy organizator imprezy turystycznej odwołuje ją z jakiejkolwiek przyczyny przed uzgodnioną datą rozpoczęcia podróży, konsument, który wykupił daną imprezę jest uprawniony do „żądania zwrotu całości kwot wpłaconych w ramach umowy” zawartej z przedsiębiorcą(44). Zwrot ten obejmuje między innymi koszt biletu lotniczego.

55.      Ponadto – i przede wszystkim – dyrektywa 90/314 zawiera już w art. 7 szczególne wymogi mające na celu zagwarantowanie, aby zwrot kosztów przewidziany przez tę dyrektywę był zapewniony nawet w przypadku niewypłacalności lub upadłości organizatora imprezy turystycznej(45). W przypadku uchybienia przez organizatora obowiązkom, jakie na nim spoczywają na podstawie art. 7, nie ma żadnego uzasadnienia, aby za gwarancje przewidziane w tym przepisie odpowiadał w istocie przewoźnik lotniczy, na którego zostałby nałożony obowiązek zwrotu kosztów biletów lotniczych klientom organizatora, którego dotyczy sprawa. Należy podkreślić, że przewidziany system gwarancji, o ile zostanie prawidłowo wdrożony w państwach członkowskich, zapewnia pasażerom szczególną ochronę(46). Przepisy te mają charakter bezwzględnie obowiązujący, mimo że nie towarzyszą im sankcje, i powinny według mnie być przestrzegane przez organizatora imprez turystycznych pod nadzorem właściwych organów krajowych(47). Gdyby się okazało, że organy państwa członkowskiego nie podjęły wszelkich środków wymaganych przez tę dyrektywę, aby prawo do zwrotu kosztów istotnie było skuteczne(48), niewykluczone byłoby przypisanie odpowiedzialności temu państwu(49).

56.      Zatem, w świetle dyrektywy 90/314, wydaje mi się, że kwestia ewentualnej niewypłacalności lub upadłości organizatora imprez turystycznych jest objęta wyłącznie zakresem stosowania tej dyrektywy, a nie rozporządzenia nr 261/2004, co zresztą znajduje jednoznaczne potwierdzenie w nowej dyrektywie dotyczącej imprez turystycznych(50). Okoliczności przedstawione w drugim pytaniu prejudycjalnym nie mogą więc stanowić podstawy, w szczególnej sytuacji, do której odnosi się sąd odsyłający, uznania odpowiedzialności przewoźnika lotniczego za zwrot kosztów biletu lotniczego pasażerowi, który wykupił imprezę turystyczną i nie uzyskał zwrotu od organizatora tej imprezy.

4.      W przedmiocie celów rozpatrywanych postanowień

57.      Mimo zarzutów podniesionych w tym względzie przez HQ i in. oraz przez Komisję uważam, że proponowana przeze mnie wykładnia nie stoi w sprzeczności z celami, którym służą odpowiednie przepisy, przy czym odnosi się to zarówno do ogólnych celów rozporządzenia nr 261/2004, jak i szczególnych celów art. 8 ust. 2 tego aktu.

58.      Nie ulega wątpliwości, że ogólnym celem tego rozporządzenia, jak wynika z jego preambuły(51), jest zapewnienie pasażerom, względem których ma ono zastosowanie, wysokiego poziomu ochrony, poprzez usunięcie poważnych niedogodności, na jakie napotykają te osoby, w szczególności w związku z odwołaniem lotu. Trybunał wielokrotnie powoływał się na ten cel, szczególnie na potrzeby uzasadnienia szerokiej wykładni praw przyznanych tym pasażerom(52).

59.      Jednakże, jak już orzekł Trybunał, rozporządzenie nr 261/2004 realizuje również inny cel, który także należy odpowiednio uwzględnić, a mianowicie zapewnienie równowagi między interesami objętych ochroną pasażerów a interesami przewoźników lotniczych(53). Zatem nawet jeżeli prawodawca Unii zdecydował, że obsługujący przewoźnik lotniczy ma odgrywać główną rolę związaną z wypłatą odszkodowań i świadczeniem pomocy, do których uprawnieni są pasażerowie, w szczególności w przypadku odwołania lotu(54), nie oznacza to jednak, że związany z tym ciężar finansowy powinien w dowolnym przypadku ponosić wyłącznie ten przewoźnik.

60.      Jeśli chodzi w szczególności o odwołanie lotu stanowiącego część imprezy turystycznej uważam, że odpowiedzialność z tego tytułu oraz związane z tym koszty powinny być dzielone pomiędzy organizatora imprezy turystycznej a przewoźnika lotniczego, zależnie od przypisanych każdemu z nich obowiązków, mających swe źródło nie tylko w obowiązujących przepisach dyrektywy 90/314 lub rozporządzenia nr 261/2004, lecz również w umowach zawartych z jednej strony pomiędzy organizatorem imprezy turystycznej a jego klientem, a z drugiej strony, pomiędzy tym organizatorem a przewoźnikiem lotniczym(55).

61.      W każdym razie, według mnie nie istnieje jakakolwiek podstawa prawna, ani nawet obiektywna przyczyna, aby ryzyko upadłości organizatora imprezy turystycznej było w praktyce przenoszone na przewoźnika lotniczego poprzez nałożenie na niego obowiązku wypłaty odszkodowania pasażerowi, który wykupił imprezę turystyczną, tym bardziej, że jak już podkreśliłem, dyrektywa 90/314 zawiera przepisy, które o ile są przestrzegane, pozwalają rozwiązywać właśnie tego rodzaju problemy(56).

62.      Ponadto, uwzględnienie ogólnego celu rozporządzenia nr 261/2004, jakim jest ochrona pasażerów, nie może skłonić Trybunału do przyjęcia wykładni art. 8 ust. 2 tego rozporządzenia, która nie byłaby zgodna z brzmieniem oraz szczególnym celem tego przepisu.

63.      Jeśli chodzi o tę ostatnią kwestię, uważam, że szczególnym celem omawianego art. 8 ust. 2 jest odpowiednie uregulowanie relacji pomiędzy rozporządzeniem nr 261/2004 a dyrektywą 90/314, tak aby zabezpieczyć zakres stosowania każdego z tych aktów prawnych zapewniających ochronę, wyłączając jednakże możliwość korzystania przez konsumentów z uprawnień, które z uwagi na ewentualny zbieg przepisów, mogłyby przybrać nadmierny charakter.

64.      Dążenie do zapobieżenia temu, aby poszkodowany pasażer był nadmiernie chroniony poprzez łączne korzystanie z uprawnień przyznanych przez to rozporządzenie oraz przez dyrektywę, wynika również z zawiadomienia Komisji, w którym przedstawia ona między innymi odpowiedni sposób stosowania tego rozporządzenia w związku z nową dyrektywą dotyczącą imprez turystycznych(57), zwracając uwagę, że ta ostatnia jednoznacznie wyklucza „nadmierną rekompensatę” w przypadku naprawienia szkody poniesionej przez podróżnego(58).

65.      W tym samym duchu uważam, że pasażer, w przypadku odwołania imprezy turystycznej, w żadnym razie nie powinien być uprawniony do uzyskania podwójnego zwrotu kosztów biletu lotniczego, mając możliwość działania, według swego wyboru, w oparciu o dyrektywę 90/314 i/lub o rozporządzenie nr 261/2004. W konsekwencji, jeżeli dana osoba spełnia przesłanki niezbędne dla uzyskania prawa do zwrotu na mocy tej dyrektywy, nie może ona według mnie domagać się zwrotu również na podstawie tego rozporządzenia, nawet jeżeli, tak jak w niniejszej sprawie, w następstwie wykonania tego prawa nie zostanie osiągnięty konkretny rezultat, z uwagi na brak zdolności finansowej jedynego dłużnika, jakim jest organizator imprezy turystycznej, przy czym należy odnotować, że takie ryzyko gospodarcze jest zawsze możliwe(59) oraz przypomnieć, iż art. 7 tej dyrektywy ma właśnie na celu uniknięcie sytuacji, w której konsument nie otrzymuje jakiegokolwiek zwrotu kosztów w tego rodzaju sytuacjach.

66.      Wreszcie, tytułem uzupełnienia zwracam uwagę, że proponowana przeze mnie wykładnia pozostaje w zgodzie z aspektami praktycznymi, których nie można całkowicie pomijać. Jak podniosła Aegean Airlines i rząd niemiecki, gdyby orzeczono, że obsługujący przewoźnik lotniczy ma obowiązek zwrócić koszt biletu lotniczego pasażerowi, który kupił go od osoby trzeciej jako część imprezy turystycznej, bardzo trudne lub nawet niemożliwe byłoby najczęściej ustalenie, jaką kwotę powinien mu zapłacić. Mając bowiem na uwadze, że cena biletu jest wliczona w opłatę obejmującą co do istoty ceny kilku usług i przeważne tylko organizator imprezy turystycznej zna składniki tej opłaty, ani przewoźnik(60), ani nawet nabywca nie wiedzą, jaka część tej opłaty odpowiada cenie lotu, którego dotyczy sprawa. Innymi słowy, wydaje mi się nierealistyczne, aby przyjąć, że przewoźnik mógłby w każdym przypadku obliczyć dokładną kwotę(61), jaką należałoby zwrócić temu podróżnemu w takich okolicznościach.

67.      Biorąc pod uwagę wszystkie powyższe okoliczności, art. 8 ust. 2 rozporządzenia n° 261/2004 należy, moim zdaniem, interpretować w ten sposób, że pasażer, któremu przysługuje na podstawie przetransponowanej do prawa krajowego dyrektywy 90/314, prawo do żądania od organizatora imprezy turystycznej, w przypadku jej odwołania, zwrotu całości kwot wpłaconych w ramach zawartej umowy, nie jest uprawniony do żądania zwrotu kosztów biletu lotniczego od obsługującego przewoźnika lotniczego na podstawie tego rozporządzenia, także w przypadku gdy ów organizator ze względów finansowych nie jest w stanie zwrócić tych kosztów i jednocześnie nie podjął wymaganych środków gwarancyjnych mających zabezpieczyć ich zwrot.

V.      Wnioski

68.      Mając na względzie powyższe rozważania proponuję, aby Trybunał odpowiedział na pytania prejudycjalne przedstawione przez rechtbank Noord-Nederland (sąd w Noord-Nederland, Niderlandy) w następujący sposób:

Artykuł 8 ust. 2 rozporządzenia (WE) nr 261/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 lutego 2004 r. ustanawiającego wspólne zasady odszkodowania i pomocy dla pasażerów w przypadku odmowy przyjęcia na pokład albo odwołania lub dużego opóźnienia lotów, uchylającego rozporządzenie (EWG) nr 295/91, należy interpretować w ten sposób, że pasażer, któremu na podstawie przetransponowanej do prawa krajowego dyrektywy Rady 90/314/EWG z dnia 13 czerwca 1990 r. w sprawie zorganizowanych podróży, wakacji i wycieczek, przysługuje prawo do żądania od organizatora imprezy turystycznej, w przypadku jej odwołania, zwrotu całości kwot wpłaconych w ramach zawartej umowy, nie jest uprawniony do żądania zwrotu kosztów biletu lotniczego od obsługującego przewoźnika lotniczego na podstawie tego rozporządzenia, także w przypadku gdy ów organizator ze względów finansowych nie jest w stanie zwrócić tych kosztów i jednocześnie nie podjął wymaganych środków gwarancyjnych mających zabezpieczyć ich zwrot.


1      Język oryginału: francuski.


2      Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 lutego 2004 r. ustanawiające wspólne zasady odszkodowania i pomocy dla pasażerów w przypadku odmowy przyjęcia na pokład albo odwołania lub dużego opóźnienia lotów, uchylające rozporządzenie (EWG) nr 295/91 (Dz.U. 2004, L 46, s. 1).


3      Dyrektywa Rady z dnia 13 czerwca 1990 r. w sprawie zorganizowanych podróży, wakacji i wycieczek (Dz.U. 1990, L 158, s. 59).


4      Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 25 listopada 2015 r. w sprawie imprez turystycznych i powiązanych usług turystycznych, zmieniająca rozporządzenie (WE) nr 2006/2004 i dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/83/UE oraz uchylająca dyrektywę Rady 90/314/EWG (Dz.U. 2015, L 326, s. 1).


5      Sąd ten uznał w tym względzie, po pierwsze, że z inicjatywą odwołania lotu wystąpiła Aegean Airlines, która najwyraźniej była skłonna zrealizować lot wyłącznie jeżeli Hellas zapłaciłaby uprzednio cenę ustaloną za ten lot, a po drugie, że nie zostało stwierdzone ani dowiedzione, że Hellas ogłosiła odwołanie imprezy turystycznej z innych powodów niż ta decyzja Aegean Airlines. Podkreślam, że z uwagi na to, iż chodzi tu o ocenę stanu faktycznego, będę się opierał na założeniu przyjętym przez sąd odsyłający, zgodnie z którym rozporządzenie nr 261/2004 istotnie ma zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym.


6      Pragnę uściślić, że zgodnie z art. 7 ust. 1 lit. b) w związku z art. 5 ust. 1 lit. c), w przypadku odwołania lotu pasażerowie, których dotyczy to odwołanie, o ile nie zostali o nim poinformowani na zasadach wskazanych w ww. lit. c), otrzymują od obsługującego przewoźnika lotniczego zryczałtowane odszkodowanie, którego kwota została ustalona na 400 EUR dla wszystkich lotów wewnątrzwspólnotowych dłuższych niż 1500 kilometrów.


7      Rząd czeski i Komisja w swoich uwagach na piśmie oraz Aegean Airlines w swoim wystąpieniu ustnym, również zaproponowali, aby udzielić łącznej odpowiedzi na pytania.


8      Podkreślam, że pytania te dotyczą wyłącznie roszczeń o zwrot kosztów biletów lotniczych, ponieważ w ramach sporu w postępowaniu głównym uwzględnione już zostały roszczenia dotyczące zryczałtowanego odszkodowania oparte na art. 5 ust. 1 lit. c) oraz art. 7 ust. 1 lit. b) rozporządzenia nr 261/2004, które to przepisy, jak orzekł sąd rozpoznający sprawę, mają w tym wypadku zastosowanie (zob. pkt 22–25 niniejszej opinii).


9      Odpowiednie przedmioty regulacji wynikające w szczególności z art. 1 każdego z tych dwóch aktów prawnych.


10      Pojęcie „obsługującego przewoźnika [lotniczego]” w rozumieniu definicji zawartej w art. 2 lit. b) tego rozporządzenia. Zobacz również wyrok z dnia 4 lipca 2018 r., Wirth i in. (C‑532/17, EU:C:2018:527, pkt 17 i nast.).


11      Zwrot powinien zostać dokonany na zasadach określonych w ww. lit. a) oraz w art. 7 ust. 3 tego rozporządzenia.


12      W świetle tego ostatniego przepisu, wydaje mi się oczywiste, że w przeciwieństwie do „uprawnienia do zwrotu” kosztów biletu (które jako jedyne jest kwestionowane w niniejszej sprawie), uprawnienie do „lotu powrotnego do pierwszego miejsca odlotu”, przewidziane tytułem uzupełnienia w art. 8 ust. 1 lit. a) tiret drugie, nie jest objęte wyłączeniem ustanowionym w art. 8 ust. 2 in fine. Podobnie rzecz się ma z uprawnieniami do „zmian[y] planu podróży […] do […] miejsca docelowego”, przewidzianymi jako alternatywa w lit. b) i c) omawianego ust. 1.


13      Pojęcia „imprezy turystycznej” i „organizatora” w rozumieniu definicji zawartej w art. 2 pkt 1 i 2 dyrektywy 90/314, do którego to przepisu odsyła art. 2 lit. d) i e) rozporządzenia nr 261/2004.


14      Zgodnie z art. 4 ust. 6 lit. b) tej dyrektywy.


15      Dyrektywa 90/314 została przetransponowana do prawa niderlandzkiego poprzez tytuł 7A księgi 7 Burgerlijk Wetboek (kodeksu cywilnego), zatytułowany „Umowa o udział w imprezie turystycznej”. Artykuł 7:504 ust. 3 tego kodeksu umożliwia pasażerowi, w przypadku odstąpienia od umowy o udział w imprezie turystycznej przez organizatora, żądanie od organizatora w szczególności zwrotu ceny biletów lotniczych.


16      W niniejszej sprawie, dokładniej rzecz ujmując, ze względu na upadłość tego organizatora.


17      Nawet w przypadku gdyby temu organizatorowi została „przypisania odpowiedzialność”, zgodnie z założeniem przyjętym przez sąd odsyłający w drugim pytaniu prejudycjalnym.


18      Jak wynika z utrwalonego orzecznictwa, przepisowi prawa Unii należy nadać w całej Unii autonomiczną i jednolitą wykładnię, która powinna uwzględniać brzmienie owego przepisu, jego kontekst, cele uregulowania, którego jest on częścią, jak również genezę tego uregulowania (zob. w szczególności wyroki z dnia 15 listopada 2018 r., Verbraucherzentrale Baden-Württemberg, C‑330/17, EU:C:2018:916, pkt 23; z dnia 17 stycznia 2019 r., Brisch, C‑102/18, EU:C:2019:34, pkt 22).


19      Mając na uwadze, że rozporządzenie nr 261/2004, jak wynika zarówno z jego motywu 16, jak i jego art. 3 ust. 6, w żadnym wypadku nie ma zastosowania w sytuacji, gdy dana impreza turystyczna została odwołana „z przyczyn innych niż odwołanie lotu”.


20      W szczególności, wersji językowych: hiszpańskiej („cuando ese derecho se derive de la Directiva 90/314”), duńskiej („medmindre retten til refusion følger af direktiv 90/314”), niemieckiej („sofern dieser [Anspruch auf Erstattung] sich aus der Richtlinie 90/314 ergibt”), angielskiej („where such right arises under Directive 90/314”), włoskiej („ad esclusione del diritto al rimborso qualora tale diritto sussista a norma della direttiva 90/314”), niderlandzkiej („indien dit recht bestaat krachtens Richtlijn 90/314”), portugalskiej („salvo quanto ao direito a reembolso quando este se constitua ao abrigo da Directiva 90/314”) i szwedzkiej („om denna rättighet regleras i direktiv 90/314”).


21      Aegean Airlines i rząd niemiecki twierdzą również, że brzmienie art. 8 ust. 2 omawianego rozporządzenia nie pozostawia zbyt wiele miejsca na odmienną wykładnię. Zdaniem Komisji „wykładnia literalna treści ust. 2 prowadziłaby do przyjęcia, że samo istnienie prawa do zwrotu kosztów biletu na podstawie dyrektywy 90/314 jest wystarczające dla zniesienia prawa do zwrotu kosztów biletu na podstawie rozporządzenia 261/2004”, jednakże podejście celowościowe powinno doprowadzić do przyjęcia odmiennego wniosku.


22      Mając na uwadze, że żaden przepis omawianego rozporządzenia nie dotyczy ewentualnej niezdolności finansowej partnerów pasażera, jakimi są przewoźnik lotniczy i organizator imprezy turystycznej. Jeśli chodzi o kontekst art. 8 ust. 2, zob. pkt 48 i nast. niniejszej opinii.


23      Odnotowuję, że HQ i in. oraz Komisja podnoszą kolejno, moim zdaniem błędnie, że pasażer nie powinien pozostać „z pustymi rękami”, w sytuacji gdy (co oczywiste) nie można mu w tym wypadku niczego zarzucić oraz że „w wyjątkowych okolicznościach niniejszej sprawy, jest niedopuszczalne, aby pasażer w efekcie niczego nie otrzymał”.


24      Zwracam natomiast uwagę, że autorzy dyrektywy 90/314 uregulowali jednoznacznie przypadek upadłości organizatora (zob. na ten temat pkt 55 niniejszej opinii).


25      Zobacz na ten temat pkt 47 niniejszej opinii.


26      W szczególności w wyroku z dnia 19 listopada 2009 r., Sturgeon i in. (C‑402/07 i C‑432/07, EU:C:2009:716, pkt 40–69), którego treść była kwestionowana przez niektórych komentatorów. W przedmiocie tego wyroku oraz późniejszego orzecznictwa, zob. m.in. O. Cachard, Le transport international aérien des passagers, Académie de droit international de La Haye, Adi-Poche, Haga, 2015, pkt 283 i nast., jak również J. Malenovský, Regulation 261: Three Major Issues in the Case Law of the Court of Justice of the EU, Air Passenger Rights – Ten Years On, pod redakcją M. Bobeka i J. Prassla, Hart Publishing, Oxford, 2016, s. 27 i nast.


27      Rozporządzenie Rady z dnia 4 lutego 1991 r. ustanawiające wspólne zasady systemu odszkodowań dla pasażerów, którym odmówiono przyjęcia na pokład w regularnych przewozach lotniczych (Dz.U. 1991, L 36, s. 5).


28      Artykuł 5 rozporządzenia nr 295/91 w ust. 1 stanowił: „[w] przypadku odmowy przyjęcia na pokład na lot sprzedany jako część pakietu wycieczkowego [imprezy turystycznej] przewoźnik lotniczy jest zobowiązany do wypłacenia odszkodowania dla organizatora wycieczki [imprezy turystycznej], który zawarł kontrakt z pasażerem i wobec którego jest zobowiązany odpowiednio zrealizować kontrakt na ten pakiet wycieczkowy [tę imprezę turystyczną] zgodnie z dyrektywą […] 90/314”, a w ust. 2: „[n]ie naruszając praw i obowiązków wynikających z [tej dyrektywy], organizator wycieczki [imprezy turystycznej] jest zobowiązany do przekazania pasażerowi kwot zebranych zgodnie z ust. 1”.


29      Zobacz projekt z dnia 21 grudnia 2001 r., COM(2001) 784 wersja ostateczna, pkt 19 uzasadnienia, motywy 10 i 11 (zgodnie z którym „zważywszy, że organizatorzy imprez turystycznych są zwykle odpowiedzialni za decyzje handlowe dotyczące imprez […] turystycznych, to oni powinni wypłacać odszkodowanie […] pasażerom lotów stanowiących część tych imprez […] w przypadku […] odwołania […] lotu”), jak również art. 3 ust. 1.


30      Należy zauważyć, że zgodnie z art. 5 ust. 1 dyrektywy 90/314, organizatorzy mogą jednak występować na drogę sądową przeciwko innym usługodawcom obowiązanym do wykonania umowy. Zobacz również motyw 36 in fine oraz art. 22 dyrektywy 2015/2302.


31      Zobacz w szczególności poprawki 2, 3 i 15 oraz ich uzasadnienia zawarte w sprawozdaniu z dnia 12 września 2002 r. dotyczącym powyższego projektu (A5-0298/2002), przyjęte przez Parlament w dniu 24 października 2002 r. (stanowisko w pierwszym czytaniu, Dz.U. 2003, C 300, s. 557).


32      Projekt z dnia 4 grudnia 2002 r., COM(2002) 717 wersja ostateczna, uzasadnienie, pkt 2, zgodnie z którym „proponowane rozporządzenie przyznaje pasażerom dokładnie określone »automatyczne« uprawnienia, z których mogą oni korzystać niezwłocznie, bez potrzeby angażowania sądów. Nic nie uzasadnia przyznania odmiennej ochrony pasażerom napotykającym na podobne problemy”.


33      Zobacz wspólne stanowisko przyjęte w dniu 18 marca 2003 r. oraz uzasadnienie (Dz.U. 2003, C 125 E, s. 63).


34      Zobacz komunikat Komisji z dnia 25 marca 2003 r., SEC(2003) 361 wersja ostateczna, s. 3, 6 i 7, jak również stanowisko Parlamentu w drugim czytaniu z dnia 3 lipca 2003 r. (Dz.U. 2004, C 74 E, s. 807), który nie przyjął wyłączenia pasażerów uczestniczących w imprezie turystycznej, ponownie rekomendowanego przez sprawozdawcę Parlamentu w dniu 13 czerwca 2003 r. (sprawozdanie A5‑0221/2003, poprawki 1 i 9).


35      Zobacz przypis 32 do niniejszej opinii.


36      Co się tyczy prawa do zwrotu kosztów imprezy turystycznej oraz związanego z tym prawem systemu gwarancji ustanowionych na mocy tej dyrektywy, zob. pkt 54 i nast. niniejszej opinii.


37      Zasada ta, zgodnie z którą porównywalne sytuacje nie powinny być traktowane w odmienny sposób, a odmienne sytuacje nie powinny być traktowane jednakowo, chyba że takie traktowanie jest obiektywnie uzasadnione, została powołana w sposób dorozumiany przez Komisję w ww. zmienionym projekcie (przypis 32) oraz w sposób wyraźny przez HQ i in. zarówno przed sądem odsyłającym, jak i przed Trybunałem.


38      Zobacz wyroki z dnia 19 listopada 2009 r., Sturgeon i in. (C‑402/07 i C‑432/07, EU:C:2009:716, pkt 58 i nast.); z dnia 23 października 2012 r., Nelson i in. (C‑581/10 i C‑629/10, EU:C:2012:657, pkt 33 i nast.); z dnia 7 września 2017 r., Bossen i in., C‑559/16, EU:C:2017:644, pkt 19 i nast.); nadto postanowienie z dnia 5 października 2016 r., Wunderlich (C‑32/16, EU:C:2016:753, pkt 21 i nast.).


39      Zobacz na ten temat pkt 52 niniejszej opinii.


40      Zobacz cytowany przez Komisję wyrok z dnia 22 grudnia 2008 r., Wallentin-Hermann (C‑549/07, EU:C:2008:771, pkt 20); postanowienie z dnia 14 listopada 2014 r., Siewert (C‑394/14, EU:C:2014:2377, pkt 17); wyrok z dnia 17 września 2015 r., van der Lans (C‑257/14, EU:C:2015:618, pkt 35 i 45) - wszystkie te orzeczenia dotyczą wykładni art. 5 ust. 3 rozporządzenia nr 261/2004.


41      Zobacz również przypis 12 do niniejszej opinii.


42      Zwracam uwagę, że HQ i in. wywodzą dodatkowo argument oparty na art. 13 rozporządzenia nr 261/2004, który stanowi, że w przypadku gdy obsługujący przewoźnik lotniczy wypłaca odszkodowanie (takie jak zryczałtowane odszkodowanie na podstawie art. 7 rozporządzenia) lub wypełnia inne zobowiązania nałożone na niego przez to rozporządzenie, może on następnie dochodzić odszkodowania, w szczególności od organizatora imprezy turystycznej, z którym zawarł umowę. Jednakże uważam, że przepis ten nie dotyczy relacji omawianego rozporządzenia z dyrektywą 90/314.


43      Przypominam, że ta druga zasada jest również wspomniana w motywie 16 omawianego rozporządzenia.


44      Chyba że odwołanie nastąpiło z winy konsumenta.


45      Motyw 21 oraz art. 7 tej dyrektywy stanowią, że organizator podróży powinien zapewnić, na wypadek swojej niewypłacalności, dostateczne zabezpieczenie umożliwiające zwrot nadpłaconych pieniędzy. Podobnie art. 7:512 ust. 1 niderlandzkiego kodeksu cywilnego zobowiązuje organizatora imprez turystycznych do podjęcia z góry środków niezbędnych do zapewnienia, że w przypadku gdy nie będzie on w stanie, ze względu na swoją niewypłacalność, spełnić zobowiązań ciążących na nim wobec uczestnika wycieczki, zobowiązania te zostaną przejęte przez inny podmiot albo uczestnikowi zostaną zwrócone koszty wycieczki.


46      Zważywszy, że system ten nie ma odpowiednika w innych dziedzinach prawa ochrony konsumentów.


47      Podkreślam, że sytuacja, w jakiej znaleźli się konsumenci w niniejszej sprawie, nie wynika z luki w systemie ustanowionym przez dyrektywę 90/314, którą należałoby wypełnić przy pomocy rozporządzenia nr 261/2004, lecz z faktu, że organizator imprezy turystycznej uchybił ustawowym obowiązkom, nad przestrzeganiem których powinny czuwać państwa członkowskie.


48      Należy przypomnieć, że Trybunał interpretował art. 7 dyrektywy 90/314 w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu w zakresie, w jakim szczegółowe zasady stosowania tego uregulowania nie prowadzą do skutecznego zapewnienia konsumentowi zwrotu całości zapłaconych przez niego pieniędzy w wypadku niewypłacalności lub upadłości organizatora imprezy turystycznej (zob. w szczególności wyrok z dnia 15 czerwca 1999 r., Rechberger i in., C‑140/97, EU:C:1999:306, pkt 64–66 i 74–77; postanowienie z dnia 16 stycznia 2014 r., Baradics i in., C‑430/13, EU:C:2014:32, pkt 32–38).


49      W przedmiocie możliwości wnoszenia przez jednostki skarg o stwierdzenie odpowiedzialności państwa członkowskiego, zob. w szczególności wyroki z dnia 14 marca 2013 r., Leth (C‑420/11, EU:C:2013:166, pkt 41 i nast.); z dnia 3 września 2014 r., X (C‑318/13, EU:C:2014:2133, pkt 42 i nast.); z dnia 4 października 2018 r., Kantarev (C‑571/16, EU:C:2018:807, pkt 92 i nast.).


50      Zobacz motywy 1 oraz 38–44, jak również art. 17–18 dyrektywy 2015/2302, których treść dostarcza interesujących wyjaśnień, jakkolwiek nie ma zastosowania w niniejszej sprawie.


51      Zobacz motywy 1–6 rozporządzenia nr 261/2004.


52      Zobacz w szczególności wyroki z dnia 4 października 2012 r., Finnair (C‑22/11, EU:C:2012:604, pkt 23 i 34); z dnia 4 października 2012 r., Rodríguez Cachafeiro i Martínez-Reboredo Varela-Villamor (C‑321/11, EU:C:2012:609, pkt 25 i 33); z dnia 23 października 2012 r., Nelson i in. (C‑581/10 i C‑629/10, EU:C:2012:657, pkt 37 i 38 oraz 74 i nast.); z dnia 31 stycznia 2013 r., McDonagh (C‑12/11, EU:C:2013:43, pkt 47 i nast.); z dnia 22 czerwca 2016 r., Mennens (C‑255/15, EU:C:2016:472, pkt 26 i nast.).


53      Zobacz w szczególności wyroki z dnia 19 listopada 2009 r., Sturgeon i in. (C‑402/07 i C‑432/07, EU:C:2009:716, pkt 67); z dnia 23 października 2012 r., Nelson i in. (C‑581/10 i C‑629/10, EU:C:2012:657, pkt 39); z dnia 12 września 2018 r., Harms (C‑601/17, EU:C:2018:702, pkt 15).


54      Zgodnie z art. 5 i 8 rozporządzenia nr 261/2004. We wspomnianym komunikacie (przypis 34), s. 3, Komisja zwróciła uwagę, że „[c]hodzi tu o rozwiązanie praktyczne, ponieważ przewoźnik obsługujący lot jest zazwyczaj najlepiej usytuowany, aby zapewnić, ażeby loty odbywały się zgodnie z rozkładem, oraz dysponuje personelem i agentami w portach lotniczych na potrzeby świadczenia pomocy pasażerom. System jest również bezpośredni i prosty, a więc łatwy do zrozumienia przez pasażerów”.


55      Zobacz w drodze analogii wyrok z dnia 11 maja 2017 r., Krijgsman (C‑302/16, EU:C:2017:359, pkt 25 i nast.), w którym Trybunał orzekł, że obsługujący przewoźnik lotniczy ma obowiązek wypłaty odszkodowania pasażerowi, który wykupił lot za pośrednictwem biura podróży, nawet jeżeli przewoźnik poinformował to biuro w odpowiednim czasie o zmianie godziny odlotu, a biuro przekazało tę informację pasażerowi po terminie, lecz wskazał również, że zgodnie z art. 13 rozporządzenia nr 261/2004, przewoźnik może dochodzić odszkodowania od każdej osoby, z którą zawarł umowę.


56      Zobacz pkt 55 niniejszej opinii. Aegean Airlines słusznie podkreśliła podczas rozprawy, że wykładnia proponowana przez HQ i in. oraz przez Komisję mogłaby nawet być sprzeczna z interesem konsumentów, ponieważ organizatorzy imprez turystycznych wiedząc, że przewoźnicy lotniczy są obowiązani do zastąpienia ich w razie niedoborów finansowych na podstawie rozporządzenia nr 261/2004, nie byliby już skłonni do podejmowania środków gwarancyjnych wymaganych przez dyrektywę 90/314.


57      Zobacz wytyczne interpretacyjne dotyczące rozporządzenia nr 261/2004 (Dz.U. 2016, C 214, s. 5), sekcja 2.2.6 zatytułowana „Zakres rozporządzenia w odniesieniu do dyrektywy w sprawie zorganizowanych podróży”. Na ten niewiążący dokument powołuje się także sąd odsyłający, który słusznie zwraca uwagę, że jego sekcja 4.2 dotyczy zwrotu kosztów w przypadku odwołania lotu, jednakże nie zawiera odesłania do art. 8 ust. 2 tego rozporządzenia.


58      Motyw 36 i art. 14 ust. 5 dyrektywy 2015/2302 stanowią, że rekompensata przyznana na mocy tej dyrektywy w przypadku nienależytego wykonania usług turystycznych oraz rekompensata przyznana na mocy innych powołanych aktów prawnych Unii, wśród których figuruje rozporządzenie nr 261/2004, powinny „[być] od siebie odliczane, aby uniknąć nadmiernej rekompensaty”. Mimo że ta dyrektywa, która zastąpiła dyrektywę 90/314, nie ma w tym wypadku zastosowania (zob. pkt 8 niniejszej opinii), poczynione przez prawodawcę Unii uściślenie nie, jest według mnie, bez znaczenia dla niniejszej sprawy.


59      Niestety, nie jest rzadkością, że konsument staje wobec niewypłacalności lub upadłości przedsiębiorcy, z którym zawarł umowę, nie zawsze mając możliwość uzyskania odszkodowania lub rekompensaty za niewykonanie tej umowy.


60      Według mnie nie można zakładać, że cena podlegająca zwrotowi pasażerom byłaby identyczna jak cena uzgodniona pomiędzy organizatorem imprezy turystycznej a przewoźnikiem za kupno miejsc w samolocie, mając na uwadze, że ów organizator mógł przyjąć inną opłatę sprzedając bilety swoim klientom.


61      Przypominam, że art. 8 ust. 1 lit. a) rozporządzenia nr 261/2004 przewiduje zwrot „pełnego kosztu biletu po cenie, za jaką został kupiony”, a nie po cenie zbliżonej.