Kluczowe orzeczenia Trybunału Sprawiedliwości

Podstawy prawa UE

Van Gend en Loos

Swój najprawdopodobniej najsłynniejszy wyrok Trybunał wydał w sprawie Van Gend en Loos (1963).

Holenderski sąd zapytał Trybunał Sprawiedliwości, czy sądy krajowe mogą same stosować prawo UE, które zabrania państwom podnoszenia taryf celnych w handlu wewnątrz Unii. Holenderskie władze podniosły bowiem cła na niektóre produkty chemiczne, a od firmy transportowej Van Gend en Loos zażądano, by przy imporcie chemikaliów z Niemiec do Holandii zapłaciła te wyższe cła – co firma zaskarżyła do sądu krajowego. Trybunał Sprawiedliwości zgodził się ze stanowiskiem, że sąd krajowy musi stosować prawo europejskie. W ten sposób powstała zasada „bezpośredniej skuteczności”. Oznacza ona, że każda osoba może bezpośrednio powołać się na określone przepisy prawa UE w sporach przed sądami krajowymi.

Costa przeciwko ENEL

Rok później, w sprawie Costa przeciwko ENEL (1964), Trybunał ustanowił kolejną ważną zasadę.

Włoski sąd zwrócił się do Trybunału Sprawiedliwości o wskazówki w sprawie konfliktu między prawem UE a późniejszą włoską ustawą nacjonalizującą przedsiębiorstwo energetyczne. Trybunał orzekł, że w przypadku konfliktu prawo europejskie ma „pierwszeństwo” i trzeba zaniechać stosowania prawa krajowego. Jest to tak zwana zasada „pierwszeństwa” lub „prymatu” prawa UE.

Obie te zasady, bezpośredniej skuteczności i pierwszeństwa, tworzą łącznie fundament prawa UE.

Francovich

W kolejnych latach Trybunał nadal kształtował ważne zasady prawa UE. W sprawie Andrea Francovich i in. przeciwko Republice Włoskiej (1991) ustanowiono zasadę „odpowiedzialności państwa”.

Grupa włoskich pracowników utraciła wynagrodzenie, gdy ich pracodawca zbankrutował. Wcześniej przyjęto dyrektywę europejską, która miała na celu ochronę pracowników w takiej sytuacji, ale Włochy nie wdrożyły jej do swojego krajowego systemu prawnego. Pracownicy ci skarżyli się, że zostali pokrzywdzeni z powodu uchybienia Włoch. Trybunał orzekł, że każda osoba może pozwać państwo UE za szkody spowodowane nieprzestrzeganiem przez nie prawa UE.

Swobodny przepływ towarów

Dassonville

Trybunał odegrał również kluczową rolę w kształtowaniu swobodnego przepływu towarów w UE. W sprawie Procureur du Roi przeciwko Benoît i Gustave Dassonville (1974) wypracował tak zwaną formułę Dassonville.

Przepisy UE zabraniają państwom członkowskim wprowadzania ograniczeń w imporcie z innych krajów UE. Zakazują również istnienia przepisów krajowych o „skutku równoważnym” z takim ograniczeniem. W powyższej sprawie Belgia wymagała świadectw pochodzenia dla szkockiej whisky. Gustave Dassonville, hurtownik z Francji, i jego syn Benoît, który zarządzał oddziałem firmy w Belgii, kupowali butelki whisky Johnnie Walker i Vat 69 we Francji, aby sprzedawać je w Belgii. Ponieważ we Francji takie świadectwa nie były wymagane, nie mogli ich przedstawić. W Belgii wszczęto wobec nich postępowanie.

Trybunał orzekł, że przepisy krajowe, które bezpośrednio lub pośrednio ograniczają handel w UE, mają skutek równoważny z ograniczeniami importu.

Cassis de Dijon

Linia orzecznicza Dassonville została rozwinięta w sprawie Rewe-Zentral AG przeciwko Bundesmonopolverwaltung für Branntwein (1979), znanej również jako Cassis de Dijon.

Niemcy odmówiły zezwolenia na import z Francji i sprzedaż w Niemczech likieru Cassis de Dijon, ponieważ nie spełniał on niemieckich norm dotyczących zawartości alkoholu. Aby napój mógł być sprzedawany w Niemczech jako likier, musiał zawierać ponad 25 % alkoholu, zaś Cassis de Dijon zawierał tylko 16 %. Rewe-Zentral, niemiecki supermarket, zaskarżył ten przepis do sądu krajowego, który następnie przedstawił pytania Trybunałowi Sprawiedliwości. Trybunał orzekł, że każdy produkt legalnie wyprodukowany i sprzedawany w jednym kraju UE musi być dopuszczony do obrotu w innych krajach UE. Jest to tak zwana zasada „wzajemnego uznawania”.

Swobodny przepływ osób

Grzelczyk

Trybunał potwierdził nie tylko istnienie swobodnego przepływu towarów, ale także swobodnego przepływu osób w UE, na przykład w sprawie Rudy Grzelczyk przeciwko Centre Public d’Aide Sociale d’Ottignies-Louvain-la-Neuve (2001).

Mieszkający w Belgii francuski student przez pierwsze trzy lata studiów utrzymywał się sam, a na czwartym roku zwrócił się o przyznanie świadczenia z tytułu minimum dochodowego. Nie przyznano mu go jednak, ponieważ był obcokrajowcem. Trybunał uznał, że stanowi to niesprawiedliwe traktowanie, jako że obywatelstwo UE daje każdemu prawo do równego traktowania przez prawo, niezależnie od narodowości. 

Ruiz Zambrano

Dekadę później, w sprawie Ruiz Zambrano (2011), Trybunał rozszerzył koncepcję obywatelstwa UE.

Sprawa ta dotyczyła dwojga dzieci urodzonych w Belgii i posiadających belgijskie obywatelstwo. Ich rodzice mieli obywatelstwo kolumbijskie i groziła im deportacja, wskutek której dzieci również musiałyby wyjechać z UE. Trybunał orzekł, że kraj UE musi udzielić pozwolenia na pobyt i pracę rodzicom z państw trzecich, których małoletnie i zależne finansowo dzieci mają obywatelstwo tego kraju. Odmówienie im tych praw pozbawiłoby ich dzieci możliwości korzystania z pełni praw przysługujących im jako obywatelom UE. Sprawa ta wzmocniła ideę, zgodnie z którą obywatelstwo UE sprawia, że pewne prawa obejmują nie tylko daną osobę, ale także członków jej rodziny.

Prawa jednostki

Internationale Handelsgesellschaft

Kwestią ochrony praw jednostki Trybunał zajął się w sprawie Internationale Handelsgesellschaft (1970).

Niemiecka spółka Internationale Handelsgesellschaft zakwestionowała unijny system pozwoleń na wywóz produktów rolnych. Twierdziła, że system ten ogranicza jej prawo do swobodnego prowadzenia działalności gospodarczej, gwarantowane przez niemiecką konstytucję.

Niemiecki sąd rozpatrujący skargę zwrócił się do Trybunału Sprawiedliwości z pytaniem, czy UE jest zobowiązana do przestrzegania pewnych standardów praw człowieka. Sędziowie stwierdzili, że poszanowanie praw podstawowych jest zasadniczą częścią ogólnych zasad prawa UE, których Trybunał musi bronić.

Defrenne

Zasada ta została rozwinięta w sprawie Defrenne przeciwko SABENA (1976).

Stewardesa, G. Defrenne, pozwała swojego byłego pracodawcę, belgijskie linie lotnicze SABENA, domagając się odszkodowania za utratę wynagrodzenia i innych świadczeń, jakiej doznała wskutek nierównego wynagradzania żeńskich i męskich członków załogi lotniczej wykonujących identyczne obowiązki. Trybunał orzekł, że na zasadę równości wynagrodzeń kobiet i mężczyzn można powoływać się przed sądami krajowymi w sprawach między osobami prywatnymi a ich pracodawcami. Gabrielle Defrenne mogła powołać się na prawo europejskie w procesie przeciwko zatrudniającej ją linii lotniczej przed sądem krajowym w celu zapewnienia równouprawnienia płci w miejscu pracy.

Podsumowanie

Te ważne orzeczenia Trybunału Sprawiedliwości miały ogromny wpływ na rozwój prawa UE i ochronę praw obywateli. Dowodzą one zaangażowania Unii na rzecz sprawiedliwości, równości i praworządności oraz kształtują uwarunkowania prawne wszystkich państw członkowskich i ich obywateli.