Historia Trybunału
Historia Trybunału Sprawiedliwości jest ściśle związana z historią samej Unii Europejskiej. Początkowo Trybunał służył jako organ sądowniczy Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali, a z czasem ramię władzy sądowniczej Unii przybrało obecny kształt.
Na tej stronie ukazane są dzieje Trybunału na przestrzeni różnych etapów jego historii.
1952–1958 – początki Trybunału Sprawiedliwości: Trybunał Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali
W dniu 18 kwietnia 1951 r. sześć państw – Belgia, Niemcy, Francja, Włochy, Luksemburg i Holandia – podpisało traktat paryski ustanawiający Europejską Wspólnotę Węgla i Stali (EWWiS). Miały nadzieję, że dzięki połączeniu całej produkcji węgla i stali w ramach wspólnej organizacji kraje te już nigdy więcej nie będą prowadzić między sobą wojny.
Traktat wszedł w życie 23 lipca 1952 r. i powołał cztery instytucje EWWiS:
- Wysoką Władzę (poprzedniczkę Komisji Europejskiej),
- Wspólne Zgromadzenie (poprzednika Parlamentu Europejskiego),
- Specjalną Radę Ministrów (poprzedniczkę Rady UE),
- Trybunał Sprawiedliwości.
Trybunał Sprawiedliwości odpowiadał za zapewnienie jednolitego stosowania przepisów EWWiS we wszystkich państwach członkowskich oraz za rozstrzyganie sporów prawnych między państwami członkowskimi a instytucjami EWWiS.
Po długich międzyrządowych negocjacjach na siedzibę trzech z czterech instytucji EWWiS, w tym Trybunału Sprawiedliwości, wybrano Luksemburg. Pierwsze oficjalne posiedzenie Trybunału odbyło się 4 grudnia 1952 r. w Villa Vauban. Ślubowanie złożyło wtedy siedmiu sędziów i jeden z dwóch rzeczników generalnych.
Czy wiecie, że…?
Obecnie zgodnie z traktatem UE każde państwo członkowskie jest w Trybunale reprezentowane przez jednego sędziego. Jednak do 2003 r. liczba sędziów była stała. Równała się liczbie państw członkowskich lub, w przypadku parzystej ich liczby, była większa o jeden. Kiedy kraje przystępowały do UE, liczba ta ulegała zmianie, odpowiednio do wzrostu liczby państw członkowskich, ale pozostawała liczbą nieparzystą. Dlatego też od 1952 do 1973 r. Trybunał liczył siedmiu sędziów. W latach 1981–1995, kiedy liczba państw członkowskich również była parzysta, Trybunał także miał dodatkowego sędziego. Celem było unikane remisów podczas głosowania. Do 2009 r. Trybunał coraz rzadziej zasiadał w pełnym składzie, a ponieważ orzekał w izbach, nie było to już konieczne.
Trybunał posługiwał się czterema językami postępowania: niemieckim, francuskim, włoskim i niderlandzkim. Pierwszym prezesem Trybunału był Massimo Pilotti, który sprawował ten urząd w latach 1952–1958.
Czy wiecie, że…?
Pierwsi członkowie musieli podjąć decyzje co do kilku podstawowych kwestii dotyczących funkcjonowania Trybunału, których efekty są widoczne do dziś.
Trybunał zadecydował w sprawie pieczęci Trybunału, która następnie stała się jego logo. Tradycyjne symbole sprawiedliwości, miecz i waga, przedstawiono na tle księgi, która symbolizuje naukę i mądrość, nad wieńcem z liści dębu, symbolem władzy sięgającym czasów rzymskich.
Do pieczęci dodano łacińskie słowo „Curia”, oznaczające sąd. Pozwoliło to uniknąć problemu umieszczenia na pieczęci wielu języków. Słowo to występuje obecnie w adresie internetowym Trybunału.
Członkowie ci zdecydowali również, że podczas rozpraw Trybunału należy nosić togę. Zgodnie z sugestią niemieckiego sędziego wybrano dla niej kolor bordowy, używany przez sędziów Bundesgerichtshof (niemieckiego federalnego trybunału sprawiedliwości). Kolor ten jest obecnie także elementem identyfikacji wizualnej Trybunału, w tym niniejszej strony internetowej.
Przez prawie dwadzieścia lat członkowie Trybunału nosili również biret. Zwyczaju tego zaprzestano w 1973 r. Nieco później uproszczono befkę togi, która pierwotnie była zdobiona haftem.
Żadne elementy stroju nie odróżniają jednego członka Trybunału od drugiego. Jednakże przód togi sekretarza jest obszyty atłasem, podczas gdy togi noszone przez sędziów i rzeczników generalnych są obszyte aksamitem.
Kiedy utworzono Sąd Pierwszej Instancji (obecnie Sąd), na kolor jego togi wybrano granatowy.
Pierwszą sprawę Trybunał otrzymał do rozstrzygnięcia w kwietniu 1953 r.: Verband Deutscher Reeder przeciwko Wysokiej Władzy (1/53). Pierwsze wyroki wydał jednak dopiero 21 grudnia 1954 r. Były to:
- Francja przeciwko Wysokiej Władzy (1/54),
- Włochy przeciwko Wysokiej Władzy (2/54).
Czy wiecie, że…?
W sprawie Francja przeciwko Wysokiej Władzy rząd francuski zakwestionował niektóre decyzje Wysokiej Władzy dotyczące praktyk cenowych i praktyk dyskryminacyjnych w sektorze stalowym. Trybunał orzekł, że Wysoka Władza naruszyła traktat, który wprowadził obowiązek uprzedniej publikacji cenników i warunków sprzedaży.
W latach 1954–1956 Trybunał odnotował wzrost liczby spraw, rozpatrując od 10 do 12 rocznie.
1958–1988 – trzy wspólnoty, jeden sąd: Trybunał Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich
W dniu 25 marca 1957 r. państwa członkowskie podpisały traktaty rzymskie. Traktaty te weszły w życie 1 stycznia 1958 r. Ustanowiono w nich Europejską Wspólnotę Gospodarczą (EWG) i Europejską Wspólnotę Energii Atomowej (Euratom).
Trybunał EWWiS został zastąpiony przez Trybunał Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich. Ten jeden sąd był odpowiedzialny za EWWiS, EWG i Euratom. Prezes i członkowie Trybunału złożyli ślubowanie w dniu 7 października 1958 r.
Czy wiecie, że…?
7 października stał się kluczową datą w kalendarzu Trybunału Sprawiedliwości. W tym dniu nadal rozpoczyna się kadencja sędziów i rzeczników generalnych. Co trzy lata dobiega końca kadencja połowy sędziów i rzeczników generalnych, co sprawia, że data jest regularnym punktem odniesienia w kalendarzu Trybunału Sprawiedliwości – niektórzy członkowie odchodzą, nowi przybywają, a innym przedłuża się urzędowanie na kolejne sześć lat.
W czerwcu 1961 r. Trybunał otrzymał pierwszy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym od sądu apelacyjnego w Hadze w sprawie De Geus en Uitdenbogerd/Bosch i in. (13/61).
W pierwszych latach swojej działalności Trybunał ustanowił szereg kluczowych zasad ustrojowych, takich jak zasady bezpośredniej skuteczności i pierwszeństwa prawa UE.
Więcej informacji na temat tych i innych najważniejszych orzeczeń można znaleźć na naszej stronie poświęconej podstawowemu orzecznictwu.
Pod koniec lat 60. władze Luksemburga zdecydowały, że wszystkie instytucje UE w Luksemburgu powinny mieć siedzibę na płaskowyżu Kirchberg. Zbudowano zatem Pałac, który został ukończony w 1972 r.
Zbiegło się to w czasie z pierwszym rozszerzeniem UE w dniu 1 stycznia 1973 r., kiedy to do Unii przystąpiły Wielka Brytania, Dania i Irlandia. Skład Trybunału powiększył się do 9 sędziów i 4 rzeczników generalnych, a do 7 wzrosła liczba języków postępowania.
Po przystąpieniu do UE Grecji w dniu 1 stycznia 1981 r. skład Trybunału zwiększył się do 11 sędziów i 5 rzeczników generalnych, a liczba języków postępowania – do 8.
Hiszpania i Portugalia przystąpiły do UE w 1986 r. i odtąd było już 13 sędziów, 6 rzeczników generalnych i 10 języków postępowania.
Aby pomieścić rosnącą liczbę członków i pracowników, obszar otaczający Pałac został zagospodarowany pod trzy kolejne rozbudowy.
W tym czasie znacznie wzrosło również obciążenie Trybunału: z 79 spraw w 1970 r. do 279 spraw w 1980 r. Pojawiły się wówczas głosy nawołujące do utworzenia drugiego sądu. Zanim do tego przystąpiono, liczba spraw wzrosła do 395 w 1987 r.
1988–2004 – dwustopniowy system sądowniczy: utworzenie Sądu Pierwszej Instancji
Na wniosek Trybunału Sprawiedliwości 24 października 1988 r. Rada podjęła decyzję o utworzeniu Sądu Pierwszej Instancji Wspólnot Europejskich. Miało to na celu odciążenie Trybunału Sprawiedliwości i umożliwienie mu skupienia się na jego podstawowym zadaniu, czyli zapewnianiu jednolitej wykładni prawa wspólnotowego. Przyczyniło się to również do polepszenia ochrony sądowej przedsiębiorstw i osób fizycznych, którymi ów sąd niższej instancji mógł się zająć.
Sąd Pierwszej Instancji stał się bramą wejściową dla niektórych rodzajów spraw. Od wszelkich orzeczeń Sądu Pierwszej Instancji można było się odwołać do Trybunału Sprawiedliwości.
Początkowo Sąd Pierwszej Instancji rozpatrywał skargi przedsiębiorstw na decyzje z zakresu konkurencji oraz sprawy pracownicze wnoszone przez urzędników europejskiej służby publicznej. Jednak jego jurysdykcja szybko się rozszerzyła i objęła szeroki zakres spraw.
Sąd Pierwszej Instancji mieścił się w gmachu Erasmus, który został ukończony w 1988 r. Jego nowi członkowie złożyli ślubowanie 25 września 1989 r.
Sąd Pierwszej Instancji przeprowadził wkrótce swoją pierwszą rozprawę w sprawie Tetra Pak Rausing przeciwko Komisji (T‑51/89). 30 stycznia 1990 r. wydał swój pierwszy wyrok w sprawie Yorck von Wartenburg przeciwko Parlamentowi (T‑42/89).
W kolejnych latach nastąpił znaczący rozwój architektoniczny Trybunału. W 1992 r. został ukończony gmach Thomas More, a w 1994 r. gmach Themis.
Czy wiecie, że…?
Większość gmachów Trybunału nosi imiona słynnych europejskich prawników i filozofów prawa. Więcej informacji na ich temat można znaleźć na stronach poświęconych gmachom ich imienia.
Jednocześnie Unia Europejska nadal się powiększała: w wyniku czwartego rozszerzenia w dniu 1 stycznia 1995 r. do UE przystąpiły Austria, Finlandia i Szwecja. Skład Trybunału Sprawiedliwości zwiększył się do 15 sędziów i 9 rzeczników generalnych, a skład Sądu do 15 sędziów. Oba sądy pracowały już w 12 językach postępowania.
Czy wiecie, że…?
Strona internetowa Trybunału powstała w 1996 r. Początkowo zapewniała jedynie dostęp do orzeczeń Trybunału, lecz szybko przekształciła się w większy portal zawierający komunikaty prasowe i ogólne informacje o Trybunale.
Obecnie daje ona dostęp nie tylko do całego orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości i Sądu, ale także do informacji o pracy Trybunału i jego członków, a także do wielu zasobów prawnych dla praktyków, pracowników naukowych i studentów.
W dniu 1 maja 2004 r. dokonało się największe rozszerzenie UE, obejmujące 10 nowych państw członkowskich: Czechy, Estonię, Cypr, Łotwę, Litwę, Węgry, Maltę, Polskę, Słowację i Słowenię. Trybunał Sprawiedliwości składał się odtąd z 25 sędziów i 8 rzeczników generalnych. Skład Sądu zwiększył się do 25 sędziów. Oba sądy pracowały w 21 językach postępowania.
Wraz z rozwojem UE liczba spraw rozpatrywanych przez oba sądy również stale rosła.
2004–2016 – reforma systemu sądowniczego UE
W dniu 2 listopada 2004 r. Rada powołała Sąd do spraw Służby Publicznej.
Sąd ten składał się z siedmiu sędziów i zajmował się sporami między instytucjami unijnymi a ich pracownikami. Został utworzony w celu odciążenia Sądu Pierwszej Instancji.
W dniu 1 stycznia 2007 r. do UE przystąpiły Bułgaria i Rumunia, przez co liczba sędziów w Trybunale Sprawiedliwości i Sądzie wzrosła do 27, a liczba języków postępowania do 23. Liczba rzeczników generalnych w Trybunale Sprawiedliwości pozostała na poziomie ośmiu.
Jeszcze 13 grudnia tego samego roku podpisano traktat z Lizbony. Wszedł on w życie z dniem 1 grudnia 2009 r. i wprowadził szereg zmian.
- Instytucja została przemianowana na „Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej”.
- Sąd Pierwszej Instancji został przemianowany na „Sąd”.
- Powstał komitet 255, mający na celu ocenę kandydatów na sędziów i rzeczników generalnych zaproponowanych przez państwa członkowskie.
Również w tym czasie, w 2008 r., wprowadzono „pilny tryb prejudycjalny”, aby umożliwić Trybunałowi bardzo szybkie wydawanie orzeczeń prejudycjalnych, gdy jest to konieczne, na przykład w sprawach dotyczących osób pozbawionych wolności lub w sprawach dotyczących władzy rodzicielskiej lub opieki nad małymi dziećmi.
W 2008 r. zakończono czwartą rozbudowę architektoniczną Trybunału, obejmującą Pierścień, dwupiętrowy gmach otaczający Pałac, a także dwie bliźniacze 24-piętrowe wieże.
Oprócz tych zmian strukturalnych i architektonicznych Trybunał podjął również kroki w celu unowocześnienia swoich metod pracy. W 2011 r. wykorzystał możliwości oferowane przez technologię cyfrową i uruchomił aplikację e-Curia. Aplikacja ta pozwala prawnikom i stronom na elektroniczną i bezpieczną wymianę dokumentów z Trybunałem.
W dniu 1 lipca 2013 r. Chorwacja stała się 28. członkiem UE, a skład Trybunału Sprawiedliwości osiągnął liczbę 28 sędziów i 8 rzeczników generalnych. W październiku 2013 r. dołączył dziewiąty rzecznik generalny. Sąd również powiększył się do 28 sędziów. Oba sądy pracowały odtąd w 24 językach postępowania.
W 2015 r., ze względu na rosnącą liczbę spraw i konieczność zapewnienia rozsądnego czasu trwania postępowań przed Sądem, Rada i Parlament zatwierdziły reformy struktury Sądu. Liczba sędziów Sądu stopniowo wzrosła do dwóch na państwo członkowskie. Do Trybunału Sprawiedliwości dołączyło również dwóch kolejnych rzeczników generalnych.
W ramach tej samej reformy w dniu 1 września 2016 r. Sąd do spraw Służby Publicznej został rozwiązany. Jego obowiązki zostały przeniesione do Sądu.
2016 – obecna modernizacja i kontynuacja reformy systemu sądowniczego
W 2017 r. Trybunał oraz sądy najwyższe i trybunały konstytucyjne państw członkowskich utworzyły Sieć Sądową Unii Europejskiej (JNEU), umożliwiającą ściślejszą współpracę między tymi sądami.
Wybudowano trzecią wieżę, która została zainaugurowana w 2019 r.
Czy wiecie, że…?
Trzecia wieża została nazwana „wieżą Rocca” na cześć Giustiny Rocca, która jest uważana za pierwszą kobietę prawniczkę w historii. Wieża mierzy 118 metrów wysokości, ma 29 pięter i jest najwyższym budynkiem w Luksemburgu.
W 2020 r. Wielka Brytania opuściła UE, przez co zmniejszyła się liczba sędziów. Trybunał Sprawiedliwości liczył odtąd 27 sędziów i 11 rzeczników generalnych. Sąd składał się z 54 sędziów. Liczba języków postępowania nadal wynosiła 24.
W 2020 r. nastąpił również początek pandemii COVID-19. Trybunał Sprawiedliwości i Sąd po raz pierwszy przeprowadziły niektóre rozprawy w trybie wideokonferencji. Ta inicjatywa Trybunału została doceniona nagrodą Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich za innowacyjność.
W 2022 r. odbyło się pierwsze transmitowane w Internecie posiedzenie wielkiej izby Trybunału Sprawiedliwości. Tym samym każdy obywatel mógł obejrzeć rozprawę Trybunału Sprawiedliwości z dowolnego miejsca.
Znacząca reforma, która weszła w życie 1 października 2024 r., spowodowała częściowe przekazanie właściwości w sprawach prejudycjalnych do Sądu. Stało się to możliwe dzięki wcześniejszym reformom podwajającym liczbę sędziów w Sądzie. Od tego momentu Sąd zyskał możliwość rozpatrywania spraw prejudycjalnych, gdy dotyczyły one spraw z zakresu:
- VAT‑u,
- cła, akcyzy lub klasyfikacji taryfowej towarów,
- handlu uprawnieniami do emisji gazów cieplarnianych,
- odszkodowań dla pasażerów linii lotniczych.
Obszary te wybrano, ponieważ były już przedmiotem wielu spraw w dorobku Trybunału Sprawiedliwości. Dzięki przekazaniu tego rodzaju spraw do Sądu Trybunał Sprawiedliwości mógł poświęcić więcej czasu na ważniejsze i bardziej złożone sprawy oraz na dialog sądowy z sądami krajowymi.
Trybunał dzisiaj
Obecnie Trybunał odgrywa kluczową rolę w systemie prawnym UE. W jego skład wchodzi 81 sędziów – po jednym z każdego państwa członkowskiego w Trybunale Sprawiedliwości i po dwóch z każdego państwa członkowskiego w Sądzie – oraz 11 rzeczników generalnych w Trybunale Sprawiedliwości. Trybunał zapewnia prawidłowe stosowanie i przestrzeganie przepisów unijnych w całej UE, co umożliwia różnym narodom Unii funkcjonowanie we wspólnych ramach prawnych.
Z biegiem czasu rola Trybunału znacznie się rozwinęła, kształtowana przez przełomowe orzeczenia, które określały jego uprawnienia i wyjaśniały, w jaki sposób należy stosować prawo UE.
Rodzaje spraw rozstrzyganych przez Trybunał również ewoluowały, wykraczając poza kwestie gospodarcze i dotykając niemal każdego aspektu współczesnego życia. Począwszy od ochrony praw pracowniczych, przez zapewnienia równego traktowania i egzekwowania przepisów przeciw dyskryminacji, po ochronę środowiska, ochronę prywatności danych i zapewnienie praworządności – orzeczenia Trybunału wciąż głęboko oddziaływają na społeczeństwo europejskie.
