Omówienie danych statystycznych Sądu za 2023 r.

Po raz pierwszy od objęcia przez mnie w dniu 5 czerwca 2023 r. stanowiska przypada mi zadanie omówienia rocznych statystyk dotyczących działalności sądowniczej. Podobnie jak mój poprzednik, Emmanuel Coulon, uważam, że to zadanie ma zasadnicze znaczenie dla obserwacji trendów w rozpatrywanych sprawach, oceny niektórych konsekwencji działalności legislacyjnej, regulacyjnej i decyzyjnej instytucji i organów Unii Europejskiej, a także skutków rozstrzygnięć dokonywanych przez unijny sąd.

Aby prawidłowo odczytywać statystyki dotyczące roku 2023, należy na wstępie zwrócić uwagę na pakiet 404 spraw wniesionych w październiku 2023 r. (od T‑620/23 do T‑1023/23), które są zasadniczo identyczne. Skargi te dotyczą zmiany uzupełniającego dobrowolnego systemu emerytalnego posłów do Parlamentu Europejskiego i ujęte są w pozycji „prawo instytucjonalne” (zob. tabela 4 poniżej). Pakiet ten miał ogromny wpływ na liczbę wniesionych spraw, która po raz pierwszy w historii Sądu przekroczyła 1000 i wynosi obecnie 1271. Gdyby te sprawy, które zostały połączone, zostały policzone jako jedna, liczba wniesionych skarg wyniosłaby 868, co byłoby zbliżone do poziomu z poprzednich lat (904 w 2022 r., 882 w 2021 r. i 847 w 2020 r.).

Nowe sprawy: pierwsze sprawy dotyczące regulacji rynków cyfrowych i pewne wahania w innych dziedzinach

W 2023 r. pojawił się nowy rodzaj spraw dotyczących regulacji rynków i usług cyfrowych. Jest to następstwo przyjęcia przez Unię Europejską rozporządzeń w sprawie usług cyfrowych (UE) 2022/2065 (ang. Digital Services Act, DSA) i w sprawie rynków cyfrowych (UE) 2022/1925 (ang. Digital Markets Act, DMA). Pierwsze z nich stanowi ogólne uregulowanie dotyczące pośredników i platform internetowych, wdrażane zarówno przez organy krajowe, jak i przez Komisję, i w tym drugim przypadku może prowadzić do wniesienia skarg do Sądu (w 2023 r. wpłynęły dwie: T‑348/23, Zalando/Komisja i T‑367/23, Amazon Services Europe/Komisja). Drugie zawiera przepisy skierowane szczególnie do potentatów technologii cyfrowych, nakładając na nich obowiązki związane z tym, że zostali wskazani jako „strażnicy dostępu”. Do Komisji Europejskiej, pod nadzorem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, należy wskazywanie tych przedsiębiorstw i stosowanie do nich omawianych reguł. Do Sądu wpłynęły już cztery skargi, wniesione przez trzech skarżących, kwestionujących decyzje podjęte w ramach procedury wskazywania jako strażnika dostępu (sprawy T‑1077/23, Bytedance/Komisja, T‑1078/23, Meta/Komisja oraz T‑1079/23 i T‑1080/23, Apple/Komisja). Wdrożono wewnętrzne środki organizacyjne, aby przygotować Sąd na ten nowy rodzaj spraw, a także na skargi, które mogą dotyczyć innej nowości legislacyjnej, czyli rozporządzenia w sprawie subsydiów zagranicznych (UE) 2022/2560. W ramach tych środków warto wskazać, że Sąd wprowadził zmiany w decyzji określającej kryteria przydzielania spraw do izb (Dz.U. 2023, C 286, s. 2).

W tradycyjnych obszarach sporów przed Sądem można zaobserwować niewielki wzrost w dziedzinie służby publicznej (82 sprawy w porównaniu z 66 w 2022 r.) i własności intelektualnej (310 spraw w porównaniu z 270 w 2022 r.).

Sprawy z zakresu środków ograniczających nadal napływały do Sądu, lecz ich udział był mniejszy niż w 2022 r. W 2023 r. wniesiono 63 sprawy w porównaniu do 103 w 2022 r. Zdecydowana większość nowych spraw w tym obszarze (41 z 63) dotyczy pakietu środków ograniczających przyjętych przez Unię Europejską w 2022 r. wobec osób i podmiotów w związku z konfliktem między Rosją a Ukrainą. W wielu toczących się sprawach, z których większość dotyczy środków ograniczających, skarżący dostosowali swoje skargi zgodnie z art. 86 regulaminu postępowania, kwestionując przedłużenie lub zmianę środków, które ich dotyczą, zamiast kwestionować te decyzje za pomocą nowej skargi. Technika ta ma tę zaletę, że pozwala skupić badanie kilku aktów w ramach jednej i tej samej sprawy, lecz jednocześnie komplikuje sprawę i sprawia, że jej prowadzenie jest trudniejsze, zwłaszcza gdy dostosowanie skargi następuje wkrótce przed rozprawą lub w jej toku. Sąd zamierza zmienić regulamin postępowania w tej kwestii, aby wprowadzić wymóg dostosowania skargi w niedługim czasie po doręczeniu decyzji Sądu o otwarciu procedury ustnej. Umożliwiłoby to zachowanie pewnego stopnia elastyczności w odniesieniu do rozwiązań proceduralnych dotyczących przedłużenia i zmiany aktów wydanych przez instytucje Unii, przy jednoczesnym ograniczeniu niedogodności, na które obecnie narażony jest Sąd.

Liczba nowych spraw dotyczących polityki gospodarczej i pieniężnej, w tym prawa bankowego, rośnie z każdym rokiem i w 2023 r. wyniosła 56. Zważywszy, że większość tych spraw dotyczy rocznych składek banków na rzecz jednolitego funduszu restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji oraz że początkowy ośmioletni okres składkowy dobiega końca, w ciągu najbliższych kilku lat liczba ta może spaść.

W dziedzinie pomocy państwa spowodowany ówczesnymi okolicznościami wzrost liczby skarg w 2022 r. (68 nowych spraw) nie utrzymał się w 2023 r. Wzrost aktywności w tym obszarze był związany z wniesieniem w 2022 r. licznych skarg kwestionujących decyzję Komisji w sprawie programu pomocy wdrożonego przez Portugalię na rzecz strefy wolnocłowej na Maderze, co dowodzi, że działalność Sądu zależy od aktów przyjmowanych przez instytucje i organy Unii Europejskiej oraz kwestionowania ich zgodności z prawem. Dziesięć nowych spraw zarejestrowanych w tej dziedzinie w 2023 r. stanowi najniższą liczbę od czasu, gdy w 1993 r. Sąd stał się właściwy do rozpoznawania skarg dotyczących pomocy państwa wniesionych przez osoby fizyczne.

Wreszcie sprawy dotyczące konkurencji pozostają na historycznie niskim poziomie, przy 13 nowych sprawach w 2023 r.

Dane liczbowe odzwierciedlające działalność Sądu

Wynik 904 spraw zakończonych przez Sąd w ciągu roku plasuje się powyżej średniej z ostatnich lat. Udało się również zmniejszyć liczbę spraw w toku, ponieważ zakończonych spraw było o 36 więcej niż nowych spraw, jeśli pakiet 404 zasadniczo identycznych spraw liczyć jako jedną sprawę. Na tej podstawie 1438 spraw w toku na dzień 31 grudnia 2023 r. stanowi niewielką poprawę w porównaniu z 1474 sprawami sprzed roku. Postęp ten może być większy w 2024 r., gdyż Sąd powinien być w stanie zakończyć w nim pewne duże pakiety spraw. To wydaje się potwierdzać, iż Sąd ma zdolność absorpcji potrzebną w związku z planowanym na jesień 2024 r. przeniesieniem właściwości w niektórych sprawach prejudycjalnych, a tym samym jest w stanie odciążyć Trybunał Sprawiedliwości.

Z danych wynika, co następuje:

prawie 14 % (13,61 %) spraw zostało rozstrzygniętych przez powiększone składy orzekające złożone z pięciu sędziów, co potwierdza tendencję wzrostową w kierowaniu spraw do składów powiększonych, zaobserwowaną już w 2022 r. (12 %; 123 sprawy rozstrzygnięte przez skład powiększony w 2023 r. w porównaniu ze 100 w 2022 r.). Powiększone składy wydają przede wszystkim wyroki, ale mogą także wydawać postanowienia (dziesięć w 2023 r., osiem w 2022 r.);
79 % spraw zostało zakończonych przez skład orzekający złożony z trzech sędziów, w porównaniu z 82 % w 2022 r. Spadek ten można wyjaśnić częstszym kierowaniem spraw do składu powiększonego, jak wyjaśniono powyżej;
jedna sprawa została zakończona przez Sąd w składzie wielkiej izby po przekazaniu jej przez Trybunał, orzekający w przedmiocie odwołania, do ponownego rozpoznania przez Sąd (sprawa T‑65/18 RENV, Wenezuela/Rada, dotycząca środków ograniczających w związku z sytuacją w Wenezueli);
dziewięć spraw zostało rozstrzygniętych w składzie jednoosobowym (osiem wyroków, jedno postanowienie), w porównaniu z dwiema w 2022 r. i trzema w 2021 r;
liczba złożonych wniosków o zastosowanie środków tymczasowych nieznacznie wzrosła (41 w 2023 r. w porównaniu z 37 w 2022 r.), podobnie jak liczba zakończonych postępowań w sprawie środków tymczasowych (40 w 2023 r. w porównaniu z 37 w 2022 r.);
59 % spraw zakończono w 2023 r. wyrokiem, a 41 % – w drodze postanowienia. W 66 % spraw zakończonych wyrokiem odbyła się rozprawa.

Liczba rozpraw znacznie wzrosła (286 posiedzeń w porównaniu z 241 w 2022 r. i 240 w 2021 r.), na 419 spraw rozpoznanych na rozprawie (303 w 2022 r. i 290 w 2021 r.). Należy zauważyć, że w 2023 r. zorganizowano dziesięć wspólnych rozpraw obejmujących łącznie 70 spraw. Od dnia 1 kwietnia 2023 r. art. 106a regulaminu postępowania przewiduje możliwość zorganizowania wspólnej rozprawy dla kilku spraw, które nie zostały połączone. Jedna z nich obejmowała łącznie 42 sprawy (w pakiecie spraw T‑700/13, Caixabank i in./Komisja, w sprawie pomocy państwa wdrożonej przez Hiszpanię na rzecz niektórych ugrupowań interesów gospodarczych i ich inwestorów w formie systemu podatkowego mającego zastosowanie do niektórych umów leasingu finansowego w celu nabycia statków, znanego również jako „hiszpański system leasingu podatkowego”).

W ciągu roku nie odbyła się żadna rozprawa w systemie wideokonferencji, mimo że 1 kwietnia 2023 r. weszły w życie nowe przepisy dotyczące korzystania z tego systemu. Chociaż możliwość ta została początkowo stworzona na okoliczność, gdyby strona nie mogła stawić się w siedzibie Sądu z powodu kryzysu zdrowotnego spowodowanego pandemią Covid-19, art. 107a regulaminu postępowania stanowi obecnie, że strona może wystąpić z takim wnioskiem ze względów bezpieczeństwa lub z innych poważnych powodów (na przykład strajku zakłócającego ruch lotniczy), które uniemożliwiają przedstawicielowi fizyczny udział w rozprawie. Dane wynikają z tego, że pandemia dobiegła końca.

Średni czas trwania postępowania lekko się wydłużył. W 2023 r. wyniósł 18,2 miesiąca w przypadku spraw zakończonych wyrokiem lub postanowieniem (w porównaniu z 16,2 miesiąca w 2022 r. i 17,3 miesiąca w 2021 r.) oraz 21 miesięcy (w porównaniu z 20,4 miesiąca w 2022 r. i 20,3 miesiąca w 2021 r.), jeżeli brać pod uwagę tylko sprawy zakończone wyrokiem. W tym względzie należy zauważyć, że średni czas trwania postępowań w tej ostatniej kategorii waha się między średnio 37,1 miesiąca w sprawach z zakresu prawa konkurencji czy też 34,1 miesiąca w sprawach dotyczących pomocy państwa a 13,7 miesiąca w sprawach dotyczących własności intelektualnej. Zamknięcie kilku złożonych spraw lub pakietów spraw, w szczególności w dziedzinie pomocy państwa i konkurencji, przyczyniło się do wydłużenia czasu trwania postępowań.

Spośród 1841 spraw zawisłych przed Sądem na dzień 31 grudnia 2023 r. (liczba brutto, w tym 404 identyczne skargi), 29 % dotyczy prawa instytucjonalnego (jak wskazano powyżej, 404 wyżej wymienione sprawy znajdują się wśród 543 spraw zawisłych na dzień 31 grudnia 2023 r., które są objęte tą dziedziną), 13 % dotyczy polityki gospodarczej i pieniężnej, a 9,5 % – pomocy państwa. Jeśli chodzi o obszary specjalizacji w Sądzie, własność intelektualna stanowi 18 % toczących się spraw, a służba cywilna – 6 %, co pozostaje na stabilnym poziomie w porównaniu z rokiem wcześniejszym. W kwestii składów orzekających: częściej obradowała wielka izba, przed którą na koniec 2023 r. toczyło się sześć spraw z dwóch pakietów, z których jeden dotyczy Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności, a drugi – środków ograniczających.

Najważniejsze wydarzenia 2023 r. i perspektywy na przyszłość

W 2023 r. Sąd kontynuował politykę proaktywnego zarządzania sprawami i przyjął nowe rozwiązania do celów prowadzenia bardzo dużych spraw i dużych pakietów spraw, gdy tylko zostaną zarejestrowane. Środki te powinny również ułatwić wznowienie niektórych pakietów spraw, które zostały zawieszone do czasu rozpatrzenia w odwołaniu spraw uznanych za pilotażowe. Celem tych działań jest racjonalizacja i przyspieszenie postępowań w najbardziej złożonych sprawach, które będą przydzielane izbom i sędziom sprawozdawcom na podstawie określonych kryteriów, będą objęte orientacyjnym harmonogramem, zmienianym w miarę postępów postępowania, będą otrzymywały większe zasoby, a także będą priorytetowo traktowane przez jednostkę lektorów wyroków i służby tłumaczeń.

Przygotowania do częściowego przekazania właściwości do orzekania w przedmiocie wniosków o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym nabrały w tym roku tempa i będą kontynuowane w 2024 r. Obejmują one dostosowanie statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, a także przepisów proceduralnych (regulaminu postępowania, praktycznych przepisów wykonawczych i przepisów pochodnych). Porozumienie polityczne w sprawie reformy statutu zostało osiągnięte w dniu 7 grudnia 2023 r. i zostało następnie potwierdzone przez Parlament Europejski i Radę. Sąd opracował projekt zmian swojego regulaminu, który, po zatwierdzeniu przez Trybunał, zostanie przedłożony Radzie na początku 2024 r. W przygotowaniu są również inne akty leżące zasadniczo w gestii samego Sądu. Oprócz zmiany regulaminu postępowania konieczne będą daleko idące działania dostosowawcze w odniesieniu do struktur, metod i przepływu pracy, narzędzi informatycznych i szkolenia personelu, aby umożliwić Sądowi i jego sekretariatowi skuteczne działanie, gdy pojawią się pierwsze wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, co jest planowane na ostatni kwartał 2024 r.

W centrum uwagi Sądu znajduje się również modernizacja publicznej służby wymiaru sprawiedliwości, która przyczynia się do zwiększenia skuteczności europejskiego systemu sądownictwa. Oprócz środków podjętych w poprzednich latach w celu cyfryzacji całości postępowania sądowego, od obowiązkowego co do zasady składania dokumentów za pośrednictwem aplikacji e-Curia po elektroniczne podpisywanie orzeczeń sądowych, Sąd pracuje również nad stworzeniem zintegrowanego systemu zarządzania sprawami (SIGA) oraz systemami zarządzania wpływem spraw prejudycjalnych w 2024 r.

Działalność sekretariatu Sądu: nieustannie intensywna praca w świetle reflektorów

Na szczególną uwagę zasługuje nieustannie intensywna aktywność sekretariatu Sądu.

W tym roku kilkakrotnie przekroczono progi i pobito rekordy:

próg 20 000 spraw wniesionych do Sądu od czasu jego utworzenia, przekroczony z chwilą zarejestrowania sprawy T‑1148/23, PAN Europe/Komisja, wniesionej w dniu 8 grudnia 2023 r.;
próg 1000 spraw wniesionych w ciągu roku (1271 spraw). Wniesienie 404 wspomnianych wyżej identycznych spraw nie zwiększyło znacząco obciążenia pracą składów orzekających, ale miało znaczący wpływ na działalność sekretariatu, który je zarejestrował, doręczył, opublikował ogłoszenia w Dzienniku Urzędowym i przygotował połączenie spraw;
rekordowa liczba pism procesowych (62 020), które zostały wpisane do rejestru;
rekordowa liczba pism złożonych w sekretariacie sądu (5264 poza skargami);
najniższy wskaźnik usuwania braków skarg wszczynających postępowanie (22,9 % w porównaniu z 31,96 % w 2022 r. i 41,2 % w 2021 r.), do czego przyczyniło się nie tylko uwzględnienie pakietu 404 spraw, ale także ograniczenie niektórych formalności dzięki zmianie regulaminu postępowania oraz opublikowaniu na stronie internetowej Curia wykazu kontrolnego i orientacyjnych modeli skarg;
liczba stron złożonych za pomocą aplikacji e-Curia wyniosła w omawianym roku 1 762 453.

Sekretariat wspierał sędziów Sądu podczas 334 narad izb (352 w 2022 r. i 338 w 2021 r.) oraz 286 rozpraw.

Ponadto 94 % aktów prawnych jest składanych w formacie elektronicznym za pomocą aplikacji e-Curia, której stosowanie stało się obowiązkowe w dniu 1 grudnia 2018 r., z kilkoma wyjątkami. W 2023 r. dokumenty te stanowiły prawie dwa miliony stron (1 762 453 stron). Warto zauważyć, że korzystanie z aplikacji e-Curia nie będzie obowiązkowe w postępowaniach prejudycjalnych, ale będzie zdecydowanie zalecane ze względu na korzyści, jakie przynosi ono sądom krajowym, zainteresowanym stronom i Sądowi.