Statystyki sądowe Trybunału Sprawiedliwości - 2023 r

Nowe sprawy

Liczba spraw wniesionych do Trybunału Sprawiedliwości w 2023 r. prawie idealnie pokrywa się ze średnią z ostatnich trzech lat: przy 821 sprawach liczba nowych spraw w 2023 r. jest o 15 wyższa niż liczba spraw wniesionych w 2022 r. (806 spraw) i o 17 niższa niż liczba spraw wniesionych w 2021 r. (838 spraw). Podział spraw według ich rodzaju jest również zasadniczo podobny, jak w poprzednich latach – same odesłania prejudycjalne i odwołania nadal stanowią ponad 90 % wszystkich spraw wniesionych do Trybunału (odpowiednio 518 nowych odesłań prejudycjalnych i 231 odwołań, odwołań w przedmiocie środków tymczasowych lub odwołań w sprawie interwencji) – natomiast uwagę zwraca przede wszystkim wzrost liczby skarg bezpośrednich wniesionych do Trybunału w 2023 r.

Podczas gdy w 2021 r. liczba ta osiągnęła najniższy poziom w historii, gdyż było wówczas zaledwie 29 nowych spraw, w 2023 r. wyniosła aż 60 spraw, czyli ponad dwukrotność. Wzrost ten można wyjaśnić zarówno wzrostem liczby skarg o stwierdzenie nieważności (osiem skarg wniesionych w 2023 r. w porównaniu z zaledwie dwiema w 2022 r., ponieważ tylko jedno państwo członkowskie – Polska – wniosło w ubiegłym roku siedem skarg na akty przyjęte przez prawodawcę Unii w dziedzinie ochrony środowiska i efektywności energetycznej), jak i wzrostem liczby skarg o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego, gdyż Komisja postanowiła w 2023 r. wszcząć kilka równoległych postępowań w sprawie uchybienia zobowiązaniom w związku z brakiem ze strony niektórych państw członkowskich transpozycji lub powiadomienia o środkach podjętych w celu wypełnienia zobowiązań wynikających z traktatów. Znaczna część tych spraw również dotyczy środowiska (ochrona siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory, wprowadzenie systemu nadzoru inwazyjnych gatunków obcych, promowanie wykorzystania energii wytwarzanej ze źródeł odnawialnych, oczyszczanie ścieków komunalnych i przetwarzanie odpadów), ale szereg z nich dotyczy również bardziej tradycyjnych obszarów swobodnego przepływu osób i towarów, transportu, praw autorskich i praw pokrewnych na jednolitym rynku cyfrowym czy też środków, które należy wprowadzić w celu skutecznej ochrony urzędników sygnalizujących nadużycia[1].

W kwestii odesłań prejudycjalnych nie dziwi fakt, że – biorąc pod uwagę ogólny kontekst geopolityczny i liczne ogniska konfliktów zbrojnych u bram Unii – największa liczba pytań prejudycjalnych skierowanych do Trybunału w 2023 r. dotyczyła przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości (82 wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym), z których wiele odnosiło się do wykładni przepisów dotyczących prawa azylu i systemu ochrony międzynarodowej obywateli państw trzecich. Podobnie jak w 2022 r. wiele pytań prejudycjalnych skierowanych do Trybunału w ubiegłym roku dotyczyło dziedzin podatków, ochrony konsumentów i transportu (odpowiednio 53, 52 i 40 odesłań prejudycjalnych), podczas gdy odwołania wniesione w 2023 r. od orzeczeń Sądu dotyczyły głównie dziedzin własności intelektualnej, konkurencji, pomocy państwa i służby cywilnej. Pomimo pojawienia się nowych obszarów sporów wymienione dziedziny nadal stanowią znaczną część działalności Sądu.

Jeśli chodzi o pochodzenie geograficzne odesłań prejudycjalnych, które wpłynęły do Trybunału w 2023 r., należy zauważyć, że do Trybunału występowały w tym roku sądy wszystkich bez wyjątku państw członkowskich, co świadczy o żywotności dialogu między sądami, ustanowionego w traktatach. Podobnie jak w poprzednich latach sądy niemieckie nadal znajdują się w czołówce „rankingu geograficznego” odesłań (w 2023 r. wniosły do Trybunału 94 odesłania prejudycjalne), ale tym razem bezpośrednio za nimi plasują się nie sądy włoskie, lecz sądy bułgarskie i polskie, które w zeszłym roku złożyły odpowiednio 51 i 48 odesłań. W przypadku Polski liczba odesłań prejudycjalnych skierowanych w 2023 r. jest najwyższa od czasu przystąpienia Polski do Unii Europejskiej 20 lat temu, podczas gdy liczba odesłań z sądów bułgarskich w 2023 r. jest zbliżona do rekordowej liczby odesłań w 2021 r. (58 odesłań).

Podobną obserwację można poczynić w odniesieniu do wniosków o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym z Rumunii. Rumuńskie sądy wystąpiły bowiem do Trybunału w 2023 r. z aż 40 odesłaniami prejudycjalnymi, co przypomina rekordowy 2019 r., kiedy to do Trybunału wpłynęło 49 takich odesłań prejudycjalnych. Pytania prejudycjalne skierowane przez rumuńskie sądy w 2023 r. dotyczą tak różnorodnych kwestii, jak klasyfikacja taryfowa kabli światłowodowych, bezpieczeństwo żywności, ochrona konsumentów przed nieuczciwymi warunkami umów kredytowych denominowanych w walucie obcej, prawo do odliczenia podatku od wartości dodanej, refundacja kosztów leczenia poniesionych w państwie członkowskim innym niż państwo ubezpieczenia oraz delikatne kwestie relacji między krajowymi standardami ochrony praw podstawowych a poszanowaniem zasad pierwszeństwa, jedności i skuteczności prawa Unii.

Jeśli chodzi o sprawy rozstrzygane w trybie pilnym, należy zauważyć, że podobnie jak w 2022 r. wnioski o zastosowanie trybu przyspieszonego lub trybu pilnego były znacznie mniej liczne niż w 2021 r. Podczas gdy w tamtym roku złożono aż 90 wniosków, uwzględniając wszystkie rodzaje spraw łącznie, w 2023 r. złożono 41 wniosków o zastosowanie trybu przyspieszonego. Trybunał nie zastosował do żadnej sprawy trybu przyspieszonego, natomiast pilny tryb prejudycjalny został użyty w 2023 r. dwukrotnie, w sprawach dotyczących, odpowiednio, wykładni art. 5 ust. 1 dyrektywy Rady 2003/86/WE z dnia 22 września 2003 r. w sprawie prawa do łączenia rodzin (Dz.U. 2003, L 251, s. 12) w związku z art. 7 i 24 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej[2] oraz wykładni art. 325 ust. 1 TFUE, art. 2 ust. 1 Konwencji o ochronie interesów finansowych Wspólnot Europejskich, podpisanej w Brukseli w dniu 26 lipca 1995 r. oraz zasady pierwszeństwa prawa Unii[3].

Z kolei w przypadku odwołań można zaobserwować odwrotne zjawisko. Podczas gdy w 2021 r. do Trybunału wpłynęło 9 odwołań w przedmiocie środków tymczasowych lub interwencji, w 2023 r. wpłynęło takich odwołań 18, czyli dwa razy więcej.

Sprawy zakończone

Podobnie jak w przypadku nowych spraw, liczba spraw zakończonych przez Trybunał Sprawiedliwości w 2023 r. pokrywała się ze średnią z ostatnich trzech lat. W 2023 r. Trybunał zakończył bowiem 783 sprawy, w porównaniu z 771 w 2021 r. i 808 w 2022 r. Nie jest zaskoczeniem, że odesłania prejudycjalne i odwołania, które mają największy udział w sprawach wniesionych do Trybunału, stanowią zasadniczą część spraw zakończonych przez unijny sąd w 2023 r.

Jeśli przyjrzeć się bliżej sposobowi zakończenia spraw w ubiegłym roku, można zauważyć, że jest on również bardzo podobny do sposobu zamknięcia spraw zakończonych w 2022 roku. Wówczas Trybunał wydał 466 wyroków i 265 postanowień wszelkiego rodzaju, natomiast w 2023 r. liczba wyroków i postanowień wyniosła odpowiednio 469 i 253, praktycznie bez zmian w porównaniu z rokiem poprzednim. Obserwacja ta dotyczy również postanowień o charakterze sądowym kończących postępowanie, innych niż postanowienia o wykreśleniu, umorzeniu lub przekazaniu sprawy do rozpoznania przez Sąd. Było ich, odpowiednio, 167 w 2022 r. i 163 w 2023 r., ale podział tych postanowień według rodzaju sprawy jest nieco inny.

Podczas gdy w 2022 r. 12,7 % spraw prejudycjalnych zostało zakończonych postanowieniem wydanym na podstawie art. 53 § 2 lub art. 99 regulaminu postępowania, lub na podstawie obu tych przepisów łącznie, odsetek ten wzrósł w ubiegłym roku do 14,6 %. Spada z kolei odsetek spraw zakończonych postanowieniem wydanym na podstawie art. 181 lub 182 regulaminu postępowania w przypadku odwołań, gdyż w 2022 r. wynosił on 56,8 %, a w 2023 r. – 45,9 %. Tę zmianę można wyjaśnić zakończeniem w 2023 r. większej liczby odwołań w drodze wyroku, przy czym kilka złożonych spraw wymagało przeprowadzenia rozprawy lub przedstawienia opinii przez rzecznika generalnego.

Chociaż w ubiegłym roku wydano w odwołaniu większą liczbę wyroków niż w 2022 r., nie oznacza to, że zwiększyła się liczba uchylonych orzeczeń Sądu. W ostatnich latach można bowiem zaobserwować stały rozkład wyników rozstrzygnięcia odwołań, niezależnie od zastosowanej metody zakończenia postępowania. Spośród 201 odwołań zakończonych w 2023 r. 37 doprowadziło do uchylenia orzeczenia Sądu, a jedynie 10 z nich doprowadziło do przekazania sprawy Sądowi do ponownego rozpoznania. Również w tym przypadku dane są dość podobne do danych za poprzedni rok, ponieważ w 2022 r. orzeczenia Sądu zostały uchylone 39 razy (z łącznej liczby 196 rozpoznanych odwołań), a Trybunał przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi tylko w 9 przypadkach.

Podobnie jak w 2022 r. sprawy zakończone przez izby złożone z trzech sędziów – w tym izbę ds. przyjmowania odwołań do rozpoznania – stanowią ponad połowę spraw zakończonych przez Trybunał w 2023 r. (pomijając postanowienia o wykreśleniu, umorzeniu lub przekazaniu sprawy Sądowi do ponownego rozpoznania). Należy jednak zauważyć, że odsetek spraw zakończonych przez izby pięcioosobowe wzrósł w ostatnim roku – składy te rozpoznały 298 spraw w 2023 r., w porównaniu z 270 w roku wcześniejszym – podczas gdy odsetek spraw zakończonych przez wielką izbę zmniejszył się o połowę, z 80 spraw rozpoznanych przez ten skład w 2022 r. do zaledwie 36 spraw w 2023 r. Zmiana ta jest konsekwencją bardziej selektywnego podejścia ze strony Trybunału do spraw wymagających interwencji wielkiej izby, w szczególności ze względu na liczbę i złożoność spraw wnoszonych do Trybunału, ale można ją również wyjaśnić istnieniem ugruntowanego orzecznictwa w niektórych dziedzinach, co sprawia, że łatwiej niż w przeszłości można powierzać sprawy mniejszemu składowi 5 sędziów.

Jeśli chodzi o czas trwania postępowań, należy zauważyć, że ogólny średni czas rozpatrywania wszystkich rodzajów spraw jest nieco krótszy niż we wcześniejszym roku i wynosi 16,1 miesiąca w 2023 r. w porównaniu z 16,4 miesiąca w 2022 r. To przyspieszenie wynika przede wszystkim z krótszego średniego czasu rozpatrywania skarg bezpośrednich (zamiast 23,5 miesiąca w 2022 r. – 20,8 miesiąca w 2023 r.) oraz, w mniejszym stopniu, odesłań prejudycjalnych (zamiast 17,3 miesiąca – 16,8 miesiąca). Średni czas rozpatrywania spraw pozostaje jednak zależny od złożoności spraw wniesionych do Trybunału i sposobu ich zakończenia. Dlatego też Trybunał przywiązuje wielkie znaczenie do wniosku, który przedłożył prawodawcy Unii w dniu 30 listopada 2022 r. w celu przekazania Sądowi części swojej właściwości w odniesieniu do spraw prejudycjalnych oraz w celu rozszerzenia zakresu przedmiotowego mechanizmu wstępnego przyjmowania do rozpoznania odwołań.

Sprawy w toku

Na dzień 31 grudnia 2023 r. przed Trybunałem toczyło się 1149 spraw, o około czterdzieści więcej niż w roku poprzednim. Zważywszy, że większość tych spraw stanowiły odesłania prejudycjalne (760 spraw) i odwołania (289 spraw), wdrożenie reformy, o której wspomniano wcześniej, nieuchronnie wpłynie na te statystyki, ponieważ po jej wejściu w życie nowe odesłania prejudycjalne w niektórych dziedzinach zostaną przekazane do Sądu.

[1] W 2023 r. Komisja wniosła skargi przeciwko sześciu państwom członkowskim w związku z nieprzyjęciem lub brakiem poinformowania o przyjęciu przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych niezbędnych do wykonania dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1937 z dnia 23 października 2019 r. w sprawie ochrony osób zgłaszających naruszenia prawa Unii (Dz.U. L 305 z 26.11.2019, s. 17). Zobacz sprawy C‑147/23, C‑149/23, C‑150/23, C‑152/23, C‑154/23 i C‑155/23 (skargi wniesione odpowiednio przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej, Republice Federalnej Niemiec, Wielkiemu Księstwu Luksemburga, Republice Czeskiej, Republice Estońskiej i Węgrom).

[2] Zobacz wyrok z dnia 18 kwietnia 2023 r., Afrin (C‑1/23 PPU, EU:C:2023:296).

[3] Zobacz wyrok z dnia 24 lipca 2023 r., Lin (C‑107/23 PPU, EU:C:2023:606).