Niezawisłość, bezstronność i zapobieganie konfliktom interesów

Ramy te opierają się na traktatach, statucie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, regulaminie postępowania przed Trybunałem Sprawiedliwości i Sądem oraz na Zasadach etyki członków i byłych członków Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej.

Obowiązujące zabezpieczenia mają zastosowanie na każdym etapie kariery zawodowej członka: przed mianowaniem, w trakcie pełnienia funkcji sędziowskich oraz po zakończeniu kadencji.

System, który zaczyna obowiązywać przed mianowaniem

Pierwsze zabezpieczenia mają zastosowanie przed mianowaniem danej osoby na stanowisko sędziego lub rzecznika generalnego.

Zgodnie z traktatami kandydaci są wybierani spośród osób o niekwestionowanej niezależności i mających kwalifikacje wymagane w ich państwach do zajmowania najwyższych stanowisk sądowych lub będących prawnikami o uznanej kompetencji..

Przed mianowaniem kandydaci są oceniani przez komitet powołany na mocy art. 255 TFUE. Komitet ten, w którego skład wchodzą czołowi eksperci dający wszelkie gwarancje niezależności, opiniuje kandydatów w świetle kilku kryteriów, w tym ich niezawisłości, bezstronności, uczciwości i postępowania zgodnie z etyką zawodową.

Po mianowaniu członkowie ślubują przed Trybunałem na jawnym posiedzeniu, że będą wykonywać swoje obowiązki bezstronnie i sumiennie oraz że będą szanować zobowiązania wynikające z pełnionych funkcji.

Zabezpieczenia w trakcie kadencji

System zapobiegania konfliktom interesów jest wzmacniany przez cały okres kadencji członka. Łączy on w sobie ogólne środki zapobiegawcze, zabezpieczenia związane z przydzielaniem spraw oraz mechanizmy stosowane w każdym przypadku, gdy konkretna sytuacja wymaga dalszej analizy.

Ogólne mechanizmy zapobiegawcze

Członkowie Trybunału podlegają surowym zasadom mającym na celu zapewnienie ich niezawisłości.

Nie mogą oni piastować stanowisk politycznych ani administracyjnych, jak również prowadzić działalności zawodowej innej niż wynikająca z pełnienia funkcji sędziowskich.

Ponadto członkowie mogą prowadzić inne zajęcia, które pozostają w ścisłym związku z wykonywaniem ich mandatu, pod warunkiem uzyskania uprzedniej zgody. Te inne zajęcia obejmują reprezentowanie instytucji podczas wydarzeń protokolarnych lub oficjalnych uroczystości oraz uczestnictwo w działalności leżącej w interesie europejskim, takiej jak rozpowszechnianie prawa Unii czy dialog z sądami krajowymi lub międzynarodowymi. Taka zgoda może zostać uzyskana wyłącznie wtedy, gdy dane zajęcie jest zgodne ze zobowiązaniem członka do pełnej dyspozycyjności w zakresie wykonywania pracy w Trybunale oraz z jego obowiązkami niezawisłości, uczciwości i bezstronności. Zgodność tych zajęć ocenia najwyższy organ orzekający danego sądu, w skład którego wchodzą wszyscy jego członkowie.

W trosce o przejrzystość co roku na stronie internetowej Curia publikowane są szczegółowe informacje dotyczące innych działań podejmowanych przez członków.

Obywatelstwo

Istotną cechą składu i funkcjonowania Trybunału jest to, że sędziowie i rzecznicy generalni nie reprezentują swoich państw członkowskich. Zgodnie z uroczystym ślubowaniem pełnią oni swoje obowiązki w sposób niezawisły i bezstronny oraz działają w ogólnym interesie Unii.

Takie jest uzasadnienie przepisu zawartego w art. 18 statutu, zgodnie z którym strona nie może wnosić o zmianę składu Trybunału ze względu na obywatelstwo sędziego bądź ze względu na brak sędziego mającego to samo obywatelstwo co strona.

Oświadczenia o interesach

W momencie objęcia obowiązków członkowie są zobowiązani do złożenia prezesowi oświadczenia dotyczącego ich interesów. Członkowie aktualizują to oświadczenie w przypadku każdej zmiany swojej sytuacji oraz przy każdym co trzyletnim odnowieniu składu Trybunału.

Członkowie są zobowiązani do zgłoszenia szerokiego zakresu interesów i działań, w tym istotnych udziałów finansowych i uprawnień do nieruchomości, działalności zawodowej współmałżonków lub partnerów, określonych pełnionych nieodpłatnie funkcji oraz honorowych funkcji lub wyróżnień. „Istotne udziały finansowe” to wszystkie papiery wartościowe, takie jak akcje, udziały w spółkach, obligacje lub certyfikaty inwestycyjne, posiadane w charakterze właściciela lub użytkownika, z wyłączeniem udziałów zarządzanych w dyskrecjonalny sposób przez osobę trzecią. Oświadczenia o interesach obejmują nie tylko własne udziały finansowe sędziego, ale także udziały współmałżonków lub partnerów oraz małoletnich dzieci pozostających na jego utrzymaniu.

Oświadczenia o interesach stanowią istotny element systemu środków prewencyjnych stosowanych przez Trybunał. Ich celem jest pomoc w identyfikowaniu wszelkich sytuacji, które mogłyby spowodować konflikt interesów lub być obiektywnie postrzegane jako takie w związku z rozpatrywaniem sprawy, a także pomoc w zapobieganiu tym sytuacjom. W związku z tym owe oświadczenia pełnią rolę mechanizmu zapewniającego zarówno przejrzystość, jak i prewencję.

Przydzielanie spraw oraz wyłączenia z orzekania

W ramach początkowego zabezpieczenia niezawisłości sędziowskiej prezes danego sądu przy przydzielaniu spraw należycie uwzględnia informacje zawarte w oświadczeniach o interesach, aby uniknąć jakiegokolwiek konfliktu interesów.

Ocena ta jest przeprowadzana w konkretnym kontekście każdej sprawy poprzez porównanie interesów będących przedmiotem sporu z interesami zadeklarowanymi przez członków. Czynność ta wpisuje się w szerszy zakres analizy przeprowadzanej przez prezesa, mającej na celu nie tylko zapewnienie jakości i bezstronności wymiaru sprawiedliwości, ale także osiągnięcie optymalnego podziału pracy między członków. Ta wieloaspektowa analiza wymaga wstępnego zapoznania się ze sprawą na podstawie dokumentów proceduralnych (które mają charakter poufny), dogłębnej znajomości treści oświadczeń poszczególnych członków oraz ogólnego przeglądu spraw rozpatrywanych przez Trybunał. Jest ona zatem ze swej natury ściśle powiązana z działalnością sądową Trybunału, a nie z jego działalnością administracyjną.

Chociaż przydział spraw stanowi ważny etap praktycznego stosowania zabezpieczeń Trybunału dotyczących konfliktu interesów, wyłączenie z orzekania członka, w przypadku którego występuje konflikt interesów, może nastąpić – na dowolnym etapie postępowania – z inicjatywy prezesa, samego członka lub strony postępowania.

Członkowie mają bowiem obowiązek powiadomić prezesa za każdym razem, gdy uznają, że określona okoliczność może uniemożliwić im udział w rozpatrywaniu sprawy. Podobnie, jeżeli prezes uzna, że członek nie powinien brać udziału w rozpatrywaniu sprawy z konkretnego powodu, informuje o tym danego członka. Mechanizmy te gwarantują możliwość rozwiązania ewentualnych problemów na każdym etapie postępowania.

W takich okolicznościach dany członek nie bierze udziału w rozpatrywaniu sprawy.

Obowiązki po zakończeniu pełnienia funkcji

Zabezpieczenia chroniące niezawisłość i bezstronność mają zastosowanie również po zakończeniu pełnienia funkcji przez członka.

Byli członkowie pozostają związani obowiązkami wynikającymi z pełnionej funkcji sędziowskiej, w tym obowiązkami uczciwości i zachowania tajemnicy.

Zasady etyki ustanawiają również konkretne ograniczenia mające na celu zapobieganie nakładaniu się dawnych funkcji sędziowskich na późniejsze działania zawodowe. Przez trzy lata od zakończenia pełnienia funkcji byli członkowie nie mogą występować w charakterze pełnomocników przed TSUE. Dodatkowe ograniczenia mają zastosowanie do spraw, które były w toku w trakcie ich kadencji lub które są bezpośrednio związane ze sprawami, w których brali udział jako sędziowie lub rzecznicy generalni.

Przepisy te przyczyniają się do utrzymania zaufania do niezależności Trybunału oraz do rzetelności prowadzonych przez niego postępowań sądowych.

Kompleksowy system zabezpieczeń

Sam Trybunał regularnie dokonuje przeglądu swoich wewnętrznych zasad i praktyk w świetle zmieniających się oczekiwań dotyczących przejrzystości i zaufania publicznego.

Zapobieganie konfliktom interesów w Trybunale Sprawiedliwości Unii Europejskiej nie opiera się na jednym mechanizmie. Jest ono zapewniane dzięki kompleksowym ramom obejmującym wymogi kwalifikacyjne, obowiązki etyczne, ograniczenia dotyczące innych zajęć, oświadczenia o interesach, zabezpieczenia związane z przydzielaniem spraw, obowiązek wyłączenia się w stosownych przypadkach z orzekania oraz ograniczenia obowiązujące po zakończeniu pełnienia funkcji.

W ujęciu całościowym zabezpieczenia te mają na celu ochronę niezawisłości i bezstronności członków Trybunału oraz utrzymanie zaufania społecznego do wymiaru sprawiedliwości w Unii Europejskiej.