Comhionannas inscne ag an obair

Réamhrá

Is bunphrionsabal de dhlí an Aontais é an comhionannas inscne san áit oibre. Neartaigh rialuithe na Cúirte an prionsabal ginearálta sin roinnt uaireanta, rud a chinntíonn go gcaitear go cothrom le fir agus mná ina saol gairmiúil. I measc na bpríomhcheisteanna tá:

• Conas is féidir prionsabal an Aontais maidir le cóir chomhionann idir fir agus mná san áit oibre a léiriú agus a chur i bhfeidhm?
• An gceadaítear idirdhealú dearfach?
• Cad a tharlaíonn má dhealraíonn sé go bhfuil na rialacha neodrach i dtaobh inscne ach go bhfuil tionchar níos mó acu i ndáiríre ar inscne amháin ná ar an gceann eile?
• An bhfuil feidhm ag na rialacha céanna maidir le sochair amhail pinsin nó saoire tuismitheora?
• Cad iad na cearta atá ag fostaithe torracha faoi dhlí an Aontais?
• Conas a dhéantar prionsabal an Aontais maidir le cóir chomhionann idir fir agus mná a fhorfheidhmiú i gcomhthéacs na fostaíochta san arm?

Comhionannas inscne ag an obair: Prionsabail ghinearálta

Ba é cás Defrenne an chéad chás mór ag an gCúirt a bhain le comhionannas inscne. Tháinig sé ó chúirt Bheilgeach in 1975 a bhí ag éisteacht cás a d’agair aeróstach, Defrenne, in aghaidh na haerlíne Beilgí SABENA. Rinne sí gearán gur cuireadh iallach uirthi dul ar scor agus í 40 bliain d’aois, agus go raibh cead ag an bhfoireann cábáin fireann oibriú níos faide. Ina theannta sin, ar feadh roinnt blianta, íocadh níos lú léi ná a comhghleacaithe fireanna a bhí ag déanamh an phoist chéanna. Rialaigh an Chúirt go raibh ‘éifeacht dhíreach’ ag prionsabal an phá chomhionainn d’fhir agus do mhná. Ciallaíonn sé sin go bhféadfaí brath air os comhair na gcúirteanna náisiúnta i gcásanna idir daoine aonair agus a bhfostóirí. D’fhéadfadh Defrenne dlí an Aontais a úsáid ina cás i gcoinne a fostóra aerlíne chun pá comhionann a éileamh as obair chomhionann (43/75 Defrenne).

D’fhiafraigh cúirt de chuid na Ríochta Aontaithe den Chúirt Bhreithiúnais in 2019 faoi chás a bhain le fostaithe ollmhargadh na Breataine Tesco, a mhaígh nach raibh pá comhionann acu as obair ar luach comhionann a dhéanamh. Is iad fostaithe a d’oibrigh i siopaí an ollmhargadh a rinne an t-éileamh agus ar íocadh níos lú ná na hoibrithe a bhí fireann go príomha i stórais na cuideachta. Ós rud é nach raibh an obair comhionann, d’eascair an cheist an raibh éifeacht dhíreach ag prionsabal an phá chomhionann as obair chomhionann freisin agus an bhféadfaí brath air os comhair na gcúirteanna náisiúnta. D’áitigh Tesco nach raibh agus nach bhféadfadh na fostaithe úsáid a bhaint as an bprionsabal sin os comhair an bhinse náisiúnta. D’easaontaigh an Chúirt le hargóint Tesco, ag rialú go bhfuil feidhm ag dlí an Aontais maidir le pá comhionann ní hamháin maidir le cásanna a bhaineann le ‘obair comhionann’, ach freisin maidir le ‘obair chomhionann a luach’ (C-624/19 Tesco Stores).

Idirdhealú dearfach

Fiafraíodh den Chúirt freisin an gceadaítear idirdhealú dearfach. Rinne Marschall, múinteoir, iarratas ar ardú céime ach cuireadh in iúl dó go dtabharfaí tosaíocht d’iarrthóir baineann. Bhí sé sin bunaithe ar riail lenar tugadh tosaíocht do mhná le haghaidh ardú céime nuair a bhí na hiarrthóirí uile chomhcháilithe, go háirithe in earnálacha na seirbhíse poiblí ina bhfuil níos lú ban i bpoist ar phá ard. Dheimhnigh an Chúirt go gceadaítear an cineál sin idirdhealaithe dhearfaigh, arb é is aidhm dó aghaidh a thabhairt ar neamhionannas san ionad oibre, faoi dhlí an Aontais chomh fada agus nach bhfuil sé uathoibríoch. Ní féidir iarrthóirí fireanna a eisiamh ón tús agus ní mór measúnú oibiachtúil a dhéanamh ar gach iarrthóir (C-409/95 Marschall).

Idirdhealú indíreach

In 1986, d’fhiafraigh cúirt Ghearmánach den Chúirt Bhreithiúnais faoi chás a bhain le Weber, a d’oibrigh go páirtaimseartha i stór illrannach na Gearmáine Bilka-Kaufhaus ar feadh 15 bliana. Diúltaíodh íocaíochtaí pinsin di toisc gur éiligh a conradh uirthi gur oibrigh sí ann go lánaimseartha ar feadh 15 bliana. D’áitigh Weber, ós rud é go n-oibríonn níos mó ban go páirtaimseartha, go raibh an riail idirdhealaitheach agus gur chuir an riail mná faoi mhíbhuntáiste. Luaigh an Chúirt go bhféadfadh idirdhealú indíreach a bheith mar thoradh ar aon riail lena n-eisiatar oibrithe páirtaimseartha ó scéimeanna pinsin má dhéanann sé difear do líon i bhfad níos mó ban ná fir. Ní fhéadfaí údar a thabhairt le riail den sórt sin ach amháin má bhí sí bunaithe ar chúiseanna oibiachtúla (170/84 Bilka).

In 2016, d’fhiafraigh cúirt Ghréagach den Chúirt Bhreithiúnais faoi cheanglas íosairde chun dul isteach i scoil phóilíneachta. Ní raibh cead ag Kalliri páirt a ghlacadh i gcomórtas chun dul isteach i scoil phóilíneachta na Gréige ós rud é go raibh sí faoi bhun 1.70 méadar ar airde. D’áitigh Kalliri go ndearnadh idirdhealú leis an riail sin in aghaidh na mban. D’aontaigh an Chúirt ar an mbonn gur cosúil go n-oibríonn an riail chun míbhuntáiste i bhfad níos mó ban ná fear. D’fhéadfadh údar a bheith le ceanglas airde dá mbeadh sé iomchuí chun sprioc dhlisteanach a bhaint amach. Sa chás sin, áfach, ba chosúil nach raibh gá le ceanglas airde: ní raibh baint ag an aclaíocht choirp a bhí ag teastáil le haghaidh obair na bpóilíní le híosairde áirithe, agus d’fhéadfaí measúnú níos cothroime a dhéanamh ar thascanna póilíneachta trí mhodhanna nach bhfuil chomh díobhálach céanna do mhná (C-409/16 Kalliri).

Sochair

D’fhiafraigh cúirt Ghréagach den Chúirt Bhreithiúnais in 2014 an bhféadfaí saoire tuismitheora le pá a shéanadh do bhreitheamh Gréagach, Maïstrellis, toisc nach raibh a bhean chéile ag obair ag an am. Sa Ghréig, bhí státseirbhísigh bhaineanna a bhfuil leanaí acu i dteideal saoire tuismitheora le pá i gcónaí. Mar sin féin, ní fhéadfadh státseirbhísigh fhireanna é a fháil ach amháin má bhí máthair a linbh ag obair. D’fhreagair an Chúirt nach féidir le dlí náisiúnta an ceart chun saoire tuismitheora le pá a bhaint de státseirbhísigh fhireanna bunaithe ar stádas fostaíochta a mbanchéile. Idirdhealú díreach ar bhonn inscne a bhí i gceist leis sin. Thairis sin, threisigh sé róil thraidisiúnta inscne, lena gcoinnítear mná i ról cúraim phríomhúil agus fir i ról coimhdeach maidir lena ndualgais tuismitheora (C-222/14 Maïstrellis).

Ceithre bliana ina dhiaidh sin, d’iarr cúirt Spáinneach treoir ar an gCúirt Bhreithiúnais maidir le cóir fhabhrach do mhná a bhfuil beirt leanaí nó níos mó acu. Fuair na mná sin forlíonadh pinsin chun aitheantas a thabhairt do rannchuidiú déimeagrafach na mban leis an tslándáil shóisialta. D’iarr athair beirte an forlíonadh ach diúltaíodh dó. Chinn an Chúirt go raibh an riail sin idirdhealaitheach go díreach agus gur sháraigh sí dlíthe an Aontais maidir le comhionannas inscne. Dúirt an Chúirt nár leor rannchuidiú déimeagrafach na mban leis an tslándáil shóisialta amháin chun údar a thabhairt le cóir neamh-chomhionann (C-450/18 WA v INSS).

Fostaithe torracha

In 1988, fuair an Chúirt Bhreithiúnais ceisteanna ó dhá chúirt náisiúnta — cúirt Ollannach agus cúirt Dhanmhargach — maidir le diúltú do mhná torracha a fhostú agus a dífhostú.

Sa chéad chás, diúltaíodh do Dekker post a fháil in ionad oiliúna tar éis di a nochtadh go raibh sí ag iompar clainne trí mhí, cé gur cuireadh in iúl di gurbh í an t-iarrthóir is oiriúnaí don phost í. Mhínigh an fostóir nach bhféadfaidís Dekker a fhostú toisc nach gcumhdódh árachas an ionaid oiliúna a sochair laethúla le linn saoire mháithreachais (C-177/88 Dekker).

Sa dara cás, briseadh Hertz as a post páirtaimseartha in Aldi tar éis di saoire bhreoiteachta a ghlacadh mar gheall ar aimhréidheanna a bhí mar thoradh ar a toircheas. Chuir Aldi in iúl do Hertz go mbeadh a conradh á fhoirceannadh acu, ós rud é gur ‘gnáthchleachtas’ a bhí ann oibrithe a bhí as láthair go minic mar gheall ar thinneas a dífhostú (C-179/88 Handels- og Kontorfunktionærernes Forbund).

Rialaigh an Chúirt go raibh gníomhartha an dá fhostóir idirdhealaitheach, toisc go sáraíonn sé prionsabal na córa comhionainne d’fhir agus do mhná má dhiúltaítear bean a fhostú nó a dífhostú mar gheall ar thoircheas.

I mbreithiúnais ina dhiaidh sin, rinne an Chúirt tuilleadh forbartha ar a cásdlí maidir le dífhostú fostaithe mar gheall ar thoircheas.

• Shoiléirigh an Chúirt go bhfuil feidhm ag an toirmeasc ar fhostaí torrach a dhífhostú maidir le conarthaí fostaíochta ar théarma seasta agus conarthaí fostaíochta éiginnte araon. Rialaigh sé go bhféadfadh sé a bheith idirdhealaitheach gan conradh téarma shocraithe a athnuachan toisc go raibh an fostaí torrach (C-438/99 Jiménez Melgar agus C-109/00 Tele Danmark A/S).
• D’aithin an Chúirt gur idirdhealú ar bhonn inscne a bhí i gceist le fostaí a dhífhostú le linn a toirchis mar gheall ar neamhláithreachtaí de bharr tinneas a bhaineann le toircheas (C-394/96 Brown).
• Chinn an Chúirt go raibh dífhostú fostaí baineann mar thoradh ar a toircheas nó breith linbh contrártha do dhlí an Aontais, fiú mura gcuirfí an méid sin in iúl don fhostaí tar éis di filleadh ó shaoire mháithreachais (C-460/06 Paquay).
• Chinn an Chúirt nach mór teorainn ama réasúnta a bheith ag oibrí torrach chun agóid a dhéanamh i gcoinne a dífhostaithe. Ní leor tréimhse ghearr ama, amhail coicís, chun comhairle dlí a lorg agus chun cur i gcoinne an dífhostaithe (C-284/23 Haus Jacobus).

In 2008, d’iarr cúirt Ghearmánach treoir ar an gCúirt Bhreithiúnais maidir le cás a bhain le Mayr, ar freastalaí í a briseadh as a post nuair a bhí sí ag céim níos airde i gcóireáil IVF. Rialaigh an Chúirt go gcosnaítear mná a bhfuil IVF á chur orthu faoi dhlí an Aontais ar idirdhealú ar bhonn inscne, toisc nach ndéanann na cineálacha sin gnáthamh leighis difear ach do mhná (C-506/06 Mayr).

Ag obair san arm

In 1997, tharchuir cúirt de chuid na Ríochta Aontaithe cás chuig an gCúirt Bhreithiúnais maidir le comhionannas inscne i ndáil le rochtain ar fhostaíocht san arm. Diúltaíodh aistriú do Sirdar, cócaire in Arm na Breataine agus sa Royal Artillery, chuig na Royal Marines toisc nár ghlac na Marines le mná ag an am. D’admhaigh an Chúirt go gceadaítear le dlí an Aontais rochtain ar aonaid áirithe, amhail aonaid chománlaigh túslíne, a chur in áirithe d’fhir mar gheall ar choinníollacha sonracha imscartha. Mar sin féin, ní mór na heisceachtaí sin a shainiú go cúng. Chuir an Chúirt i dtábhacht nach mór d’eagrú agus riarachán ginearálta na bhfórsaí armtha seasamh le prionsabal an Aontais maidir le cóir chomhionann idir fir agus mná (C-273/97 Sirdar).

Bliain ina dhiaidh sin, d’fhiafraigh cúirt Ghearmánach den Chúirt Bhreithiúnais an bhféadfaí mná a chosc ó phoist mhíleata ina n-úsáidtear airm thine. Diúltaíodh do Kreil ó sheirbhís cothabhála leictreonaice armán Arm Chónaidhme na Gearmáine — chuir an dlí srian ar mhná róil dheonacha a bheith acu i seirbhísí míleata ceoil agus leighis. Chinn an Chúirt gur sháraigh cosc glan ar mhná ó phoist mhíleata ina n-úsáidtear airm dlí an Aontais. Níorbh fhéidir údar a thabhairt le heisiaimh den sórt sin, a dhéanann difear do bheagnach gach post míleata in Arm Chónaidhme na Gearmáine, mar gheall ar chineál sonrach na ról nó na ngníomhaíochtaí (C-285/98 Kreil).

Conclúid

Léiríonn na breithiúnais sin i dteannta a chéile tiomantas na Cúirte an comhionannas inscne a chosaint san áit oibre mar a cheanglaítear le dlí an Aontais. Cinntíonn an Chúirt, i ngach cás a thugtar os a comhair, go ndéantar cleachtais idirdhealaitheacha a dhíchur agus go gcloítear le cóir chomhionann mar bhunphrionsabal de dhlí an Aontais.