Sport

Introduzzjoni

L-isport fl-Ewropa ħafna drabi huwa attività transkonfinali, bit-trasferiment ta’ atleti, bl-organizzazzjoni ta’ kompetizzjonijiet u bix-xandir sportiv li ħafna drabi jinvolvu diversi pajjiżi. F’diversi okkażjonijiet, il-Qorti tal-Ġustizzja ċċarat kif id-dritt tal-Unjoni japplika għal diversi aspetti tal-isport. Fost il-kwistjonijiet ewlenin hemm:

• X’inhuma d-drittijiet tal-atleti bħala ħaddiema fir-rigward tal-libertà ta’ moviment tagħhom?
• Is-setgħat tal-federazzjonijiet sportivi, b’mod partikolari s-setgħa tagħhom li japprovaw l-organizzazzjoni tal-kompetizzjonijiet internazzjonali kollha, imorru kontra d-dritt tal-kompetizzjoni tal-Unjoni?
• Id-drittijiet esklużivi ta’ xandir jistgħu jiġu limitati sabiex jiġi żgurat li l-pubbliku jkun jista’ jara avvenimenti sportivi ta’ importanza fuq it-televiżjoni mingħajr ħlas?

Moviment liberu tal-atleti

Forsi waħda mill-kawżi ġudizzjarji l-iktar famużi ta’ kull żmien hija l-kawża Bosman. L-isem “Bosman” daħal fil-vokabularju sportiv ġenerali, u b’hekk ħoloq kategorija ġdida ta’ trasferimenti bejn klabbs tal-futbol. Wara din il-kawża u l-prinċipji li stabbilixxiet, din kienet storja umana reali.

Jean-Marc Bosman kien plejer għall-klabb Belġjan ta’ RFC Liège. Meta skada l-kuntratt tiegħu fl‑1990, huwa xtaq jibdel it-tim tiegħu u jiċċaqlaq lejn il-klabb Franċiż ta’ Dunkerque. Madankollu, it-trasferiment ġie mblokkat minħabba li Dunkerque ma riedx iħallas il-kumpens mitlub minn Liège. Liège ssospenda lil J.‑M. Bosman u huwa tqiegħed ukoll fil-lista s-sewda mill-klabbs Ewropej kollha li setgħu impjegawh, li ħallih mhux biss qiegħed, iżda wkoll li ma jistax jiġi impjegat.

Qorti Belġjana ressqet din il-kawża quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja, li ddeċidiet li r-regoli dwar il-kumpens għat-trasferiment jirrestrinġu l-moviment liberu tal-plejers li jkunu jixtiequ jilagħbu fi Stat Membru ieħor billi jżommuhom jew billi jiskoraġġuhom milli jitilqu mill-klabbs preċedenti tagħhom anki wara l-iskadenza tal-kuntratt tagħhom. Il-Qorti tal-Ġustizzja indikat ukoll li l-kampjonati tal-futbol ma setgħux jimponu limiti fuq in-numru ta’ plejers barranin tal-Unjoni li l-klabbs setgħu jiskjeraw f’logħba. Is-sentenza Bosman introduċiet l-era ta’ trasferimenti mingħajr ħlas, li ppermettiet fluss ikbar ta’ plejers madwar l-Unjoni (C‑415/93 Bosman).

L-impatt ta’ Bosman kien imur lil hinn mill-futbol u affettwa sport ieħor bħall-basketball, il-handball u l-cricket. F’kawżi sussegwenti, il-Qorti tal-Ġustizzja żviluppat iktar dan il-prinċipju, fejn ikkonstatat li dan japplika wkoll għal ċerti atleti mhux mill-Unjoni. Jekk l-atleta ikun ġej minn pajjiż li jkun ikkonkluda ftehim mal-Unjoni li kien jinkludi regoli dwar il-moviment liberu tal-persuni, dan kien jaqa’ taħt l-istess prinċipji. Fost dawn il-kawżi kien hemm Kolpak (C‑438/00 Deutscher Handballbund), li involva plejer Slovakk tal-handball qabel ma s-Slovakkja kienet Stat Membru, u Simutenkov, plejer tal-futbol Russu li kien jilgħab fi Spanja (C‑265/03 Simutenkov).

Fl‑2008, qorti Franċiża talbet lill-Qorti tal-Ġustizzja kjarifika dwar kuntratt ta’ “joueur espoir”. Olivier Bernard kien iffirma tali kuntratt mal-klabb tal-futbol Olympique Lyonnais. Il-kuntratt kien idaħħlu fl-impenn li jitħarreġ mal-klabb u jiffirma l-ewwel kuntratt professjonali tiegħu ma’ dan tal-aħħar jekk il-klabb jipproponi dan. Madankollu, O. Bernard iffirma ma’ Newcastle United wara l-perijodu ta’ taħriġ tiegħu u Olympique Lyonnais talab kumpens. Il-Qorti tal-Ġustizzja rrikonoxxiet li dawn il-kuntratti jirrestrinġu l-moviment liberu tal-plejers. Madankollu, il-klabbs tal-futbol setgħu legalment jitolbu kumpens għat-taħriġ ta’ plejers żgħażagħ li sussegwentement jiffirmaw l-ewwel kuntratt professjonali tagħhom ma’ klabb ta’ Stat Membru ieħor, b’mod li jkun marbut mal-ispejjeż reali tat-taħriġ (C‑325/08 Olympique Lyonnais).

Fl‑2022, qorti Belġjana ressqet kawża quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja dwar ex plejer tal-futbol professjonali li kien jgħix fi Franza li kien ikkontesta ċerti regoli tal-FIFA dwar it-trasferiment ta’ plejers. Huwa sostna li dawn kienu jipprekluduh milli jiġi impjegat minn klabb tal-futbol Belġjan. Ir-regoli kienu jistipulaw li jekk plejer itemm il-kuntratt tiegħu qabel iż-żmien u mingħajr “raġuni valida”, kemm il-plejer kif ukoll il-klabb il-ġdid tiegħu ikollhom jikkumpensaw lill-klabb preċedenti. Il-klabb il-ġdid jista’ wkoll iħabbat wiċċu ma’ sanzjonijiet u konsegwenzi negattivi oħra, bħal projbizzjoni temporanja fuq it-trasferimenti u dewmien fil-ħruġ ta’ ċertifikati internazzjonali ta’ trasferiment. Il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li r-regoli tal-FIFA kienu jmorru kontra d-dritt tal-Unjoni, billi pprekludew il-moviment liberu tal-plejers tal-futbol professjonali li riedu jtejbu l-logħob tagħhom billi jaħdmu fi klabb ġdid (C‑650/22 FIFA).

Federazzjonijiet sportivi u d-dritt tal-kompetizzjoni

F’żewġ kawżi deċiżi fl-aħħar tal‑2023, il-Qorti tal-Ġustizzja eżaminat l-interazzjoni bejn id-dritt tal-kompetizzjoni u r-regolamentazzjoni tal-isport. Id-dritt tal-kompetizzjoni jipprojbixxi abbuż minn pożizzjoni dominanti f’suq. Madankollu, l-isport spiss jiġi rregolat minn organizzazzjoni waħda li tistabbilixxi r-regoli u torganizza l-isport.

L-ewwel kawża kienet tikkonċerna l-Unjoni Internazzjonali ta’ Pattinaġġ (ISU), li tapprova l-kompetizzjonijiet internazzjonali kollha ta’ pattinaġġ fuq is-silġ. L-ISU kellha s-setgħa li tipprojbixxi lill-atleti minn kull kompetizzjoni jekk jipparteċipaw f’kompetizzjonijiet mhux approvati (C‑124/21 P International Skating Union vs Il‑Kummissjoni).

It-tieni kawża oriġinat mir-reazzjoni tal-FIFA u tal-UEFA għal European Superleague, fejn huma kienu qegħdin jheddu li jissanzjonaw lill-klabbs jew lill-plejers li jipparteċipaw fih (C‑333/21 European Superleague Company).

Fiż-żewġ kawżi, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li dan it-tip ta’ regoli kien illegali. Is-setgħat tal-FIFA, tal-UEFA u tal-ISU ma kienu suġġetti għal ebda tip ta’ qafas li jiggarantixxi li kienu trasparenti, oġġettivi, nondiskriminatorji u proporzjonati. B’riżultat ta’ dan, kienu jfixklu l-kompetizzjoni ħielsa fis-suq tal-Unjoni. Il-Qorti tal-Ġustizzja ppreċiżat ukoll li dawn ir-regoli huma ta’ ħsara għall-plejers u għall-atleti, billi jipprekluduhom milli jipparteċipaw f’kompetizzjonijiet ġodda u innovattivi. Huma kienu wkoll ta’ ħsara għall-mezzi tax-xandir u għall-ispettaturi, u b’hekk ċaħħduhom mill-possibbiltà li jaraw dawn il-kompetizzjonijiet.

Fl‑2021 ukoll, qorti Belġjana talbet lill-Qorti tal-Ġustizzja tagħti deċiżjoni dwar każ li jinvolvi plejer tal-futbol u klabb tal-futbol Belġjan li kkontestaw regoli dwar il-“plejers imrawma lokalment”. Din ir-regola kellha l-għan li tħeġġeġ l-iżvilupp tat-talent lokali. Il-Qorti tal-Ġustizzja sabet li dawn ir-regoli setgħu jkunu illegali skont id-dritt tal-kompetizzjoni tal-Unjoni peress li kienu jillimitaw il-kapaċità tal-klabbs li jikkompetu billi jirreklutaw plejers ta’ talent irrispettivament minn fejn dawn kienu mħarrġa. Hija ddeċidiet ukoll li r-regoli setgħu jkunu indirettament diskriminatorji fir-rigward tal-plejers ġejjin minn Stati Membri oħra. Madankollu, il-Qorti tal-Ġustizzja ħalliet f’idejn il-qorti Belġjana sabiex tiddetermina jekk dawn ir-regoli kinux iġġustifikati mill-għan li jiġu inkoraġġuti, fuq livell lokali, ir-reklutaġġ u t-taħriġ ta’ plejers żgħażagħ tal-futbol professjonali (C‑680/21 Royal Antwerp Football Club).

Xandir tal-isport

Bħala prinċipju, id-detenturi tad-drittijiet ta’ avvenimenti sportivi huma liberi li jbigħu d-drittijiet tagħhom tax-xandir lil min jixtiequ. Madankollu, skont id-dritt tal-Unjoni, l-Istati Membri jistgħu jinsistu li ċerti avvenimenti ta’ “importanza primarja għas-soċjetà” għandhom jixxandru fuq stazzjonijiet ta’ bla ħlas. Dan jillimita l-ammont ta’ flus li d-detenturi tad-drittijiet jistgħu jirċievu għad-drittijiet tax-xandir. Ir-Renju Unit u l-Belġju kienu elenkaw il-logħob kollu tat-Tazza tad-Dinja tal-futbol u r-Renju Unit ukoll il-logħob kollu tal-EURO bħala avvenimenti ta’ “importanza primarja”. Il-FIFA u l-UEFA sostnew li ħafna logħob ma kienx ta’ importanza primarja għal dawn il-pajjiżi. Pereżempju, il-logħob fi grupp li ma jinvolvix timijiet mir-Renju Unit jew il-Belġju ma kellux jitqies li kien sinjifikattiv. Il-Qorti Ġenerali qablet mar-Renju Unit u mal-Belġju. Hija rrikonoxxiet li l-Istati Membri jistgħu jikklassifikaw il-logħob kollu f’dawn il-kompetizzjonijiet bħala avvenimenti kbar għas-soċjetà. Il-Qorti Ġenerali nnotat li anki l-logħbiet “mhux ta’ importanza primarja” jistgħu jinfluwenzaw il-progress tat-timijiet nazzjonali u l-kompetizzjoni globali. Għalkemm ix-xandir ta’ dawn il-logħob fuq it-televiżjoni mingħajr ħlas tillimita d-drittijiet esklużivi ta’ xandir tal-FIFA u tal-UEFA, il-Qorti Ġenerali qieset li dawn ir-restrizzjonijiet setgħu jiġu ġġustifikati min-neċessità li jiġi protett id-dritt għall-informazzjoni tal-pubbliku u li jiġi ggarantit l-aċċess liberu għall-avvenimenti ta’ importanza għas-soċjetà (T‑385/07, T‑55/08, T‑68/08 FIFA u UEFA vs Il‑Kummissjoni).

Fl‑2008, qorti tar-Renju Unit staqsiet lill-Qorti tal-Ġustizzja dwar il-mod kif inbiegħu d-drittijiet ta’ xandir tal-English Premier League. Kull xandar kien awtorizzat biss juri logħbiet f’żona speċifika. Dan kien ifisser li t-telespettaturi setgħu jaraw biss il-logħbiet tal-Premier League ippreżentati mill-organizzazzjonijiet tax-xandir tal-Istat Membru fejn kienu jgħixu. Fir-Renju Unit, l-istabbilimenti tal-ikel u tax-xorb kienu jixtru kards ta’ dekodifikazzjoni mill-Greċja, li kien jippermettilhom jaċċedu għal-logħbiet tal-Premier League u kienu jxandruhom. Il-Qorti tal-Ġustizzja ddikjarat li kull sistema ta’ liċenzji li tagħti lix-xandara drittijiet esklużivi fi Stat Membru u li tipprojbixxi lit-telespettaturi milli jaraw ix-xandiriet b’kard ta’ dekodifikazzjoni fi Stati Membri oħra tmur kontra d-dritt tal-Unjoni. Madankollu, hija ddeċidiet li x-xandir tal-logħob f’postijiet pubbliċi, bħall-istabbilimenti tal-ikel u tax-xorb, kellhom jiġu awtorizzati jekk ix-xandir kien jinkludi elementi protetti mid-drittijiet tal-awtur, bħas-sekwenza video tal-ftuħ jew il-mużika (C‑403/08 u C‑429/08, Football Association Premier League et, Murphy).

F’kawża oħra, il-Qorti tal-Ġustizzja tat deċiżjoni dwar l-użu ta’ videos qosra minn avvenimenti sportivi fil-programmi ta’ informazzjoni. Skont ir-regoli tal-Unjoni, ix-xandara għandhom jitħallew jużaw il-videos f’rapporti tal-aħbarijiet fil-qosor dwar avvenimenti ta’ interess pubbliku, anki meta avvenimenti bħal dawn ikunu koperti minn drittijiet esklużivi ta’ xandir. Filwaqt li l-organizzazzjoni li tipprovdi l-aħbarijiet tista’ tintalab tħallas, dan għandu jkun limitat għall-ispejjeż tekniċi tal-aċċess għas-sinjal. Sky Österreich, li kellha drittijiet esklużivi fuq ċerti avvenimenti sportivi, sostniet li dan ma kienx jieħu inkunsiderazzjoni l-ispejjeż usa’ marbuta mal-għoti ta’ liċenzji u l-produzzjoni. Madankollu, il-Qorti tal-Ġustizzja kkonfermat li l-kumpens għall-għoti tal-aċċess għall-programmi mxandra jista’ jkun limitat għall-ispejjeż tekniċi marbuta direttament mal-provvista tas-sinjal. Din il-limitazzjoni tipproteġi d-dritt fundamentali taċ-ċittadini għall-informazzjoni u tiggarantixxi l-aċċess tal-pubbliku għall-informazzjoni prinċipali dwar avvenimenti ta’ importanza bħall-logħbiet tal-futbol, minkejja l-ftehimiet ta’ esklużività (C‑283/11 Sky Österreich).

Konklużjoni

Permezz ta’ dawn is-sentenzi, il-Qorti tal-Ġustizzja u l-Qorti Ġenerali żguraw li kulħadd ikun jista’ jibbenefika mid-dritt tiegħu ta’ moviment liberu u mill-protezzjoni mogħtija mir-regoli tal-kompetizzjoni tal-Unjoni filwaqt li rrikonoxxew ir-rwol partikolari tal-isport fis-soċjetà tagħna.