Ενωσιακά σήματα και σχέδια/υποδείγματα

Εισαγωγή

Τα ενωσιακά σήματα ισχύουν σε ολόκληρη την Ένωση. Η αίτηση καταχώρισης σήματος πρέπει πάντοτε να προσδιορίζει ποια προϊόντα και/ή ποιες υπηρεσίες αφορά. Υποβάλλεται στο Ευρωπαϊκό Γραφείο Διανοητικής Ιδιοκτησίας, το οποίο είναι γνωστό ως EUIPO. Στη συνέχεια, το EUIPO αποφασίζει εάν το σήμα γίνεται δεκτό για καταχώριση. Το EUIPO διαθέτει δική του εσωτερική διαδικασία επανεξέτασης, στο πλαίσιο της οποίας ένα τμήμα προσφυγών μπορεί να ανατρέψει ή να επιβεβαιώσει την αρχική απόφαση. Το Γενικό Δικαστήριο εκδικάζει τις ένδικες προσφυγές κατά των αποφάσεων των τμημάτων προσφυγών του EUIPO.

Χάρη στα εμπορικά σήματα, οι καταναλωτές αναγνωρίζουν εύκολα την προέλευση των προϊόντων και των υπηρεσιών. Βλέποντας το αντίστοιχο λογότυπο, σύμβολο ή όνομα πάνω σε ένα προϊόν, γνωρίζουν κατευθείαν ότι το προϊόν προέρχεται από συγκεκριμένη εταιρία. Για να μπορεί όμως να επιτελέσει τη λειτουργία αυτή, το σήμα πρέπει να έχει διακριτικό χαρακτήρα. Πρέπει να είναι, δηλαδή, ικανό να διακρίνει τα προϊόντα και τις υπηρεσίες μιας εταιρίας από τα προϊόντα και τις υπηρεσίες των άλλων. Δεν καταχωρίζονται τα σήματα που είναι εντελώς κοινότοπα ή απλώς περιγράφουν το προϊόν ή την υπηρεσία, ενώ απαγορεύεται να υπάρχει κίνδυνος σύγχυσης μεταξύ των σημάτων. Οι υποθέσεις τις οποίες δικάζει το Γενικό Δικαστήριο αφορούν, στην πλειονότητά τους, αυτά ακριβώς τα ζητήματα.

Επίσης, δεν επιτρέπεται η καταχώριση σημάτων με δόλιο σκοπό. Η καταχώριση επιβάλλεται να είναι καλόπιστη, ενώ πρέπει να γίνεται και ουσιαστική χρήση του σήματος. Εάν ένα σήμα παραμένει αχρησιμοποίητο, δεν είναι δυνατή η επίκλησή του προκειμένου να παρεμποδιστεί τρίτος να καταχωρίσει παρόμοιο σήμα. Το Γενικό Δικαστήριο έχει ασχοληθεί συχνά και με τέτοιες περιπτώσεις.

Επιπλέον, απαγορεύεται η καταχώριση σημάτων που αντίκεινται στη δημόσια τάξη ή στα χρηστά ήθη.

Ενίοτε, είναι δυνατόν να καταχωριστεί ως σήμα το σχήμα προϊόντος ή ένας ήχος.

Από την πλευρά τους, τα σχέδια/υποδείγματα μπορούν υπό προϋποθέσεις να απολαύουν προστασίας ως αντικείμενα διανοητικής ιδιοκτησίας. Πρόκειται για ζητήματα επί των οποίων έχει επίσης αποφανθεί το Γενικό Δικαστήριο στη νομολογία του.

Εγγενής έλλειψη διακριτικού χαρακτήρα

Ορισμένες φορές τα σημεία τα οποία ζητείται να καταχωριστούν ως σήματα στερούνται εγγενώς διακριτικού χαρακτήρα. Αυτό συμβαίνει, λόγου χάρη, αν το σημείο αποτελείται από απλά γεωμετρικά σχήματα ή είναι εντελώς κοινότοπο.

Για παράδειγμα, το 2024 το Γενικό Δικαστήριο επιβεβαίωσε την απόφαση του EUIPO ότι η Chiquita Brands δεν μπορούσε να καταχωρίσει ένα απλό μπλε και κίτρινο οβάλ ως ενωσιακό σήμα για φρέσκα φρούτα.

Κρίθηκε σχετικά ότι το σημείο, που ήταν ουσιαστικά το φόντο του λογότυπου της Chiquita χωρίς λέξεις, συνίστατο σε ένα βασικό γεωμετρικό σχήμα χωρίς διακριτικό χαρακτήρα (T-426/23 Chiquita Brands).

Περιγραφικά σημεία

Το 2017, η γερμανική φαρμακευτική εταιρία Stada Arzneimittel υπέβαλε αίτηση καταχώρισης του σημείου «ViruProtect» ως ενωσιακού σήματος για φαρμακευτικά προϊόντα. Το Γενικό Δικαστήριο συμφώνησε με την εκτίμηση του EUIPO ότι το ενδιαφερόμενο κοινό –δηλαδή τα άτομα που είναι πιθανότερο να βρεθούν μπροστά στο σήμα και στα προϊόντα τα οποία θα το φέρουν επάνω τους– θα ερμήνευε το λεκτικό αυτό σημείο υπό την έννοια ότι το προϊόν «προστατεύει από ιούς». Άρα το σήμα ήταν υπερβολικά περιγραφικό για τα προϊόντα για τα οποία ζητήθηκε η καταχώριση και, συνεπώς, δεν μπορούσε να καταχωριστεί (T-487/18 Viruprotect).

Σε δύο άλλες υποθέσεις, το Γενικό Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι τα ονόματα δύο πριγκιπάτων ήταν αμιγώς περιγραφικά της προέλευσης ή του προορισμού των προϊόντων ή των υπηρεσιών. Ειδικότερα, με αποφάσεις του 2015 και του 2022 αντίστοιχα, το Γενικό Δικαστήριο διαπίστωσε ότι τα σήματα που περιείχαν ως κυρίαρχο στοιχείο τις λέξεις «MONACO» και «Andorra» ήταν αμφότερα αμιγώς περιγραφικά. Επομένως, δεν ήταν δυνατή η καταχώρισή τους ως ενωσιακών σημάτων (T‑197/13 MEM και T-806/19 Govern d’Andorra).

Κίνδυνος σύγχυσης

Το 2011, ο Αργεντινός ποδοσφαιριστής Lionel Messi υπέβαλε αίτηση για την καταχώριση του ονόματος «MESSI» ως ενωσιακού σήματος για προϊόντα σχετικά με τον αθλητισμό. Το EUIPO απέρριψε την αίτηση, με την αιτιολογία ότι θα μπορούσε να προκληθεί σύγχυση με το υφιστάμενο σήμα «MASSI» που ήταν ήδη καταχωρισμένο για παρόμοια προϊόντα. Ωστόσο, το 2018, το Γενικό Δικαστήριο ακύρωσε την απόφαση του EUIPO, κρίνοντας ότι το όνομα Messi ήταν τόσο γνωστό, ώστε αποκλειόταν οποιοσδήποτε κίνδυνος σύγχυσης μεταξύ των δύο σημάτων. Εν συνεχεία ασκήθηκε αναίρεση ενώπιον του Δικαστηρίου, το οποίο επικύρωσε την απόφαση του Γενικού Δικαστηρίου. Επιβεβαίωσε ότι η φήμη εκείνου που ζητεί την καταχώριση σήματος είναι πράγματι κρίσιμος παράγοντας που πρέπει να λαμβάνεται υπόψη όταν αξιολογούνται η αντίληψη του κοινού και ο κίνδυνος σύγχυσης με άλλο σήμα. Στην προκειμένη περίπτωση, θεωρήθηκε πασίγνωστο γεγονός ότι ο Lionel Messi είναι ποδοσφαιριστής παγκοσμίου φήμης. Ως εκ τούτου, μπορούσε να καταχωρίσει το όνομά του ως ενωσιακό σήμα (T-554/14 MESSI και C-474/18 P Messi Cuccittini).

Το 2012, το Γενικό Δικαστήριο συμφώνησε με το EUIPO ότι η λέξη «VIAGUARA» δεν έπρεπε να γίνει δεκτή προς καταχώριση ως ενωσιακό σήμα για ποτά. Ο λόγος ήταν ότι προϋπήρχε το σήμα VIAGRA. Μολονότι αναγνώρισε ότι τα ποτά και τα φάρμακα είναι διαφορετικά προϊόντα, το Γενικό Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι ήταν πιθανόν η VIAGUARA να αντλήσει αθέμιτο όφελος από τη φήμη του σήματος VIAGRA. Ο μέσος καταναλωτής θα μπορούσε να παραπλανηθεί και να πιστέψει ότι τα ποτά θα είχαν παρόμοιες ιδιότητες με το φαρμακευτικό προϊόν (και, πιο συγκεκριμένα, αύξηση της λίμπιντο) (T-332/10 Viaguara).

Ουσιαστική χρήση και καλή πίστη

Μια άλλη σημαντική απαίτηση ως προς τα ενωσιακά σήματα είναι ότι πρέπει να γίνεται «ουσιαστική χρήση» τους. Αυτό σημαίνει ότι επιβάλλεται να χρησιμοποιούνται πραγματικά στο εμπόριο και όχι απλώς να καταχωρίζονται προκειμένου να παρεμποδίζονται άλλοι από το να τα χρησιμοποιούν.

Η ιρλανδική αλυσίδα ταχυφαγείων Supermac's και η αμερικανική αλυσίδα ταχυφαγείων McDonald's ενεπλάκησαν σε μια δικαστική διαμάχη με αντικείμενο το ενωσιακό σήμα «Big Mac», το οποίο είχε καταχωριστεί για τα McDonald's από το 1996. Το 2017, η Supermac's ζήτησε να κηρυχθεί η McDonald's έκπτωτη των δικαιωμάτων της επί του εν λόγω σήματος σε σχέση με ορισμένα προϊόντα. Το Γενικό Δικαστήριο διαπίστωσε ότι δεν είχε γίνει από τη McDonald's «ουσιαστική» χρήση του σήματος «Big Mac» για προϊόντα πουλερικών, όπως σάντουιτς με κοτόπουλο, επί μια συνεχόμενη πενταετία. Κατά συνέπεια, η McDonald's «έχασε» το ενωσιακό σήμα της για τα συγκεκριμένα προϊόντα (T-58/23 BIG MAC).

Κάθε ενωσιακό σήμα πρέπει να καταχωρίζεται καλόπιστα, δηλαδή με ειλικρινείς και θεμιτές προθέσεις. Το 2013, καταχωρίστηκε από το EUIPO το σήμα «NEYMAR». O C. Moreira, ο οποίος είχε υποβάλει την αίτηση καταχώρισης, ουδεμία σχέση είχε με τον διάσημο Βραζιλιάνο ποδοσφαιριστή Neymar da Silva Santos Júnior. Αργότερα, κατόπιν αίτησης του Neymar, το EUIPO κήρυξε το σήμα άκυρο. Το Γενικό Δικαστήριο επικύρωσε την απόφαση του EUIPO, καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι ο C. Moreira ενήργησε κακόπιστα όταν υπέβαλε την αίτηση καταχώρισης. Τα επιχειρήματά του ότι δεν είχε επίγνωση της φήμης του Neymar κατά τον χρόνο υποβολής της αίτησης και ότι η επιλογή του ονόματος «NEYMAR» οφειλόταν σε «απλή σύμπτωση» κρίθηκαν αβάσιμα και απορρίφθηκαν (T-795/17 NEYMAR).

Δημόσια τάξη και χρηστά ήθη

Το 2019, το Γενικό Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι ορθώς το EUIPO είχε απορρίψει την αίτηση καταχώρισης σήματος με τις λέξεις «Cannabis Store Amsterdam» σε φόντο που απεικόνιζε φύλλα μαριχουάνας. Η φράση παρέπεμπε σαφώς στην κάνναβη, ένα ναρκωτικό που είναι παράνομο σε πολλά κράτη μέλη. Αυτό αρκούσε για να απορριφθεί το σήμα ως αντίθετο προς τη δημόσια τάξη (T‑683/18 Sante Conte).

Το 2024, το Γενικό Δικαστήριο συμφώνησε με το EUIPO ότι δεν έπρεπε να καταχωριστεί ως ενωσιακό σήμα το όνομα «Pablo Escobar». Ειδικότερα, έκρινε ότι ορθώς το EUIPO είχε εστιάσει στην αντίληψη του ισπανικού κοινού, δεδομένων των δεσμών μεταξύ της Ισπανίας και της Κολομβίας. Κατά την εκτίμηση του Γενικού Δικαστηρίου, θα ήταν φυσιολογικό οι συνετοί Ισπανοί καταναλωτές ενός μέσου επιπέδου ευαισθησίας και ανοχής να συνδέσουν το διαβόητο όνομα με τη διακίνηση ναρκωτικών, τη ναρκο-τρομοκρατία και την εγκληματικότητα, ανεξάρτητα μάλιστα από το γεγονός ότι ουδέποτε εκδόθηκε καταδικαστική απόφαση εις βάρος του Pablo Escobar (T-255/23 Pablo Escobar).

Σχήματα και ήχοι

Τα ενωσιακά σήματα δεν περιορίζονται σε λέξεις, εικόνες ή λογότυπα. Τα σχήματα και οι ήχοι μπορούν επίσης να προστατευθούν.

Το 1999, η εταιρία Rubik's Brand κατοχύρωσε τρισδιάστατο ενωσιακό σήμα για το σχήμα του κύβου του Ρούμπικ. Επτά χρόνια αργότερα, ένας Γερμανός κατασκευαστής παιχνιδιών ζήτησε να κηρυχθεί άκυρο το σήμα, υποστηρίζοντας ότι προστατεύει μια τεχνική λύση (τον περιστρεφόμενο μηχανισμό του κύβου) η οποία θα έπρεπε κανονικά να καλύπτεται από δίπλωμα ευρεσιτεχνίας. Αρχικώς η αίτηση απορρίφθηκε, αλλά κατόπιν αποφάσεων του Γενικού Δικαστηρίου και του Δικαστηρίου, το EUIPO κήρυξε όντως άκυρο το σήμα το 2017. Η Rubik's Brand προσέβαλε τη νέα αυτή απόφαση, αλλά το Γενικό Δικαστήριο την επικύρωσε, κρίνοντας ότι το ενωσιακό δίκαιο σημάτων απαγορεύει την καταχώριση σχημάτων που είναι απαραίτητα για την επίτευξη ενός τεχνικού αποτελέσματος. Στην περίπτωση του κύβου του Ρούμπικ, το Γενικό Δικαστήριο κατέληξε ότι το συνολικό σχήμα του κύβου και οι μαύρες γραμμές πλέγματος ήταν στοιχεία απαραίτητα για τη λειτουργία του (T-601/17 Rubik´s Brand).

Το 2018, η Ardagh Metal Beverage Holdings υπέβαλε στο EUIPO αίτηση καταχώρισης ηχητικού σημείου ως ενωσιακού σήματος για διάφορα ροφήματα και μεταλλικά κουτάκια ροφημάτων. Επρόκειτο για τον ήχο από το άνοιγμα μεταλλικού κουτιού ανθρακούχου ποτού, ακολουθούμενο από τον ήχο των φυσαλίδων που δημιουργούνται σχεδόν αμέσως μετά. Το EUIPO απέρριψε την αίτηση, με την αιτιολογία ότι το ηχητικό σημείο δεν είχε διακριτικό χαρακτήρα. Στην πρώτη απόφαση την οποία εξέδωσε ποτέ αναφορικά με την καταχώριση σήματος υποβληθέντος σε ηχητικό αρχείο, το Γενικό Δικαστήριο επιβεβαίωσε ότι η αίτηση έπρεπε να απορριφθεί. Το σκεπτικό του ήταν ότι ο ήχος έπρεπε να θεωρηθεί μάλλον λειτουργικός ή τεχνικός, αφού απλώς έμοιαζε με τυπικούς θορύβους που σχετίζονται με ποτά. Επομένως, δεν θα ήταν δηλωτικός της προέλευσης των προϊόντων από συγκεκριμένη εταιρία (T-668/19 Ardagh Metal Beverage Holdings).

Σχέδια/υποδείγματα

Τα σχέδια/υποδείγματα τυγχάνουν προστασίας ως ειδική μορφή δικαιώματος διανοητικής ιδιοκτησίας. Υπεύθυνος για αυτά, όπως και για τα σήματα, είναι ο EUIPO.

Το σχέδιο/υπόδειγμα για τα παιδικά τουβλάκια Lego προστατεύεται στην Ένωση από το 2010. Μετά από προσφυγή μιας γερμανικής εταιρίας, της Delta Sport Handelskontor, το EUIPO αποφάνθηκε το 2022 ότι το σχέδιο/υπόδειγμα εξακολουθούσε να προστατεύεται βάσει μιας εξαίρεσης του ενωσιακού δικαίου, η οποία προβλέπεται ειδικά για τα αρθρωτά συστήματα, δηλαδή για σύνολα εξαρτημάτων που συναρμολογούνται μεταξύ τους με ποικίλους τρόπους για να προκύψουν διάφορα αντικείμενα. Το Γενικό Δικαστήριο επικύρωσε την απόφαση του EUIPO. Έκρινε ότι η Delta Sport Handelskontor αδυνατούσε να αποδείξει ότι το σχέδιο/υπόδειγμα για τα τουβλάκια Lego δεν ήταν αρκετά καινοτόμο ή μοναδικό ώστε να εμπίπτει στην εξαίρεση. Προσέθεσε δε ότι για να κηρυχθεί άκυρο ένα σχέδιο/υπόδειγμα θα έπρεπε όλα τα χαρακτηριστικά του να στερούνται προστασίας, ενώ η επιχειρηματολογία της Delta Sport Handelskontor αφορούσε ένα μόνον χαρακτηριστικό (T-537/22 Lego).

Συμπέρασμα

Όλες αυτές οι αποφάσεις καταδεικνύουν τον καίριο ρόλο του ΔΕΕ, και ιδίως του Γενικού Δικαστηρίου, ως ερμηνευτή του ενωσιακού δικαίου των σημάτων και των σχεδίων/υποδειγμάτων. Συγκροτούν μια νομολογία μέσω της οποίας επιτυγχάνεται μια σημαντική στάθμιση ανάμεσα, αφενός, στην προστασία της διανοητικής ιδιοκτησίας και, αφετέρου, στην ενίσχυση του υγιούς ανταγωνισμού, προς το συμφέρον τόσο των καταναλωτών όσο και των επιχειρήσεων.