Idirdhealú

Réamhrá

Le dlí an Aontais tugtar cosaint ó idirdhealú ar fhorais gnéis, cine, datha, tionscnaimh eitnigh nó sóisialta, gnéithe géiniteacha, teanga, reiligiún nó creidimh, tuairim pholaitiúil nó aon tuairim eile, ballraíocht de mhionlach náisiúnta, maoin, breith, míchumas, aois nó claonadh gnéasach i réimse na fostaíochta. Baineann cosaint ó idirdhealú ciníoch nó eitneach, nó idirdhealú bunaithe ar inscne freisin le rochtain a fháil ar earraí agus ar sheirbhísí agus le slándáil shóisialta. Le blianta beaga anuas, iarradh ar an gCúirt na rialacha sin a chur i bhfeidhm maidir le réimse leathan cásanna agus bhí ról ríthábhachtach aici maidir le cearta bunúsacha a chosaint agus idirdhealú a chomhrac. I measc na bpríomhcheisteanna tá:

• An bhfuil fostóir in ann a cheangal ort reiligiún ar leith a bheith agat le haghaidh poist?
• An féidir le fostóirí cosc a chur ar shiombailí reiligiúnacha, amhail caifiríní Ioslamacha, a chaitheamh ag an obair?
• Conas is féidir ‘míchumas’ a shainiú?
• An féidir le fostóirí agus cuideachtaí beartais a fhorfheidhmiú a dhéanann idirdhealú go hindíreach nó go díreach bunaithe ar eitneacht faoi dhlí an Aontais?
• An féidir inscne a úsáid mar chúinse chun préimheanna árachais a shocrú?

Idirdhealú ar bhonn reiligiúin

Iarradh ar an gCúirt Bhreithiúnais rialú a thabhairt ar chásanna idirdhealaithe ar bhonn reiligiúin ag an obair. Chinn sí cásanna maidir le cé acu ar féidir le fostóir a éileamh go leanann fostaí reiligiún áirithe agus an féidir le fostóirí siombailí reiligiúnacha sofheicthe a thoirmeasc san ionad oibre.

Ceanglais reiligiúnacha le haghaidh fostaíochta

In 2016, d’fhiafraigh cúirt Ghearmánach den Chúirt Bhreithiúnais an bhféadfadh ceangal reiligiúnach ar leith a bheith ag teastáil ó eaglais le haghaidh poist. Rinne Egenberger, nach raibh ina ball d’aon reiligiún, iarratas ar phost san Eaglais Protastúnach. Mar sin féin, níor tugadh cuireadh chun agallaimh di toisc gur ceanglaíodh leis an tairiscint poist ar iarratasóirí a bheith ina mbaill d’eaglais Protastúnach nó d’eaglais Chríostaí ghaolmhar sa Ghearmáin. Rialaigh an Chúirt nach raibh an cineál sin ceanglais neamhdhleathach go huathoibríoch, ach nach mór é a bheith faoi réir athbhreithniú breithiúnach ag cúirteanna náisiúnta. Ní mór é a bheith riachtanach agus údar oibiachtúil a bheith leis bunaithe ar éiteas na heaglaise chomh maith le nádúr agus imthosca an phoist. Ní mór dó prionsabal na comhréireachta a chomhlíonadh freisin (C-414/16 Egenberger).

Scaoileadh le JQ, dochtúir sinsearach in ospidéal Caitliceach, tar éis dó athphósadh tar éis colscaradh. D’áitigh an t-ospidéal gur sháraigh sé sin a dhualgas dílseachta faoina chonradh oibre, toisc go rabhthas ag súil go ndéanfadh bainisteoirí Caitliceacha seasamh le tuairimí na hEaglaise go bhfuil an pósadh ‘naofa agus doscaoilte’. Tar éis ceist a fháil ó chúirt Ghearmánach in 2017, mheas an Chúirt Bhreithiúnais go bhféadfadh sé gur idirdhealú reiligiúnach a bheadh i gceist. Níor dhealraigh sé gur fíorcheanglas nó ceanglas dlisteanach poist é ceangal a chur ar dhochtúir sinsearach rialacha Caitliceacha maidir le pósadh a leanúint, a d’fhéadfadh údar a bheith leis. D’athdhearbhaigh an Chúirt gur bunphrionsabal de dhlí an Aontais é an toirmeasc ar idirdhealú ar bhonn reiligiúin, ar féidir le daoine aonair brath air i ndíospóidí dhlí an Aontais (C-68/17 IR v JQ).

Siombailí reiligiúnacha infheicthe ag an obair

Tháinig dhá chás chun na Cúirte i ndiaidh a chéile go tapa in 2015 faoi thoirmisc ar chaifiríní Ioslamacha ag an obair.

Rinne cúirt Bheilgeach a d’éist cás a thionscain Achbita, a briseadh as a post leis an ngnólacht slándála G4S, an chéad chás a tharchur toisc gur éiligh sí caifirín Ioslamach a chaitheamh ag an obair. Ar dtús, bhí riail neamhscríofa ag G4S lenar cuireadh cosc ar chomharthaí infheicthe de chreidimh pholaitiúla, fhealsúnacha nó reiligiúnacha san áit oibre. In 2006, tar éis do Achbita a chur in iúl go raibh sé ar intinn aici caifirín Ioslamach a chaitheamh ag an obair, chuir G4S an riail sin ar bhonn foirmiúil agus chuir sé cosc sainráite ar fhostaithe na cineálacha sin siombailí infheicthe a chaitheamh ag an obair.

Tháinig an dara cás ó chúirt de chuid na Fraince a d’éist agóid le Bougnaoui, a briseadh as a post mar innealtóir deartha ag Micropole. Chaith sí caifirín Ioslamach le linn a hintéirneachta agus lean sí de sin a dhéanamh tar éis di a bheith fostaithe. Tar éis do chustaiméir gearán a dhéanamh faoina caifirín, áfach, d’iarr Micropole uirthi é a bhaint mar gheall ar a mbeartas neodrachta. Nuair a dhiúltaigh Bougnaoui é a bhaint, scaoileadh léi.

Sna cásanna sin, d’admhaigh an Chúirt gur féidir le cuideachtaí cosc a chur ar fhostaithe siombailí infheicthe polaitiúla, fealsúnacha nó reiligiúnacha a chaitheamh. Ní idirdhealú díreach é toirmeasc ginearálta den chineál sin. Mar sin féin, d’fhéadfadh idirdhealú indíreach a bheith mar thoradh air má chuireann sé daoine a bhfuil reiligiún ar leith acu faoi mhíbhuntáiste. Is féidir údar a thabhairt leis an t-idirdhealú indíreach sin má choinníonn an fostóir dianbheartas neodrachta i gcaidreamh le custaiméirí, agus mura gcuireann sé an toirmeasc i bhfeidhm ach amháin maidir le fostaithe a mbíonn teagmháil amhairc acu le custaiméirí agus má mheasann sé poist mhalartacha a thairiscint do na fostaithe sin gan teagmháil a dhéanamh le custaiméirí. Chuir an Chúirt in iúl go soiléir freisin, in éagmais dianbheartas neodrachta ón bhfostóir, nach féidir le roghanna custaiméirí amháin údar a thabhairt le haghaidh toirmeasc den sórt sin  (C-157/15 G4S Secure Solutions agus C-188/15 Bougnaoui).

In 2020, d’iarr cúirt Bheilgeach treoir ón gCúirt Bhreithiúnais maidir le cás inar diúltaíodh intéirneacht do bhean Mhoslamach ag an gcuideachta tithíochta sóisialta SCRL toisc go raibh sé beartaithe aici caifirín a chaitheamh ag an obair. Chuir SCRL dianbheartas neodrachta i bhfeidhm, rud a chuir cosc ar gach clúdach cinn, lena n-áirítear caipíní, hataí agus caifiríní. I gcomhréir lena cásdlí roimhe seo, chinn an Chúirt nach idirdhealú díreach é toirmeasc ginearálta ar shiombailí infheicthe reiligiúnacha, fealsúnacha nó spioradálta fad agus a chuirtear i bhfeidhm go cothrom é maidir le gach fostaí. Mar sin féin, d’fhéadfadh idirdhealú indíreach a bheith mar thoradh air má dhéanann sé difear díréireach do ghrúpaí áirithe. Ní féidir údar a thabhairt leis sin ach amháin más féidir le fostóirí a chruthú go bhfuil géarghá le beartas den sórt sin. Chuir an Chúirt i bhfios go láidir nár leor an gá atá le neodracht a choinneáil ina haonair (C-344/20 SCRL).

In 2022, d’fhiafraigh cúirt Bheilgeach den Chúirt Bhreithiúnais an bhféadfadh oifig rialtais beartas ‘neodracht dhian’ a fhorfheidhmiú gan a bheith idirdhealaitheach. Tháinig sé sin tar éis cosc a chur ar fhostaí bardasach caifirín Ioslamach a chaitheamh ag an obair. Go gairid ina dhiaidh sin, nuashonraigh an bardas a rialacha, rud a chuir cosc ar gach ball foirne — iad siúd a bhíonn ag idirghníomhú leis an bpobal san áireamh — siombailí reiligiúnacha nó idé-eolaíocha infheicthe a chaitheamh. Dúirt an Chúirt go bhféadfadh údar a bheith le riail den sórt sin dá mbeadh sé d’aidhm aici timpeallacht riaracháin atá go hiomlán neodrach a choinneáil. Ní bheadh sé cothrom, áfach, ach amháin dá gcuirfí i bhfeidhm go cothrom é maidir le gach fostaí agus dá gcoimeádfaí é chomh teoranta agus is gá (C-148/22 Commune d’Ans).

Idirdhealú ar bhonn eitneachta

D’éist an Chúirt freisin le go leor cásanna a bhaineann le hidirdhealú a bhaineann le bunadh ciníoch agus eitneach.

In 2007, d’iarr cúirt Bheilgeach treoir ar an gCúirt Bhreithiúnais maidir le cás a tugadh i gcoinne cuideachta suiteála dorais garáiste, Feryn. Mhaígh stiúrthóir Feryn go poiblí nach bhfostódh an chuideachta ‘inimircigh’ toisc nár theastaigh ó chustaiméirí iad a ligean isteach ina dtithe. Thug Lárionad na Beilge um chomhionannas deiseanna agus um an gciníochas a chomhrac cás in aghaidh Feryn, ag maíomh go raibh beartas earcaíochta idirdhealaitheach aige. Rialaigh an Chúirt gur idirdhealú díreach a bhí i gceist le diúltú daoine a fhostú bunaithe ar a dtionscnamh eitneach a fhógairt go poiblí — cé nach ndearna aon duine aonair gearán go díreach ná nár tháinig aon duine chun cinn mar íospartach (C-54/07 Feryn).

Tugadh cás eile lena n-éilítear idirdhealú ar bhonn eitneachta sa Bhulgáir i gcoinne na cuideachta leictreachais CHEZ RB. Shuiteáil an chuideachta méadair leictreachais ar airde 1.7 méadar de ghnáth. Mar sin féin, i gceantar ina raibh go leor cónaitheoirí Romacha, bhí na méadair suiteáilte acu ag airde idir 6 mhéadar agus 7 méadar. Dúirt CHEZ RB gur chun cosc a chur ar chrioscaíl rialta agus ar naisc neamhdhleathacha a tharla sa cheantar Romach. D’áitigh Nikolova, úinéir siopa sa cheantar sin, go raibh an beartas sin idirdhealaitheach i gcoinne cónaitheoirí Romacha, agus go ndearna sé difear diúltach di freisin, in ainneoin nach de bhunadh Romach í féin. D’iarr an chúirt Bhulgárach treoir ar an gCúirt Bhreithiúnais. Rialaigh an Chúirt Bhreithiúnais go bhféadfadh beartas den sórt sin a bheith idirdhealaitheach. Bhí sé maslach agus stiogmataithe, agus d’fhág sé go raibh sé níos deacra do chónaitheoirí faireachán a dhéanamh ar a n-úsáid leictreachais. Ba chosúil freisin go raibh sé iomarcach i gcomparáid leis an sprioc an líonra leictreachais a dhaingniú agus calaois a chosc. Dheimhnigh an Chúirt go gcosnaíonn prionsabal na córa comhionainne ní hamháin daoine ó ghrúpa eitneach áirithe, ach daoine eile a ndéanann na beartais idirdhealaitheacha difear dóibh (C-83/14 CHEZ RB).

Idirdhealú ar bhonn míchumais

Dhéileáil an Chúirt freisin le saincheisteanna a bhaineann le hidirdhealú ar bhonn míchumais, ag soiléiriú cad is míchumas ann agus cén chosaint a thugtar do dhaoine faoi mhíchumas agus dóibh siúd a thugann aire dóibh.

In 2006, mar fhreagra ar cheist ó chúirt Spáinneach, thug an Chúirt an chéad sainmhíniú ar ‘míchumas’ faoi dhlí an Aontais. Dearbhaíodh go raibh Chacón Navas, a bhí fostaithe sa chuideachta lónadóireachta Eurest, neamhoiriúnach chun obair a dhéanamh i mí Dheireadh Fómhair 2003 mar gheall ar bhreoiteacht a d’fhág nach raibh sí in ann a bheith ag obair sa ghearrthéarma. I mí na Bealtaine 2004, scaoil Eurest léi. Mhínigh an Chúirt go sainmhínítear míchumas i ndlí an Aontais mar theorannú fadtéarmach arb é is cúis leis lagú fisiciúil, meabhrach nó síceolaíoch a chuireann bac ar chumas duine páirt a ghlacadh san obair. Rialaigh sí nach mór dífhostú ar fhorais mhíchumais a bheith bunaithe ar cé acu atá nó nach bhfuil an duine inniúil, in ann agus ar fáil chun dualgais oibre riachtanacha a chomhlíonadh. Chuir an Chúirt i dtábhacht freisin nach míchumas é tinneas leis féin (C-13/05 Chacón Navas).

Tar éis an bhreithiúnais sin, in 2009, dhaingnigh an tAontas Coinbhinsiún na Náisiún Aontaithe ar Chearta Daoine faoi Mhíchumas. Mar thoradh air sin, ní mór dlíthe an Aontais maidir le cóir chomhionann a léiriú i gcomhréir leis an gCoinbhinsiún anois.

Dhá bhliain ina dhiaidh sin, d’fhiafraigh cúirt Dhanmhargach den Chúirt Bhreithiúnais faoi dhlí de chuid na Danmhairge lenar ceadaíodh oibrithe a scaoileadh le tréimhse fógra ghiorraithe má bhí siad as láthair ar feadh 120 lá mar gheall ar bhreoiteacht. Rinne ceardchumann de chuid na Danmhairge agóid i gcoinne an dlí sin, agus d’áitigh sé go ndearna sé difear díréireach d’oibrithe faoi mhíchumas a raibh tinnis orthu arbh iad a míchumais ba chúis leo. Chinn an Chúirt go n-áirítear le ‘míchumas’ coinníollacha a eascraíonn as aon tinneas a diagnóisíodh ó thaobh an leighis de, bíodh leigheas air nó nach bíodh, má bhí sé ina chúis le srianta fadtéarmacha fisiciúla, meabhracha nó síceolaíocha a chuir cosc ar dhuine a bheith in ann páirt iomlán a ghlacadh san obair. Maidir leis an tréimhse fógra ghiorraithe, d’admhaigh an Chúirt, cé go raibh feidhm ag an dlí maidir le haon oibrí atá as láthair ar feadh 120 lá mar gheall ar thinneas, gur dóchúla go mbeadh neamhláithreachtaí fadtéarmacha ag oibrithe faoi mhíchumas. D’fhéadfadh idirdhealú indíreach a bheith mar thoradh air sin, ach amháin má bhí aidhm dhlisteanach ag an dlí agus má bhí sé comhréireach (C-335/11 agus C-337/11 Ring and Skoube Werge).

In 2013, d’fhiafraigh cúirt Dhanmhargach den Chúirt Bhreithiúnais ar chuir dlí an Aontais toirmeasc ar idirdhealú bunaithe ar mhurtall, nó an bhféadfaí an murtall a mheas mar mhíchumas. Bhí Kaltoft ag obair mar fheighlí leanaí ar feadh cúig bliana déag go dtí gur scaoileadh leis i mí na Samhna 2010. Ós rud é gur measadh go raibh sé murtallach, d’áitigh ceardchumann na n-oibrithe a rinne ionadaíocht air gur idirdhealú neamhdhleathach bunaithe ar mhurtall ba chúis lena dhífhostú. Luaigh an Chúirt nach bhfuil riail ghinearálta ag dlí an Aontais i gcoinne idirdhealú bunaithe ar mhurtall. Mar sin féin, fuarthas amach go bhféadfaí an murtall a mheas mar mhíchumas dá mba rud é go raibh sé ina chúis le soghluaisteacht laghdaithe, deacrachtaí leighis a chuireann bac ar obair, nó míchompord suntasach le linn na hoibre. Chuir an Chúirt i dtábhacht nach bhfuil an chosaint a thugtar le dlí an Aontais ag brath ar thionscnamh an mhíchumais, toisc go mbeadh sé sin contrártha dá haidhmeanna (C-354/13 FOA (Kaltoft)).

Shoiléirigh an Chúirt freisin go gcosnaítear le dlí an Aontais fostaithe a mbíonn orthu dul i ngleic le hidirdhealú toisc go dtugann siad aire do leanbh faoi mhíchumas. Mhaígh Coleman, rúnaí dlí, gur caitheadh go héagórach léi ag an obair agus gur tugadh uirthi dífhostú cuiditheach toisc gurbh í an príomhchúramóir dá leanbh faoi mhíchumas í. Dúirt daoine rudaí maslacha léi, diúltaíodh d’uaireanta oibre solúbtha di, agus ní raibh cead aici filleadh ar an bpost a bhí aici roimhe sin tar éis saoire mháithreachais. Rialaigh an Chúirt nach dtugtar le dlíthe idirdhealaithe cosaint do dhaoine faoi mhíchumas amháin — clúdaíonn siad freisin fostaithe nach mór dóibh aire a thabhairt dá leanbh faoi mhíchumas (C-303/06 Coleman).

Idirdhealú ar bhonn inscne i bpolasaithe árachais

Cé gur thug an Chúirt Bhreithiúnais aghaidh go minic ar idirdhealú ar bhonn inscne san áit oibre, tá tionchair níos leithne ag a breithiúnais freisin.

Mar shampla, faoi dhlí an Aontais, ní féidir inscne a úsáid chun préimheanna árachais a ríomh mura n-áirithíonn na Ballstáit go bhfuil na sonraí a úsáidtear iontaofa, nuashonraithe go rialta agus ar fáil go poiblí. Rinne comhlachas tomhaltóirí Beilgeach agus beirt aonair agóid i gcoinne na heisceachta sin os comhair cúirt Bheilgeach, a tharchuir an cás chuig an gCúirt Bhreithiúnais. Rialaigh an Chúirt go bhfuil sé idirdhealaitheach inscne an tsealbhóra polasaí a úsáid mar ‘chúinse riosca’ i gconarthaí árachais agus go mbaineann sé an bonn de phrionsabal na córa comhionainne idir fir agus mná. Dhearbhaigh sé go raibh an díolúine neamhbhailí ón 21 Nollaig 2012, lenar ceanglaíodh go ndéanfaí na préimheanna agus na sochair árachais uile ar fud an Aontais a ríomh gan idirdhealú inscne a dhéanamh ón dáta sin ar aghaidh (C-236/09 Test-Achats).

Conclúid

Trína rialuithe, cinntíonn an Chúirt go gcuirtear dlíthe an Aontais lena gcosctar an t-idirdhealú i bhfeidhm agus go léirítear iad go haoinfhoirmeach ar fud an Aontais Eorpaigh. Ní hamháin go gcosnaíonn sé sin daoine aonair ó chóireáil éagórach ach cothaítear margadh saothair an Aontais atá níos cuimsithí agus níos comhtháite, ina ndéantar an éagsúlacht a urramú agus a chosaint faoin dlí.