Het Hof van Justitie - hoe verloopt de procedure?

Het Statuut van het Hof, het Reglement voor de procesvoering en officiële documenten

De belangrijkste beginselen van de procedure bij het Hof van Justitie zijn vastgelegd in het Statuut van het Hof. Gedetailleerde regels zijn te vinden in het Reglement voor de procesvoering. Deze regels worden aangevuld met andere officiële documenten en besluiten.

Al deze documenten zijn te vinden op onze pagina over procedurele teksten.

Hieronder wordt kort uitgelegd hoe de procedure verloopt. Als u betrokken bent bij een zaak voor het Hof van Justitie, lees dan het volledige Reglement voor de procesvoering.

Een zaak aanhangig maken

Zaken worden ingediend bij de griffie van het Hof van Justitie. De griffie is het aanspreekpunt voor partijen en nationale rechters en is verantwoordelijk voor het procedurele beheer van zaken.

Prejudiciële verwijzingen worden rechtstreeks ingediend door de nationale rechterlijke instantie waarbij de zaak aanhangig is. Alle andere zaken worden aanhangig gemaakt door de advocaten van de verzoeker (de partij die de zaak wil beginnen).

De procestaal

Een belangrijk aspect van de procedure is de procestaal.

Een fundamenteel kenmerk van de democratie en de rechtsstaat is dat iedereen een zaak voor de rechter kan brengen in een taal die hij begrijpt en waarin hij rechterlijke uitspraken kan lezen.

Daarom werkt het Hof van Justitie in alle 24 officiële talen van de Unie. Zaken kunnen in al deze talen aanhangig worden gemaakt. Om redenen van efficiëntie werkt het Hof intern slechts in enkele talen, voornamelijk het Frans. Met de partijen wordt echter altijd in de procestaal gecommuniceerd.

Deze taal wordt vastgelegd wanneer de zaak bij het Hof van Justitie binnenkomt.

Voor prejudiciële verwijzingen is de procestaal de taal van de nationale rechterlijke instantie die het verzoek om een prejudiciële beslissing heeft ingediend.

In rechtstreekse beroepen is de procestaal de taal die de verzoeker heeft gekozen. Als de verweerder een lidstaat van de Unie is, moet één van zijn officiële talen als procestaal worden gekozen.

In hogere voorzieningen is de procestaal de taal waarin het arrest van het Gerecht is gewezen.

Het Hof van Justitie van de Europese Unie is de enige rechterlijke instantie ter wereld die in zo veel talen werkt.

Eerste stappen en schriftelijke behandeling

Prejudiciële verwijzingen

De vertaaldienst van het Hof vertaalt het verzoek van de nationale rechterlijke instantie. De griffie betekent vervolgens de oorspronkelijke versie van het verzoek samen met een vertaling aan de partijen in de nationale zaak, de lidstaten en de instellingen van de Unie.

Het verzoek van de nationale rechterlijke instantie wordt in alle officiële talen van de Unie gepubliceerd in de jurisprudentiedatabank op de website van het Hof.

De partijen bij de nationale zaak, de lidstaten en de Commissie alsook andere EU-instellingen die van mening zijn dat zij een bijzonder belang hebben bij de zaak, kunnen binnen twee maanden en tien dagen na de betekening opmerkingen indienen bij het Hof van Justitie. Deze opmerkingen zijn in dit stadium nog niet openbaar, maar worden na de beëindiging van de zaak gepubliceerd op de website van het Hof, tenzij de auteur daar bezwaar tegen maakt.

Rechtstreekse beroepen en hogere voorzieningen

Wanneer een zaak binnenkomt, krijgt zij van de griffie een zaaknummer en wordt ze in het register ingeschreven. Het volledige verzoekschrift wordt betekend aan de verweerder(s). Die hebben twee maanden en tien dagen de tijd om hun verweerschrift of memorie van antwoord in te dienen.

De griffie maakt ook een samenvatting van de vorderingen en argumenten van de verzoeker. Deze samenvatting wordt vertaald in alle officiële talen van de Unie en gepubliceerd in het Publicatieblad van de Europese Unie  en in de jurisprudentiedatabank van het Hof.

Vervolgens kan er een tweede ronde schriftelijke argumenten plaatsvinden. Dit noemen we repliek en dupliek. In hogere voorzieningen is daar toestemming van de president voor nodig. In de repliek kan de verzoeker antwoorden op de argumenten van de verweerder, die hier dan weer op kan reageren in de dupliek.

Deze documenten zijn niet openbaar.

Aanwijzing van een rechter en een advocaat-generaal

Tegelijkertijd wijst de president de zaak toe aan een rechter, die de rechter-rapporteur wordt genoemd. Deze rechter volgt de zaak het nauwst en stelt het ontwerp van het arrest op.

De eerste advocaat-generaal wijst op zijn beurt de zaak toe aan een advocaat-generaal die de zaak ook zal volgen.

Voorlopig rapport en toewijzing van een zaak aan een kamer

Nadat de schriftelijke behandeling is gesloten, vraagt het Hof van Justitie aan de partijen of zij een terechtzitting wensen te houden.

De rechter-rapporteur stelt een voorlopig rapport op waarin de feiten en argumenten van alle betrokken partijen uiteen worden gezet. Dit is geen openbaar document.

Op basis van dit rapport en het standpunt van de advocaat-generaal beslist het Hof van Justitie door hoeveel rechters de zaak moet worden behandeld en of een terechtzitting en/of een conclusie van een advocaat-generaal nodig is.

Als het Hof van Justitie besluit om een terechtzitting te houden, stelt de president van de kamer waaraan de zaak is toegewezen een datum vast.

Maatregelen tot organisatie van de procesgang en maatregelen van instructie

Het Hof van Justitie beslist ook of er aanvullende informatie nodig is om de zaak verder te behandelen. Dit worden „maatregelen tot organisatie van de procesgang” en „maatregelen van instructie” genoemd. De meest voorkomende maatregel is om partijen vooraf te verzoeken om op de terechtzitting vragen te beantwoorden. Het kan ook gaan om het horen van getuigen of deskundigen.

Mondelinge behandeling

De terechtzitting vindt plaats in de zittingszalen van het Hof in Luxemburg. (In uitzonderlijke omstandigheden kan deze ook per videoconferentie plaatsvinden.) De advocaten en vertegenwoordigers van de partijen komen de zaak dan bepleiten voor de rechters en de advocaat-generaal. De rechters en de advocaat-generaal kunnen desgewenst vragen stellen.

De terechtzitting is openbaar en wordt soms op de website van het Hof gestreamd.

De conclusie van de advocaat-generaal

Als het Hof om een conclusie heeft verzocht, wordt deze normaal gesproken een paar maanden na de terechtzitting genomen. De advocaat-generaal stelt zijn conclusie op en leest deze in openbare zitting voor. Dit wordt ook live gestreamd via de website van het Hof. In de conclusie wordt de zaak geanalyseerd en wordt een oplossing voor de aan de orde gestelde problemen voorgesteld.

De conclusie wordt gepubliceerd in de jurisprudentiedatabank op de website van het Hof.

Hiermee is de mondelinge behandeling afgesloten.

Beraadslagingen en redactie van het arrest

De rechter-rapporteur stelt een ontwerparrest op, waarbij hij rekening houdt met alles wat er tijdens de procedure is gezegd.

Dit ontwerparrest vormt het uitgangspunt voor een discussie tussen de rechters, de „beraadslaging” genoemd. De advocaten-generaal nemen niet deel aan de beraadslaging.

De beraadslaging is vertrouwelijk en vindt plaats zonder assistenten of tolken. Om die reden moeten de rechters beraadslagen in een gemeenschappelijke taal – van oudsher het Frans.

Op basis van deze discussies komen de rechters tot één tekst. Indien nodig wordt de beslissing met meerderheid van stemmen genomen. Er zijn geen afwijkende meningen of minderheidsuitspraken toegestaan. De uitslag van een stemming wordt niet openbaar gemaakt.

Arresten

Vervolgens worden de arresten in de meeste gevallen in alle EU-talen vertaald. Zie voor meer informatie ons meertaligheidsbeleid.

Ze worden ter openbare terechtzitting uitgesproken. Dit wordt live gestreamd via de website van het Hof.

De arresten zijn beschikbaar via de jurisprudentiedatabank van de website van het Hof op de dag van de uitspraak.

De meeste daarvan worden vervolgens ook gepubliceerd in de Jurisprudentie, de officiële verzameling van de arresten van het Hof. Voor meer informatie, zie onze pagina over de Jurisprudentie.

Specifieke soorten procedures

Er bestaat ook een aantal specifieke procedures om bepaalde situaties efficiënt te kunnen behandelen.

De vereenvoudigde procedure

Het Hof van Justitie kan een vereenvoudigde procedure toepassen als een vraag van een nationale rechterlijke instantie identiek is aan een vraag die het Hof al heeft beantwoord, of als het antwoord duidelijk is. In dergelijke gevallen geeft het Hof van Justitie antwoord in de vorm van een „met redenen omklede beschikking”, waarin het verwijst naar zijn eerdere arresten.

De versnelde procedure

Dankzij de versnelde procedure kan het Hof van Justitie in zeer dringende zaken snel uitspraak doen. Daartoe worden de termijnen voor elk onderdeel van de procedure zo veel mogelijk verkort. Deze zaken krijgen ook voorrang.

De partijen (bij rechtstreekse beroepen en hogere voorzieningen) of de nationale rechterlijke instantie (in prejudiciële zaken) kunnen om toepassing van deze procedure verzoeken. De president beslist of het verzoek wordt ingewilligd. Hij kan ook uit eigen beweging besluiten om deze procedure toe te passen.

De prejudiciële spoedprocedure (PPU)

Dankzij deze procedure kan het Hof van Justitie in zeer korte tijd arresten wijzen. Deze procedure kan alleen worden gebruikt in het kader van prejudiciële verwijzingen die betrekking hebben op de ruimte van vrijheid, veiligheid en recht (politiële en justitiële samenwerking in burgerlijke en strafzaken, evenals visa, asiel, immigratie en andere beleidsterreinen die verband houden met het vrije verkeer van personen). Deze procedure wordt voornamelijk gebruikt in zaken over het ouderlijk gezag of de voogdij over jonge kinderen, of waarin het gaat om een persoon in hechtenis.

Het Hof van Justitie wijst bijzondere kamers van 5 rechters aan om deze zaken te behandelen. Alle termijnen worden sterk ingekort. De schriftelijke behandeling wordt beperkt en de meeste partijen nemen alleen deel aan de terechtzitting.

Verzoeken om voorlopige maatregelen

Indien het risico bestaat dat een partij vóór het einde van de zaak ernstige en onherstelbare schade lijdt, kan zij verzoeken om opschorting van de handeling waartegen zij opkomt totdat de zaak is beslecht.

Hoeveel kost een procedure?

Het Hof brengt geen kosten in rekening om een zaak aanhangig te maken.

Het Hof vergoedt echter niet de advocaten die door de partijen worden ingeschakeld.

Als een partij geen advocaat kan betalen, kan zij rechtsbijstand aanvragen. Voor meer informatie hierover, zie onze pagina over rechtsbijstand.