A | Trybunał Sprawiedliwości w 2025 r.
Do Trybunału Sprawiedliwości mogą być przede wszystkim wnoszone wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym. Gdy sąd krajowy ma wątpliwości co do wykładni aktu prawnego wydanego przez Unię lub co do jego ważności, zawiesza postępowanie, które się przed nim toczy, i zwraca się do Trybunału Sprawiedliwości. Po tym, jak Trybunał Sprawiedliwości wyjaśni w swoim orzeczeniu sporne kwestie, sąd krajowy może rozstrzygnąć zawisły przed nim spór. W sprawach wymagających udzielenia odpowiedzi w bardzo krótkim terminie (na przykład w zakresie azylu, kontroli granic, porwania dzieci itd.) przewidziany jest pilny tryb prejudycjalny („PPU” — franc. procédure préjudicielle d'urgence).
Do Trybunału mogą być również wnoszone skargi bezpośrednie o stwierdzenie nieważności aktu Unii („skargi o stwierdzenie nieważności”) lub o stwierdzenie, że państwo członkowskie uchybiło prawu Unii („skargi o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom”). Jeżeli państwo członkowskie nie zastosuje się do wyroku, w którym stwierdzono uchybienie zobowiązaniom, kolejna skarga, zwana „skargą o stwierdzenie podwójnego uchybienia zobowiązaniom”, może prowadzić do nałożenia na nie przez Trybunał sankcji finansowej.
Ponadto od orzeczeń wydanych przez Sąd można składać odwołania. Trybunał Sprawiedliwości może uchylić te orzeczenia Sądu.
Do Trybunału Sprawiedliwości można również występować z wnioskami o wydanie opinii na temat zgodności z traktatami umowy, którą Unia zamierza zawrzeć z państwem trzecim lub z organizacją międzynarodową (wnosi je państwo członkowskie lub instytucja europejska).
Działalność i ewolucja Trybunału Sprawiedliwości
Koen Lenaerts
Prezes Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
Rok 2025 stanowi przełom pod wieloma względami.
Po pierwsze, był to pierwszy pełny rok wdrażania ostatniego etapu reformy struktury sądowniczej Unii Europejskiej przewidzianej w rozporządzeniu 2024/2019, mającej na celu zrównoważone obciążenie pracą obu sądów Unii w dążeniu do zapewnienia jak najwyższego standardu orzekania oraz jak najkrótszego czasu trwania postępowań.
Ostatni etap reformy polegał w szczególności na częściowym przekazaniu przez Trybunał Sprawiedliwości właściwości do orzekania w trybie prejudycjalnym Sądowi, co nastąpiło z dniem 1 października 2024 r. w odniesieniu do sześciu szczególnych dziedzin (VAT, akcyza, kodeks celny, klasyfikacja taryfowa, prawa pasażerów i system handlu uprawnieniami do emisji). Reforma opiera się na mechanizmie „jednego okienka”, zgodnie z którym wszystkie wnioski prejudycjalne są składane do Trybunału Sprawiedliwości. W przypadku gdy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy jednej z tych sześciu dziedzin, prezes, po wysłuchaniu wiceprezesa i pierwszego rzecznika generalnego, lub Trybunał Sprawiedliwości na zgromadzeniu ogólnym decyduje, czy wniosek ten należy przekazać do Sądu, czy pozostawić w Trybunale Sprawiedliwości. W 2025 r. spośród 74 wniosków prejudycjalnych, które obsłużyło „jedno okienko”, 65 zostało przekazanych do Sądu. Decyzje o przekazaniu tych spraw mogły zostać podjęte w najkrótszym możliwym terminie dzięki stałemu zaangażowaniu gabinetów i służb, w szczególności sekretariatu Trybunału oraz Dyrekcji Badań i Dokumentacji.
Co się tyczy rozszerzenia od dnia 1 września 2024 r. mechanizmu wstępnego rozstrzygania o przyjęciu do rozpoznania odwołań od wyroków i postanowień Sądu dotyczących rozstrzygnięć sześciu nowych niezależnych izb odwoławczych oraz sporów dotyczących wykonywania umów zawierających klauzulę arbitrażową, zostało ono przeprowadzone zgodnie z praktyką wypracowaną od czasu wprowadzenia tego mechanizmu. W ten sposób spośród 36 wniosków rozpatrzonych przez izbę ds. przyjmowania odwołań do rozpoznania dwa wnioski, w tym jeden dotyczący sporu o charakterze umownym (postanowienie w sprawie SC/Eulex Kosovo C‑881/24 P), który obecnie podlega właściwości tej izby, zostały uwzględnione, ponieważ dotyczyły kwestii istotnych dla jedności, spójności lub rozwoju prawa Unii.
Jeśli chodzi o skład Trybunału, w 2025 r. nowy sędzia ze Słowenii, M. Bošnjak, objął stanowisko po zmarłym w dniu 20 czerwca 2024 r. Marku Ilešiču, którego pożegnaliśmy z wielkim żalem. Ze stanowiska odszedł także pierwszy bułgarski sędzia Trybunału Sprawiedliwości, A. Arabadjiev, a zastąpił go A. Kornezov, poprzednio sędzia Sądu.
Wreszcie, rok 2025 stanowi ważny punkt zwrotny w polityce Trybunału w obszarze komunikacji i przejrzystości. Poczyniono znaczące postępy w celu dalszego zbliżania europejskiego wymiaru sprawiedliwości do obywateli i lepszego spełniania potrzeb prawników.
W zakresie komunikacji nie tylko rozpoczęto rozpowszechnianie serii materiałów wideo, w których członkowie Trybunału Sprawiedliwości pokrótce przedstawiają jego najważniejsze orzeczenia, ale także prowadzono prace nad realizacją kilku ważnych projektów, które wdrożono na początku 2026 r.: przebudowy strony internetowej Curia, opracowania nowej, unowocześnionej wyszukiwarki dla użytkowników z zewnątrz oraz przeobrażenia Curia Web TV w platformę dostępną dla wszystkich internautów. Zmiany te znacznie poprawią powszechny dostęp do informacji sądowych.
Jeśli chodzi o zwiększenie przejrzystości postępowań toczących się przed Trybunałem, należy również wspomnieć o publikowaniu pism procesowych i uwag na piśmie przedkładanych w sprawach prejudycjalnych, na co zdecydowano się przy okazji najnowszej reformy systemu sądownictwa, a także o przyjęciu w dniu 1 kwietnia 2025 r. decyzji w sprawie zasad i sposobu wprowadzenia w życie transmisji posiedzeń. Ich transmitowanie pomaga lepiej zrozumieć rolę Trybunału i jego działalność oraz zapoznać się z zarzutami, argumentami i uwagami przedstawianymi przez strony oraz z opiniami rzeczników generalnych i orzeczeniami wydawanymi przez Trybunał.
Oprócz swojej podstawowej pracy orzeczniczej Trybunał kontynuował działania w zakresie szkoleń, komunikacji i wymiany informacji z sądami państw członkowskich. W dniach 3—5 września 2025 r. w Sofii (Bułgaria) odbyła się trzecia edycja konferencji „EUnited in diversity”, w której uczestniczyły trybunały konstytucyjne i równoważne instytucje sprawujące kompetencje ustrojowe w państwach członkowskich Unii oraz Trybunał Sprawiedliwości, w celu ożywienia dialogu między sądami i interakcji w ramach wspólnego porządku prawnego, jaki tworzą Unia i porządki prawne państw członkowskich. W dniach 1 i 2 grudnia 2025 r. Trybunał gościł około 150 sędziów z państw członkowskich na dorocznym Forum sędziów. Forum to, zorganizowane po raz pierwszy w 1968 r., daje sędziom krajowym możliwość zapoznania się z funkcjonowaniem Trybunału i bezpośredniej rozmowy z jego członkami w samej jego siedzibie, na tematy będące przedmiotem wspólnego zainteresowania, zacieśniając w ten sposób jeszcze współpracę z sądami krajowymi. Na uwagę zasługuje również coraz prężniejsza organizacja spotkań i szkoleń organizowanych w ramach Sieci Sądowej Unii Europejskiej i we współpracy z Europejską Siecią Szkolenia Kadr Wymiaru Sprawiedliwości (EJTN), w szczególności w związku z postępowaniem prejudycjalnym. Wreszcie, w grudniu 2025 r. Trybunał był po raz pierwszy gospodarzem finału konkursu Themis organizowanego przez EJTN. Ten prestiżowy konkurs daje przyszłym sędziom lub prokuratorom ze wszystkich zakątków Europy wyjątkową okazję do pogłębienia praktycznej wiedzy na temat prawa Unii, a tym samym przyczynia się do konsolidacji wspólnej kultury sądowniczej w Unii.
Statystyki za miniony rok nadal wskazują na wysoką liczbę spraw wnoszonych do Trybunału Sprawiedliwości (889) oraz spraw zakończonych przez Trybunał (774), przy czym ta ostatnia liczba wynika w dużej mierze z częściowego odnowienia składu Trybunału w 2024 r. Na dzień 31 grudnia 2025 r. liczba spraw w toku wynosiła 1322. Średni czas trwania postępowania, we wszystkich rodzajach spraw łącznie, wyniósł w 2025 r. 16,7 miesiąca.
Członkowie Trybunału Sprawiedliwości
W skład Trybunału Sprawiedliwości wchodzi 27 sędziów i 11 rzeczników generalnych.
Sędziowie i rzecznicy generalni są mianowani za wspólnym porozumieniem przez rządy państw członkowskich, po zasięgnięciu opinii komitetu, którego zadaniem jest opiniowanie kandydatów do wykonywania danej funkcji. Kadencja sędziów trwa sześć lat i jest odnawialna.
Są oni wybierani spośród osób o niekwestionowanej niezależności oraz mających wymagane w ich państwach kwalifikacje do zajmowania najwyższych stanowisk sądowych lub będących prawnikami o uznanych kompetencjach.
Sędziowie pełnią swoje funkcje przy zachowaniu całkowitej bezstronności i niezależności.
Sędziowie Trybunału Sprawiedliwości wybierają ze swego grona prezesa i wiceprezesa. Sędziowie i rzecznicy generalni mianują sekretarza na sześcioletnią kadencję.
Rzecznicy generalni przedstawiają, przy zachowaniu całkowitej bezstronności i niezależności, stanowisko prawne zwane „opinią” w przedłożonych im sprawach. Opinia nie jest wiążąca, lecz przedstawia dodatkowy punkt widzenia na przedmiot sporu.
W 2025 r. stanowiska sędziów w Trybunału Sprawiedliwości objęli: w czerwcu Marko Bošnjak (Słowenia), który zastąpił Marka Ilešiča, a we wrześniu Alexander Kornezov (Bułgaria), który zastąpił Alexandra Arabadjieva.
K. Lenaerts
T. von Danwitz
F. Biltgen
K. Jürimäe
C. Lycourgos
I. Jarukaitis
M.L. Arastey Sahún
M. Szpunar
I. Ziemele
J. Passer
O. Spineanu-Matei
M. Condinanzi
F. Schalin
J. Kokott
S. Rodin
M. Campos Sánchez-
-Bordona
E. Regan
N.J. Cardoso da Silva Piçarra
A. Kumin
N. Jääskinen
J. Richard de la Tour
A. Rantos
D. Gratsias
M. Gavalec
N. Emiliou
Z. Csehi
T. Ćapeta
L. Medina
B. Smulders
D. Spielmann
A. Biondi
S. Gervasoni
N. Fenger
R. Frendo
R. Norkus
M. Bošnjak
A. Kornezov
A. Calot Escobar
Porządek pierwszeństwa obowiązujący od dnia 7.10.2025 r.
B | Sąd w 2025 r.
Sąd rozpoznaje przede wszystkim w pierwszej instancji skargi bezpośrednie na akty instytucji, organów lub jednostek organizacyjnych Unii Europejskiej, wnoszone przez osoby fizyczne lub prawne, gdy dany akt dotyczy ich indywidualnie i bezpośrednio (osoby, spółki, stowarzyszenia itd.), a także przez państwa członkowskie, oraz skargi bezpośrednie o naprawienie szkody wyrządzonej przez instytucje lub ich pracowników.
Od orzeczeń Sądu przysługuje ograniczone do kwestii prawnych odwołanie do Trybunału Sprawiedliwości. W sprawach, które były już dwukrotnie badane (przez niezależną izbę odwoławczą, a następnie przez Sąd), Trybunał Sprawiedliwości przyjmuje odwołanie do rozpoznania wyłącznie wtedy, gdy dotyczy ono kwestii mającej znaczenie dla jedności, spójności lub rozwoju prawa Unii.
Od dnia 1 października 2024 r. Sąd jest również właściwy do rozpoznawania wniosków o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym przekazanych przez Trybunał Sprawiedliwości, które odnoszą się wyłącznie do jednej lub kilku spośród sześciu dziedzin szczególnych: wspólny system podatku od wartości dodanej, podatek akcyzowy, kodeks celny, klasyfikacja taryfowa towarów w Nomenklaturze scalonej, odszkodowanie i pomoc dla pasażerów w przypadku odmowy przyjęcia na pokład albo odwołania lub dużego opóźnienia usług transportowych oraz system handlu uprawnieniami do emisji gazów cieplarnianych.
Znaczna część sporów przed Sądem dotyczy kwestii gospodarczych: własności intelektualnej (znaki towarowe i wzory Unii Europejskiej), konkurencji, pomocy państwa oraz nadzoru bankowego i finansowego. Sąd jest również właściwy do orzekania w dziedzinie służby publicznej w sporach między Unią Europejską a jej pracownikami.
Działalność i ewolucja Sądu
Marc van der Woude
Prezes Sądu Unii Europejskiej
W 2025 r. we wrześniu miały miejsce dwa ważne dla Sądu wydarzenia. Były nimi częściowe odnowienie składu sędziowskiego oraz zakończenie okresu przejściowego w zakresie rozpoznawania wniosków o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym.
W dniu 15 września 2025 r. w ramach częściowego odnowienia składu odeszło z Sądu troje członków: sędzia V. Tomljenović, prezes izby M. Mastroianni i prezeska izby O. Porchia, natomiast sędzia A. Kornezov został mianowany sędzią Trybunału Sprawiedliwości. Mieli oni ważny wkład w orzecznictwo, za co Sąd jest im niezmiernie wdzięczny. W tym samym dniu sędziowie F. Bestagno, R. Pezzuto i T. Pavelin złożyli ślubowanie jako nowi członkowie Sądu. Sąd w nowym składzie wybrał ponownie na trzyletnią kadencję prezesa i wiceprezesa oraz wyłonił dziesięcioro prezesów izb.
Jednocześnie dobiegł końca okres przejściowy, który Sąd wprowadził w związku z częściowym przekazaniem właściwości do orzekania w trybie prejudycjalnym z Trybunału Sprawiedliwości do Sądu na podstawie wprowadzonej rozporządzeniem 2024/2019 reformy, która weszła w życie z dniem 1 października 2024 r. W Sądzie utworzono w związku z tym dwie wyspecjalizowane izby do rozpoznawania wniosków o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, składające się z sześciu sędziów, w tym jednego rzecznika generalnego, wybranego do celów rozpatrywania tych wniosków. W odróżnieniu od skarg bezpośrednich wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym są bowiem, bez uszczerbku dla późniejszego przekazania sprawy do innego składu, początkowo przydzielane izbie złożonej z pięciu sędziów. Aby zapewnić jak najsprawniejsze rozpatrywanie wniosków o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, Sąd wybrał również dwóch sędziów, którzy zastępują wspomnianych rzeczników generalnych w razie wystąpienia przeszkody w wykonywaniu przez nich obowiązków.
Reorganizacja oraz objęcie stanowisk przez nowych członków miały pozytywny wpływ na działalność orzeczniczą Sądu, który w 2025 r. zakończył 1527 spraw (w tym 404 sprawy połączone wniesione przez byłych posłów do Parlamentu Europejskiego przeciwko Parlamentowi Europejskiemu, dotyczące uzupełniającego systemu emerytalnego), co stanowi absolutny rekord w jego historii. Ponieważ wniesiono 989 nowych spraw, liczba spraw w toku na koniec roku zmniejszyła się do 1167. Jeśli chodzi konkretnie o odesłania prejudycjalne, w 2025 r. do Sądu przekazano 65 wniosków, a 16 spraw prejudycjalnych zostało zakończonych.
Średni czas trwania postępowania wyniósł, rozpatrując łącznie wszystkie dziedziny i rodzaje orzeczeń, 18,9 miesiąca. Jeśli 404 zasadniczo identyczne sprawy potraktować jako jedną, wówczas średni czas trwania postępowania wynosi jedynie 16 miesięcy. W przypadku odesłań prejudycjalnych czas ten jest krótszy i wynosi 6,2 miesiąca.
W 2025 r. 34,7 % spraw zostało zamkniętych przez składy pięcioosobowe (w tym ww. 404 sprawy połączone). Dwie spośród najważniejszych spraw (zob. rozdział „Przegląd najważniejszych orzeczeń roku”) Sąd rozpatrzył w składzie wielkiej izby złożonej z 15 sędziów, a dwie — w składzie izby pośredniej liczącej 9 sędziów, która została utworzona w Sądzie w ramach najnowszej reformy w 2024 r. Były to sprawy Stevi i The New York Times/Komisja oraz Austria/Komisja (wielka izba), oraz sprawy połączone YL/Rada i YL/Rada i EUIPO (izba pośrednia).
W pierwszym pełnym roku od czasu częściowego przekazania właściwości do orzekania w trybie prejudycjalnym w dniu 1 października 2024 r. Sąd okrzepł w swojej nowej roli i sprawnie włączył rozpoznanie tych wniosków do swego wewnętrznego funkcjonowania. Jednocześnie rozpatrywał w sumie wyjątkowo dużą liczbę spraw. Dzięki temu, że obecnie Sąd prowadzi sprawy skutecznie i proaktywnie, jest on bardziej niż kiedykolwiek gotowy na nowe wyzwania.
Najistotniejsze nowe orzecznictwo
Savvas S. Papasavvas
Wiceprezes Sądu Unii Europejskiej
Rok 2025 przede wszystkim ukazał skutki reformy wprowadzonej rozporządzeniem 2024/2019. Reforma ta, wprowadzona na tle wzrostu zarówno liczby spraw prejudycjalnych oczekujących na rozpatrzenie, jak i średniego czasu ich rozpatrywania przez Trybunał Sprawiedliwości, przyniosła dwie istotne zmiany dla Sądu, polegające na utworzeniu nowego składu orzekającego oraz na częściowym przekazaniu Sądowi właściwości w sprawach prejudycjalnych.
Powstała w ten sposób izba pośrednia, składająca się z 9 sędziów, wydała swój pierwszy wyrok i otrzymała do rozpatrzenia kilka spraw. Utworzenie tej izby wynikało z chęci zapewnienia spójności orzeczeń prejudycjalnych wydawanych przez Sąd oraz prawidłowego przebiegu postępowania.
Również izba prejudycjalna Sądu wydała swoje pierwsze orzeczenia. Dotyczyły one dwóch z sześciu szczególnych dziedzin przekazanych do Sądu. Były nimi podatek akcyzowy i wspólny system podatku od wartości dodanej.
W pierwszej rozpoznawanej przez Sąd sprawie prejudycjalnej, zakończonej wyrokiem z dnia 9 lipca 2025 r., Gotek (T‑534/24), wniosek dotyczył wykładni art. 7 i 8 dyrektywy Rady 2008/118/WE i został złożony w ramach sporu pomiędzy osobą fizyczną a ministerstwem finansów Chorwacji w przedmiocie odzyskania podatku akcyzowego należnego od tej osoby na podstawie fikcyjnej dostawy wyrobów akcyzowych wykazanych na fałszywych fakturach.
W sprawie wspólnego systemu podatku od wartości dodanej Sąd orzekł, w wyroku z dnia 26 listopada 2025 r., Versãofast (T‑657/24), w przedmiocie wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczącego wykładni art. 135 ust. 1 lit. b) dyrektywy Rady 2006/112/WE, przedstawionego w ramach sporu między Versãofast a organem podatkowym dotyczącego działalności pośrednictwa kredytowego prowadzonej przez tę spółkę, którą to działalność wspomniany organ podatkowy zakwalifikował jako czynności pośrednictwa kredytowego zwolnione z podatku od wartości dodanej.
Również rzecznicy generalni wspierający Sąd przy rozpoznawaniu wniosków o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym przedstawili swoje pierwsze opinie.
W opinii w sprawie Accorinvest (T‑653/24), przedstawionej w dniu 29 października 2025 r., rzeczniczka generalna Maja Brkan zbadała wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczący wykładni art. 1 ust. 2 dyrektywy Rady 2008/118/WE, w związku z którym Sąd miał ustalić, czy opłata za przesyłanie energii elektrycznej może być zakwalifikowana jako „dodatkowy podatek pośredni” w rozumieniu art. 1 ust. 2 dyrektywy 2008/118 i czy wchodzi ona w zakres stosowania tego przepisu.
Z kolei w opinii w sprawie European Air Charter (T‑656/24), przedstawionej w dniu 26 listopada 2025 r., rzecznik generalny J. Martín y Pérez de Nanclares zbadał wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez sąd krajowy w Düsseldorfie (Niemcy), w którym zwrócono się do Sądu o wyjaśnienie pojęcia „»bezpośredniego« związku przyczynowego” między wystąpieniem nadzwyczajnej okoliczności w rozumieniu art. 5 ust. 3 rozporządzenia (WE) nr 261/2004, mającej wpływ na lot, a opóźnieniem kolejnego lotu.
Częściowe przekazanie Sądowi właściwości do orzekania w sprawach prejudycjalnych stanowi ważny krok dla instytucji, która pierwotnie miała rozstrzygać spory wymagające dogłębnej analizy złożonych stanów faktycznych, a obecnie ma za zadanie prowadzić dialog z sądami krajowymi. Miniony rok pokazał, że Sąd sprostał wyzwaniom zarówno pod względem jakości pierwszych wydanych orzeczeń, jak i średniego czasu trwania postępowania.
Członkowie Sądu
W skład Sądu wchodzi po dwóch sędziów z każdego państwa członkowskiego.
Sędziowie są wybierani spośród osób o niekwestionowanej niezależności i mogących zajmować wysokie stanowiska sądowe. Są oni mianowani za wspólnym porozumieniem przez rządy państw członkowskich, po zasięgnięciu opinii komitetu, którego zadaniem jest opiniowanie kandydatów do wykonywania funkcji sędziego. Kadencja sędziów trwa sześć lat i jest odnawialna. Sędziowie wybierają ze swego grona na trzyletnią kadencję prezesa oraz wiceprezesa. Mianują oni sekretarza na sześcioletnią kadencję.
Sędziowie pełnią swoje funkcje przy zachowaniu całkowitej bezstronności i niezależności.
M. van der Woude
Savvas S. Papasavvas
E. Buttigieg
N. Półtorak
K. Kowalik-
-Bańczyk
G. De Baere
M. Sampol Pucurull
P. Škvařilová-
-Pelzl
K. Kecsmár
I. Gâlea
S. Kingston
S.L. Kalėda
M. Jaeger
H. Kanninen
J. Schwarcz
M. Kancheva
L. Madise
A. Marcoulli
I. Reine
R. da Silva Passos
P. Nihoul
J. Svenningsen
U. Öberg
M.J. Costeira
C. Mac Eochaidh
T. Pynnä
L. Truchot
J. Laitenberger
J. Martín y Pérez de Nanclares
G. Hesse
M. Stancu
I. Nõmm
G. Steinfatt
T. Perišin
D. Petrlík
M. Brkan
P. Zilgalvis
I. Dimitrakopoulos
D. Kukovec
T. Tóth
B. Ricziová
E. Tichy-
-Fisslberger
W. Valasidis
S. Verschuur
L. Spangsberg Grønfeld
H. Cassagnabère
R. Meyer
J. Hettne
D. Jočienė
F. Bestagno
R. Pezzuto
T. Pavelin
V. Di Bucci
Porządek pierwszeństwa obowiązujący od dnia 16.9.2025 r.
C | Orzecznictwo w 2025 r.
- W centrum uwagi Obywatelstwo Unii a „złote paszporty”
- W centrum uwagi Dyrektywa w sprawie wynagrodzeń minimalnych przed Trybunałem Sprawiedliwości
- W centrum uwagi Dostęp do wiadomości tekstowych przesyłanych między przewodniczącą Komisji a dyrektorem generalnym firmy Pfizer
- W centrum uwagi Społeczeństwo informacyjne: akt o usługach cyfrowych (DSA) i bardzo duże platformy internetowe
- Przegląd najważniejszych orzeczeń roku
W centrum uwagi
Obywatelstwo Unii a „złote paszporty”
Wyrok Komisja/Malta (Obywatelstwo w zamian za inwestycje) (C‑181/23)
Od 2014 r. Malta stosowała mechanizmy umożliwiające obywatelom państw trzecich uzyskanie obywatelstwa maltańskiego w zamian za wkłady finansowe i inwestycje. W 2020 r. mechanizm ten został zastąpiony nowym programem „nabywanie obywatelstwa maltańskiego w drodze naturalizacji za wyjątkowe zasługi w związku z inwestycją bezpośrednią”. System ten pozwalał inwestorom zagranicznym oraz niektórym członkom ich rodzin uzyskać maltańskie obywatelstwo w zamian za wpłaty wysokich kwot na rzecz państwa, nabycie lub wynajęcie nieruchomości na Malcie, przekazanie darowizny na rzecz zatwierdzonej organizacji oraz spełnienie wymogu tzw. legalnego zamieszkania, którego czas trwania można było skrócić za dodatkową opłatą.
Komisja Europejska uznała, że program ten budzi wątpliwości w świetle prawa Unii, ponieważ nabycie obywatelstwa państwa członkowskiego automatycznie nadaje danej osobie obywatelstwo Unii. Zdaniem Komisji wprowadzony w 2020 r. nowy maltański program opierał się bowiem na zasadniczo transakcyjnej logice. Jego centralny element stanowiły warunki finansowe, a wymóg zamieszkania nie oznaczał faktycznej i trwałej obecności na terytorium kraju. Możliwość znacznego skrócenia okresu zamieszkania w zamian za wyższą opłatę wskazywała, że związek wnioskodawcy z państwem członkowskim nie był decydującym kryterium przyznania obywatelstwa. Komisja uznała zatem, że system ten prowadzi do swoistej komercjalizacji obywatelstwa Unii, co jest niezgodne z charakterem tego statusu.
Komisja skierowała sprawę do Trybunału Sprawiedliwości, który przypomniał, że obywatelstwo Unii stanowi podstawowy status obywateli państw członkowskich. Przyznaje ono prawa i nakłada obowiązki oraz jest szczególnym stosunkiem opartym na solidarności i lojalności między państwem a jego obywatelami. Na tym stosunku zbudowane jest również wzajemne zaufanie państw członkowskich, na którego podstawie wprowadzono obywatelstwo europejskie wraz z przyjęciem traktatu z Maastricht, gdyż każde państwo godzi się na skutki decyzji innych państw w zakresie obywatelstwa.
Trybunał zauważył, że zgodnie z tym programem przyznanie obywatelstwa maltańskiego zależy głównie od spełnienia określonych z góry warunków finansowych, a wymóg zamieszkania, który nie oznacza konieczności wykazania rzeczywistego zamieszkania na Malcie przez określony czas, nie prowadzi do faktycznej integracji ze społeczeństwem maltańskim. Wskazał, że ustaleń tych nie podważa istnienie kontroli w zakresie bezpieczeństwa i reputacji, na które powołuje się Malta, ponieważ ograniczają się one zasadniczo do zapobiegania pewnym zagrożeniom dla interesu publicznego.
Trybunał uznał, że program naturalizacji oparty na takiej transakcyjnej procedurze jest sprzeczny z samą naturą obywatelstwa Unii. Państwo członkowskie, przyznając swoje obywatelstwo, a tym samym obywatelstwo europejskie, głównie w zamian za z góry określone opłaty lub inwestycje, nie wymagając przy tym autentycznej więzi solidarności i lojalności między sobą a kandydatem do naturalizacji, narusza wzajemne zaufanie, na którym opiera się Unia.
Ustanawiając i wdrażając ten program obywatelstwa dla inwestorów, Malta uchybiła zatem swoim zobowiązaniom państwa członkowskiego i naruszyła zasadę lojalnej współpracy.
Czym jest obywatelstwo Unii Europejskiej?
Obywatelstwo Unii Europejskiej jest jednym z podstawowych elementów integracji europejskiej. Zostało ono ustanowione traktatem z Maastricht i jest zapisane w art. 20 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE). Nadaje wszystkim osobom posiadającym obywatelstwo państwa członkowskiego wspólny status, który w stosunku do obywatelstwa państwowego ma charakter dodatkowy i go nie zastępuje. Przyznaje ważne prawa, takie jak prawo do swobodnego przemieszczania się i przebywania na terytorium państw członkowskich, prawo do głosowania i kandydowania w wyborach samorządowych i europejskich w państwie zamieszkania, a także prawo do korzystania z ochrony dyplomatycznej i konsularnej innych państw członkowskich w państwach trzecich.
Fundamentem obywatelstwa Unii jest solidarność i wzajemne zaufanie między państwami członkowskimi i ich obywatelami. Jego przyznanie wynika automatycznie ze statusu obywatela państwa członkowskiego, który z kolei opiera się na istnieniu szczególnych więzi solidarności i lojalności między obywatelem a państwem. To właśnie ta szczególna więź uzasadnia przyznanie praw związanych z obywatelstwem Unii, z których można korzystać w całej Unii.
Obywatelstwo Unii w orzecznictwie Trybunału
Od momentu ustanowienia obywatelstwa Unii przez traktat z Maastricht (1993 r.) w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości wyjaśniano stopniowo jego dokładny zakres. Już w wyroku Martínez Sala (C‑85/96) Trybunał uznał, że status obywatela Unii pozwala w niektórych sytuacjach na bezpośrednie powołanie się na zasadę niedyskryminacji ze względu na obywatelstwo. Kierunek ten został podtrzymany w wyroku Grzelczyk (C‑184/99), w którym Trybunał stwierdził, że obywatelstwo Unii ma stanowić „podstawowy status” obywateli państw członkowskich, co stanowiło symboliczny i prawny przełom w integracji europejskiej.
Następnie Trybunał sprecyzował zakres i granice tego statusu. W wyroku Rottmann (C‑135/08) orzekł, że krajowe decyzje dotyczące utraty obywatelstwa, jako że wiążą się z utratą obywatelstwa Unii, muszą być zgodne z zasadą proporcjonalności. Niewiele później, w wyroku Zambrano (C‑34/09), potwierdził, że małe dziecko, które posiada obywatelstwo państwa członkowskiego, a zatem jest obywatelem Unii, musi mieć faktyczną możliwość korzystania z istoty praw związanych z tym statusem. W związku z tym nie można odmówić zezwolenia na pobyt jego rodzicom, którzy są obywatelami państwa trzeciego. W przypadku braku takiego zezwolenia dziecko byłoby zmuszone opuścić terytorium Unii, by podążyć za rodzicami, i tym samym zostałoby pozbawione faktycznej możliwości korzystania z istoty praw wynikających z obywatelstwa Unii.
Podobnie w wyroku Stolichna obshtina, rayon „Pancharevo” (C‑490/20) Trybunał orzekł, że państwo członkowskie jest do celów stosowania prawa Unii zobowiązane do uznania ustanowionej zgodnie z prawem w innym państwie członkowskim więzi pokrewieństwa z dwiema osobami tej samej płci, aby zapewnić dziecku faktyczną możliwość korzystania z praw związanych z obywatelstwem Unii, w szczególności ze swobody przemieszczania się. Trybunał ustalił w ten sposób koncepcję obywatelstwa europejskiego, które przejawia się konkretnie w prawie do prowadzenia zwykłego życia rodzinnego.
Wreszcie, w niedawnym wyroku Udlændinge- og Integrationsministeriet (C‑689/21) Trybunał potwierdził, że chociaż państwa członkowskie zachowują kompetencje w zakresie obywatelstwa, muszą one sprawować je w sposób, który nie narusza nieproporcjonalnie istoty praw wynikających z obywatelstwa Unii, i tym samym podkreślił po raz kolejny centralną i ochronną rolę tego statusu w porządku prawnym Unii.
Obywatel Unii ma prawo do:
- swobodnego przemieszczania się, mieszkania, pracy lub nauki na terenie innego państwa członkowskiego;
- głosowania i kandydowania w wyborach lokalnych i europejskich w państwie zamieszkania;
- składania petycji do Parlamentu Europejskiego lub przedstawiania inicjatywy obywatelskiej Komisji Europejskiej;
- odwoływania się do Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich w związku z niewłaściwym działaniem administracji w instytucji Unii;
- korzystania z ochrony konsularnej innego państwa członkowskiego, jeżeli jego państwo nie ma przedstawicielstwa w państwie trzecim;
- zwracania się o dostęp do dokumentów instytucji UE;
- zwracania się do instytucji Unii w wybranym przez siebie jednym z 24 języków urzędowych.
W centrum uwagi
Dyrektywa w sprawie wynagrodzeń minimalnych przed Trybunałem Sprawiedliwości
Wyrok Dania/Parlament i Rada (Adekwatne wynagrodzenia minimalne) (C‑19/23)
Przyjęta w październiku 2022 r. przez Parlament Europejski i Radę dyrektywa (UE) 2022/2041 w sprawie wynagrodzeń minimalnych ma na celu poprawę warunków życia i pracy pracowników w Unii. Ustanawia wspólne ramy mające przyczyniać się do adekwatności ustawowych wynagrodzeń minimalnych tam, gdzie one istnieją, oraz mające wzmocnić rolę układów zbiorowych w ustalaniu wynagrodzeń. Omawiana dyrektywa została przyjęta na podstawie art. 153 ust. 1 lit. b) TFUE dotyczącego warunków pracy i zastrzega, że nie narusza kompetencji państw członkowskich w zakresie ustalania wynagrodzeń ani autonomii partnerów społecznych.
Dania, popierana przez Szwecję, zakwestionowała kompetencje Unii do podejmowania działań w tej dziedzinie. Dania uznała, że pomimo pozornie proceduralnego charakteru dyrektywy, w rzeczywistości prowadzi ona do bezpośredniej ingerencji Unii w ustalanie wynagrodzeń. Tymczasem dziedzina ta jest wyraźnie wyłączona z kompetencji Unii na mocy art. 153 ust. 5 TFUE. Dania twierdziła również, że niektóre obowiązki nałożone na państwa członkowskie naruszają prawo zrzeszania się i duński model stosunków pracowniczych, oparty na dużej autonomii partnerów społecznych.
Trybunał przypomniał, że Unia może działać wyłącznie w granicach kompetencji przyznanych jej w traktatach. Wyjaśnił, że wyłączenie dotyczące „wynagrodzeń” ma na celu uniemożliwienie jakiejkolwiek bezpośredniej harmonizacji poziomu wynagrodzeń na szczeblu unijnym. Wyłączenie to nie może jednak być interpretowane w sposób tak szeroki, by pozbawiać istoty kompetencje Unii w zakresie polityki społecznej, w szczególności w zakresie poprawy warunków pracy.
Trybunał uznał, że dyrektywa w sprawie adekwatnych wynagrodzeń minimalnych nie wprowadza ani europejskiej płacy minimalnej, ani zharmonizowanego poziomu wynagrodzeń w Unii. Zasadniczo określa ona jedynie minimalne wymogi proceduralne, pozostawiając państwom członkowskim szeroki zakres uznania przy ustalaniu i aktualizowaniu płac minimalnych.
W odniesieniu do promowania rokowań zbiorowych Trybunał zauważył, że dyrektywa nie nakłada obowiązku osiągnięcia żadnego określonego rezultatu. Państwa członkowskie, w których układami zbiorowymi objęte jest mniej niż 80 % pracowników, muszą jedynie stworzyć ramy sprzyjające takim rokowaniom i w związku z tym przyjąć plan działania na ich rzecz. Są to zobowiązania do starannego działania, wprowadzone z poszanowaniem różnorodnych tradycji krajowych i autonomii partnerów społecznych, zaś dyrektywa nie przewiduje w szczególności żadnego obowiązku osiągnięcia przez te państwa członkowskie minimalnego zasięgu układów zbiorowych.
Trybunał uznał jednak, że niektóre przepisy dyrektywy w sprawie adekwatnych wynagrodzeń minimalnych wykraczają poza te ramy proceduralne. Uznał bowiem, że nałożenie na państwa członkowskie obowiązku uwzględniania określonych kryteriów przy ustalaniu i aktualizowaniu ustawowych wynagrodzeń minimalnych, takich jak koszty utrzymania, ogólny poziom wynagrodzeń lub produktywność, oznacza harmonizację części elementów składowych ustawowych wynagrodzeń minimalnych. Trybunał doszedł do podobnego wniosku w odniesieniu do przepisu tej dyrektywy zakazującego obniżania ustawowego wynagrodzenia minimalnego, jeżeli podlega ono mechanizmom automatycznej indeksacji. Przepisy te stanowią zatem bezpośrednią ingerencję w ustalanie wynagrodzeń. W związku z tym Trybunał uchylił przepisy dyrektywy przewidujące taką bezpośrednią ingerencję Unii w ustalanie wynagrodzeń, a tym samym wykraczające poza kompetencje przyznane jej w traktatach. W pozostałym zakresie Trybunał oddalił skargę Danii.
W ten sposób Trybunał sprecyzował zależność między kompetencjami Unii w zakresie polityki społecznej a wyłączeniem dotyczącym wynagrodzeń i potwierdził, że Unia może regulować procedury i promować rokowania zbiorowe, nie ingerując przy tym bezpośrednio w ustalanie wynagrodzeń.
Co stanowi art. 153 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE)?
Artykuł 153 TFUE określa dziedziny, w których Unia Europejska może wspierać i uzupełniać działania państw członkowskich w zakresie polityki społecznej. Upoważnia on w szczególności Unię do przyjęcia dyrektyw ustanawiających minimalne wymagania w takich dziedzinach jak warunki pracy, ochrona pracowników, równość kobiet i mężczyzn czy informowanie pracowników i konsultacje z nimi.
Artykuł ten jasno zakreśla jednak granice działania Unii. W ust. 5 wyraźnie wyłączono z zakresu kompetencji Unii niektóre kwestie, w szczególności wynagrodzenia, prawo zrzeszania się, prawo do strajku i prawo do lokautu. Wyłączenie to ma na celu zachowanie autonomii państw członkowskich i partnerów społecznych w dziedzinach uznanych za istotne dla ich tradycji społecznych i ustrojowych. Orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości precyzuje, że chociaż Unia może przyjmować przepisy mające pośredni wpływ na wynagrodzenia, nie może ona bezpośrednio ingerować w ustalanie ich wysokości.
Dyrektywa (UE) 2022/2041 w sprawie adekwatnych wynagrodzeń minimalnych
Dyrektywa (UE) 2022/2041 ma na celu poprawę warunków życia i pracy w Unii Europejskiej poprzez wzmocnienie ochrony zapewnianej przez adekwatne wynagrodzenia minimalne. Nie ustanawia ona europejskiego wynagrodzenia minimalnego ani nie ustala jednolitego poziomu wynagrodzenia. Jej celem jest ustanowienie wspólnych ram gwarantujących, że płace minimalne, o ile istnieją, zapewniają godny poziom życia, przy jednoczesnym poszanowaniu krajowych tradycji i autonomii partnerów społecznych.
Dyrektywa realizuje te cele głównie w drodze przepisów proceduralnych. Nakłada ona na państwa członkowskie, których ustawodawstwo określa ustawowe wynagrodzenie minimalne, obowiązek zapewnienia jasnych i przejrzystych procedur jego ustalania i aktualizowania.
Promuje ona również rokowania zbiorowe, uznane za kluczowy element zapewniający adekwatne wynagrodzenia, w szczególności poprzez zachęcanie państw członkowskich, w których odsetek pracowników objętych układami zbiorowymi jest niski, do przyjmowania środków sprzyjających dialogowi społecznemu. W ten sposób omawiana dyrektywa zmierza do wzmocnienia konwergencji społecznej w Unii, a przy tym nie narusza kompetencji państw członkowskich w zakresie ustalania wynagrodzeń.
Wynagrodzenie minimalne w orzecznictwie Trybunału
Jeszcze przed wejściem w życie dyrektywy w sprawie adekwatnych wynagrodzeń minimalnych Trybunał miał sposobność wypracować bogate orzecznictwo w zakresie płac minimalnych. Szereg orzeczeń zakreślił granice kompetencji krajowych i wymogi prawa Unii.
Kluczową rolę odegrały tu sprawy dotyczące delegowania pracowników. W wyroku Laval (C‑341/05) Trybunał sprecyzował zakres „minimalnej stawki płacy”, która może obowiązywać przedsiębiorstwa zagraniczne delegujące pracowników, i podkreślił potrzebę jasnej podstawy prawnej i wystarczającej przejrzystości dla podmiotów gospodarczych.
Drugim ważnym aspektem orzecznictwa jest powiązanie między płacą minimalną a przepisami dotyczącymi zamówień publicznych. W wyroku Bundesdruckerei (C‑549/13) Trybunał zbadał zgodność z prawem wymogu stosowania minimalnego wynagrodzenia ustalonego w prawie państwa przyjmującego w przypadku zamówienia publicznego realizowanego częściowo za granicą i podkreślił wymóg proporcjonalności takich środków w świetle swobody świadczenia usług. W wyroku RegioPost (C‑115/14) Trybunał uznał jednak, że instytucje zamawiające mogą uzależnić realizację zamówienia publicznego od przestrzegania minimalnego wynagrodzenia wymaganego przez ustawę lub rozporządzenie, o ile wymóg ten służy uzasadnionemu celowi społecznemu i jest stosowany w sposób niedyskryminacyjny.
Wreszcie, Trybunał wyjaśnił również samo pojęcie „minimalnej stawki płacy” w kontekście dyrektywy w sprawie delegowania pracowników, w szczególności w wyroku Sähköalojen ammattiliitto (C‑396/13), i wskazał składniki wynagrodzenia objęte tym pojęciem.
Orzecznictwo to jest podstawą, do której dochodzą obecnie spory dotyczące dyrektywy w sprawie adekwatnych wynagrodzeń minimalnych w Unii. Wytycza ono granice swobody państw członkowskich, gwarantując jednocześnie skuteczność podstawowych swobód zawartych w Traktacie o funkcjonowaniu Unii Europejskiej.
W centrum uwagi
Dostęp do wiadomości tekstowych przesyłanych między przewodniczącą Komisji a dyrektorem generalnym firmy Pfizer
Wyrok Stevi i The New York Times/Komisja (T‑36/23)
Przejrzystość życia publicznego jest podstawową zasadą Unii Europejskiej. W związku z tym każdy obywatel lub osoba prawna z Unii ma dostęp do dokumentów Parlamentu, Komisji lub Rady. Dostęp ten reguluje rozporządzenie (WE) nr 1049/2001 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 30 maja 2001 r. w sprawie publicznego dostępu do dokumentów Parlamentu Europejskiego, Rady i Komisji.
Akt ten stanowi podstawę prawną publicznego dostępu do dokumentów tych instytucji Unii Europejskiej i ma na celu przede wszystkim wzmocnienie przejrzystości jako podstawowego warunku europejskiej demokracji i legitymizacji działań Unii. Zasada przejrzystości ma pełne zastosowanie do działalności tych instytucji, również w przypadku nowoczesnych form komunikacji, takich jak wiadomości tekstowe.
W maju 2022 r. Matina Stevi, dziennikarka New York Timesa, wystąpiła o umożliwienie jej zapoznania się z SMS-ami, które wysłali do siebie przewodnicząca Komisji Europejskiej, Ursula von der Leyen, i szef przedsiębiorstwa farmaceutycznego Pfizer w związku z negocjacjami dotyczącymi umów na szczepionki na Covid-19.
Komisja Europejska odmówiła jej tego, gdyż, jak stwierdziła, nie znajduje się w posiadaniu żądanych wiadomości. Według niej wysłane SMS-y nie stanowiły dokumentów przechowywanych przez instytucję i w związku z tym nie mogły zostać ujawnione.
Martina Stevi wystąpiła do Sądu. Sąd przypomniał na wstępie o podstawowej zasadzie: prawo dostępu do dokumentów ma na celu zapewnienie jak największej przejrzystości działań instytucji europejskich. Jeżeli instytucja twierdzi, że dany dokument nie znajduje się w jej posiadaniu, domniemywa się, że oświadczenie to jest zgodne z prawdą. Jednakże domniemanie to może zostać podważone, jeżeli wnioskodawca przedstawi poważne dowody wskazujące, że dokumenty te istniały.
W niniejszej sprawie Sąd uznał, że tak właśnie było. Sąd zwrócił uwagę, że kilka publicznych źródeł, w tym artykuły prasowe, oświadczenia przewodniczącej Komisji i sprawozdanie Europejskiego Trybunału Obrachunkowego wskazują na bezpośrednie kontakty, także SMS‑owe, tych osób w trakcie negocjacji. Dowody te wystarczyły, aby wykazać, że wiadomości te — przynajmniej w pewnym momencie — istniały.
W obliczu tych poszlak Komisja powinna była jasno i szczegółowo wyjaśnić, dlaczego wiadomości nie mogły zostać odnalezione. Zdaniem Sądu Komisja nie przedstawiła zaś takiego wyjaśnienia. Poprzestała na oświadczeniu, że prowadzono poszukiwania, nie sprecyzowała jednak, gdzie, w jaki sposób i na jakich nośnikach, ani też nie wskazała, czy wiadomości zostały usunięte, zarchiwizowane lub przetransferowane przy wymianie telefonów.
Sąd podkreślił, że prawo do przejrzystości nie może zostać pozbawione swej istoty z powodu nieprzechowywania dokumentów. Instytucje mają obowiązek zarządzać swoimi dokumentami w sposób rzetelny i przewidywalny, aby umożliwić społeczeństwu zrozumienie i kontrolę ich działań. Korespondencja dotycząca ważnych decyzji, takich jak zakup szczepionek dla całej Unii, nie może zostać pominięta tylko dlatego, że miała formę krótkich wiadomości.
Sąd doszedł do wniosku, że Komisja nie przedstawiła wystarczających wyjaśnień na temat losu żądanych wiadomości, i zatem uznał, że odmowa dostępu była niezgodna z prawem. W związku z tym stwierdził nieważność zaskarżonej decyzji.
Jasna procedura
Rozporządzenie (WE) nr 1049/2001 ustanawia jasną procedurę, wymagającą wydania przez instytucję uzasadnionej decyzji oraz możliwości ponownego rozpatrzenia sprawy, a następnie kontroli sądowej. Rozporządzenie to pozwala obywatelom zrozumieć, monitorować, a w razie potrzeby zakwestionować działania instytucji.
Zawiera ono wyjątki mające na celu ochronę wrażliwych kwestii publicznych lub prywatnych, przy czym dokładnie reguluje ich stosowanie, wymaga ich ścisłej interpretacji, konkretnego uzasadnienia decyzji odmownej oraz systematycznego sprawdzania możliwości udzielenia częściowego dostępu.
Orzecznictwo Unii wzmacnia te zasady i potwierdza, że przejrzystość powinna stać na pierwszym miejscu, w szczególności w procesach legislacyjnych, aby zagwarantować ich demokratyczną kontrolę.
Już w wyroku Szwecja i Turco/Rada (C‑39/05 P), wydanym w wyniku odwołania, Trybunał Sprawiedliwości obrał ten kierunek, gdy wymagał konkretnej i indywidualnej analizy wniosków o dostęp do opinii prawnych Rady oraz odrzucił ideę automatycznego objęcia tajemnicą dokumentów legislacyjnych. Potwierdził w ten sposób zasadę, zgodnie z którą przejrzystość jest regułą, a tajemnica wyjątkiem. Linię tę utrzymano w wyroku De Capitani/Parlament (T‑540/15), w którym Sąd odrzucił automatyczną poufność dokumentów z rozmów trójstronnych (tj. spotkań i korespondencji trzech instytucji uczestniczących w procesie legislacyjnym), wyjaśniając, że wyjątek dotyczący ochrony procesu podejmowania decyzji nie może być wykorzystywany do ukrycia zwykłego funkcjonowania prawodawcy Unii. W niedawnym wyroku Kaili/Parlament (T‑1031/23, zaskarżonego w odwołaniu do Trybunału, C‑632/25 P) Sąd stwierdził nieważność odmowy Parlamentu udzielenia swej byłej wiceprzewodniczącej dostępu do niektórych dokumentów. Potwierdził tym samym wymóg rygorystycznej i indywidualnej kontroli odmowy dostępu oraz konkretny zakres prawa do przejrzystości, w tym w delikatnych dla instytucji sytuacjach.
W centrum uwagi
Społeczeństwo informacyjne: akt o usługach cyfrowych (DSA) i bardzo duże platformy internetowe
Unia Europejska odgrywa kluczową rolę w rozwoju społeczeństwa informacyjnego. Dąży do stworzenia środowiska sprzyjającego innowacjom i konkurencyjności przy jednoczesnym zapewnieniu praw konsumentów i pewności prawa. Zasady te zostały zawarte w akcie o rynkach cyfrowych (DMA) — rozporządzeniu (UE) 2022/1925, oraz akcie o usługach cyfrowych (DSA) — rozporządzeniu (UE) 2022/2065. Stanowią one ważny zbiór przepisów mających na celu uporządkowanie europejskiej przestrzeni cyfrowej w oparciu o dwa cele. Z jednej strony mają one zapewnić skuteczną ochronę podstawowych praw użytkowników i konsumentów w środowisku cyfrowym, z drugiej zaś stworzyć równe warunki konkurencji między podmiotami gospodarczymi, zwłaszcza w obliczu rosnącej potęgi niektórych dużych platform cyfrowych. Oba rozporządzenia stanowią przełomowy krok w kierunku stworzenia europejskich ram regulacyjnych dotyczących sektora cyfrowego.
W 2025 r. Trybunał wydał pierwsze orzeczenia w skargach na decyzje Komisji podjęte na podstawie DSA.
Pierwsze wyroki dotyczące DSA
Wyrok Zalando/Komisja (T‑348/23)
W kwietniu 2023 r. Komisja Europejska uznała sklep internetowy Zalando za „bardzo dużą platformę internetową” w rozumieniu aktu o usługach cyfrowych (DSA). Korzysta z niego bowiem ponad 83 mln osób miesięcznie, znacznie powyżej progu 45 mln określonego w rozporządzeniu. Zalando kwestionuje jednak tę klasyfikację, argumentując, że Komisja dokonała błędnych obliczeń.
Sąd oddalił skargę. Potwierdził, że Zalando stanowi platformę internetową, ponieważ hostuje zewnętrznych sprzedawców w ramach „Partner Programm”, nawet jeśli jego własna działalność w zakresie sprzedaży bezpośredniej („Zalando Retail”) nie mieści się w tej kategorii. Komisja mogła uznać, że wszyscy użytkownicy stykali się z informacjami pochodzącymi od sprzedawców zewnętrznych. Sąd odrzucił również argumenty dotyczące naruszenia zasad pewności prawa, równego traktowania i proporcjonalności i przypomniał, że takie platformy muszą podlegać zaostrzonym obowiązkom w celu ograniczenia ryzyka rozpowszechniania towarów niebezpiecznych lub nielegalnych.
Wyroki Meta Platforms Ireland/Komisja i Tiktok Technology/Komisja (T‑55/24 i T‑58/24)
Sąd stwierdził nieważność decyzji, w których Komisja Europejska ustaliła na rok 2023 opłatę nadzorczą od Facebooka, Instagrama i TikToka jako „bardzo dużych platform internetowych” na podstawie aktu o usługach cyfrowych (DSA). Uznał on, że zastosowana metoda obliczenia oparta na średniej liczbie aktywnych miesięcznie odbiorców powinna była zostać określona w akcie delegowanym, a nie w zwykłych decyzjach wykonawczych, gdyż stanowi ona istotny element obliczenia. Ponieważ jednak błąd nie miał wpływu na sam obowiązek uiszczenia opłaty przez te platformy, Sąd tymczasowo utrzymał w mocy skutki nieważnych decyzji do czasu przyjęcia przez Komisję zgodnej z prawem metodologii i nowych decyzji. Okres przejściowy nie może jednak przekraczać dwunastu miesięcy od dnia uprawomocnienia się wyroków.
Wyrok Amazon EU/Komisja (T‑367/23)
Sąd oddalił skargę Amazona na decyzję Komisji Europejskiej uznającą platformę Amazon Store za „bardzo dużą platformę internetową” na podstawie aktu o usługach cyfrowych (DSA), który nakłada zwiększone obowiązki na usługi mające ponad 45 mln użytkowników w Unii. Amazon powołał się na naruszenie szeregu praw podstawowych gwarantowanych poprzez Kartę praw podstawowych Unii Europejskiej, w tym swobody prowadzenia działalności gospodarczej, prawa własności, równości wobec prawa, wolności wypowiedzi oraz prawa do poszanowania życia prywatnego i poufności informacji. Sąd uznał jednak, że obowiązki nałożone przez DSA, mimo że mogą generować koszty i wpływać na organizację platformy, są przewidziane ustawą, proporcjonalne i uzasadnione celem leżącym w interesie ogólnym, jakim jest zapobieganie ryzyku systemowemu związanemu z bardzo dużymi platformami, w szczególności rozpowszechnianiem nielegalnych treści, a także ochroną konsumentów. Doszedł więc do wniosku, że kwestionowane środki, takie jak opcja rekomendacji bez profilowania, publikowany rejestr reklam lub dostęp naukowców do danych, nie naruszają istotnej treści tych praw i są objęte ścisłymi gwarancjami w zakresie poufności i bezpieczeństwa.
Akt o usługach cyfrowych (DSA)
DSA, obowiązujący od 17 lutego 2024 r., stanowi odpowiednik rozporządzenia DMA w zakresie regulacji treści i usług cyfrowych. Ma na celu stworzenie bezpieczniejszego, bardziej przejrzystego i przewidywalnego środowiska internetowego dla europejskich użytkowników. Rozporządzenie to modernizuje system odpowiedzialności usługodawców będących pośrednikami i nakłada bardziej rygorystyczne obowiązki na bardzo duże platformy internetowe i bardzo duże wyszukiwarki. Obowiązki te dotyczą zwłaszcza wprowadzenia skutecznych mechanizmów przetwarzania nielegalnych treści, oceny i ograniczania ryzyka systemowego — takiego jak dezinformacja, naruszenia praw podstawowych lub zagrożenia dla ochrony małoletnich — a także wzmożonej przejrzystości systemów algorytmicznych i mechanizmów rekomendacji.
DMA i DSA nie są zatem skierowane do dokładnie tych samych kategorii podmiotów. DMA koncentruje się na platformach mających strukturalny wpływ na rynek wewnętrzny, stanowiących niezbędny punkt dostępu umożliwiający korzystającym z nich przedsiębiorstwom dotarcie do użytkowników końcowych. Z kolei DSA obejmuje szerszy zakres usługodawców będących pośrednikami dla europejskich użytkowników i nakłada jednocześnie szczególnie rygorystyczne obowiązki na bardzo duże platformy i wyszukiwarki ze względu na ich systemowy wpływ na przestrzeń informacyjną i gospodarczą.
W odniesieniu do DSA Komisja podała, w decyzji zaktualizowanej w grudniu 2025 r., wykaz bardzo dużych platform internetowych i bardzo dużych wyszukiwarek podlegających wzmocnionym obowiązkom przewidzianym w tym rozporządzeniu, wśród których znalazły się między innymi Amazon, Apple, Booking.com, Google, LinkedIn, Meta, Microsoft, Pinterest, Snap, TikTok, X (dawniej Twitter), Wikimedia Foundation i Zalando, a także kilku innych operatorów działających na rynku europejskim.
Wdrożenie tych rozporządzeń już doprowadziło do nałożenia wysokich sankcji. Pierwsza grzywna na podstawie DSA została nałożona w dniu 5 grudnia 2025 r. na platformę X na kwotę 120 mln EUR za niedopełnienie szeregu przewidzianych w rozporządzeniu obowiązków.
Co znaczą podstawowe pojęcia DSA
Digital Services Act to europejskie rozporządzenie mające na celu uregulowanie usług cyfrowych w celu zapewnienia bezpieczniejszego, bardziej przejrzystego i sprawiedliwego środowiska internetowego. Oto proste wyjaśnienie kilku kluczowych pojęć:
- Platforma internetowa: usługa cyfrowa, która umożliwia użytkownikom publikowanie, udostępnianie lub przeglądanie treści (sieci społecznościowe, platformy handlowe, platformy wideo itp.).
- Bardzo duża platforma internetowa (very large online platform, VLOP): platforma posiadająca ponad 45 mln aktywnych użytkowników w Unii Europejskiej. Ze względu na swój znaczący wpływ na społeczeństwo platformy te podlegają bardziej rygorystycznym obowiązkom.
- Nielegalne treści: wszelkie treści naruszające prawo Unii lub obowiązujące prawo krajowe (np. mowa nienawiści, nielegalne produkty, naruszenia praw autorskich).
- Moderowanie treści: wszystkie środki podejmowane przez platformy w celu wykrycia, oceny i, w stosownych przypadkach, usunięcia treści budzących zastrzeżenia lub ograniczenia do nich dostępu.
- Przejrzystość algorytmiczna: obowiązek wyjaśnienia przez dane platformy w zrozumiały sposób, jak działają ich systemy rekomendacji treści.
Poprzez te pojęcia DSA dąży do poprawy ochrony użytkowników, bardziej odpowiedzialnego zachowania dużych platform i wzrostu zaufania w europejskiej przestrzeni cyfrowej.
Przegląd najważniejszych orzeczeń roku
Swobodny przepływ
Unia Europejska gwarantuje swoim obywatelom możliwość swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich. Aby swoboda ta była skuteczna, państwa muszą uznawać osobisty i rodzinny status nabyty zgodnie z prawem w innym państwie członkowskim, który należy rozpatrywać w świetle praw podstawowych chronionych przez Unię, w szczególności prawa do życia prywatnego i rodzinnego oraz zasady niedyskryminacji.
Równe traktowanie i niedyskryminacja
Unia Europejska przyjęła wspólne ramy prawne mające na celu zapewnienie równego traktowania i zwalczanie dyskryminacji. Jego filary to dyrektywy 2000/43/WE i 2000/78/WE: pierwsza z nich zakazuje dyskryminacji ze względu na rasę lub pochodzenie etniczne, natomiast druga dotyczy równości w zakresie zatrudnienia i pracy. Akty te zakazują wszelkiej bezpośredniej lub pośredniej dyskryminacji, z zastrzeżeniem pewnych możliwości jej uzasadnienia, i nakładają na państwa członkowskie obowiązek zapewnienia skutecznej i jednolitej ochrony w całej Unii.
Państwo prawne
Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, podobnie jak Traktat o Unii Europejskiej, wyraźnie odnosi się do praworządności, jednej z wartości wspólnych dla państw członkowskich na mocy art. 2 TUE. Niezawisłość i bezstronność sądów to istotne elementy państwa prawnego.
Wspólna polityka zagraniczna i bezpieczeństwa
Środki ograniczające czy też „sankcje” są kluczowym instrumentem wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa (WPZiB) Unii Europejskiej. Wykorzystuje się je w ramach zintegrowanego i całościowego działania, które obejmuje w szczególności dialog polityczny. Unia ucieka się do nich w szczególności w celu chronienia wartości, podstawowych interesów i bezpieczeństwa Unii oraz zapobiegania konfliktom i wzmacniania bezpieczeństwa międzynarodowego. Sankcje mają na celu doprowadzenie do zmiany polityki lub zachowania osób lub podmiotów, wobec których są stosowane, w dążeniu do realizacji celów WPZiB.
Migracja i azyl
Unia Europejska przyjęła zbiór norm w celu ustanowienia skutecznej, humanitarnej i bezpiecznej europejskiej polityki migracyjnej. Wspólny europejski system azylowy określa minimalne standardy traktowania wszystkich osób ubiegających się o azyl i rozpatrywania ich wniosków w całej Unii.
Ochrona konsumentów
Europejska polityka ochrony konsumentów ma na celu ochronę zdrowia, bezpieczeństwa oraz ekonomicznych i prawnych interesów konsumentów bez względu na to, gdzie konkretnie na obszarze Unii mieszkają, podróżują czy dokonują zakupów.
Własność intelektualna
Uregulowania Unii Europejskiej przyjęte w celu ochrony własności intelektualnej (prawo autorskie) i przemysłowej (prawo znaków towarowych, ochrona wzorów) poprawiają konkurencyjność przedsiębiorstw poprzez tworzenie środowiska sprzyjającego kreatywności i innowacyjności.
Konkurencja
Unia Europejska zapewnia przestrzeganie zasad chroniących wolną konkurencję. Praktyki, których celem lub skutkiem jest zapobieganie, ograniczanie lub zakłócanie konkurencji na rynku wewnętrznym, są zabronione i mogą podlegać karom grzywny. Prawo każdej osoby do dochodzenia odszkodowania za szkodę spowodowaną zachowaniem antykonkurencyjnym wzmacnia operacyjny charakter unijnych zasad konkurencji i zniechęca do zachowań naruszających wolną konkurencję.
Współpraca sądowa
Przestrzeń wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości obejmuje środki mające na celu promowanie współpracy wymiarów sprawiedliwości między państwami członkowskimi. Współpraca ta opiera się na wzajemnym uznawaniu wyroków i orzeczeń sądowych i ma na celu harmonizację przepisów krajowych w celu zwalczania przestępczości międzynarodowej poprzez zagwarantowanie ochrony praw ofiar, podejrzanych i zatrzymanych w Unii.
Życie prywatne
Unia Europejska ma szczegółowe regulacje dotyczące ochrony danych osobowych. Przetwarzanie i przechowywanie takich danych musi być zgodne z określonymi w przepisach warunkami i ograniczone do tego, co jest ściśle niezbędne, oraz nie może w sposób nieproporcjonalny naruszać prawa do prywatności.
Środowisko naturalne
Unia Europejska jest zaangażowana w ochronę i poprawę jakości środowiska oraz ochronę zdrowia ludzkiego. Jeżeli Trybunał Sprawiedliwości stwierdzi uchybienie, dane państwo członkowskie powinno jak najszybciej zastosować się do wyroku. Jeżeli Komisja uzna, że państwo członkowskie nie zastosowało się do wyroku, może wnieść nową skargę i domagać się sankcji finansowych.
Społeczeństwo informacyjne
Unia Europejska odgrywa kluczową rolę w rozwoju społeczeństwa informacyjnego. Ma na celu stworzenie środowiska sprzyjającego innowacjom i konkurencyjności przy jednoczesnej ochronie praw konsumentów i zapewnieniu pewności prawa. Zapewnia istnienie uczciwych i otwartych rynków cyfrowych oraz usuwa bariery dla transgranicznych usług online na rynku wewnętrznym, aby zapewnić ich swobodny przepływ.
Dostęp do dokumentów
Przejrzystość życia publicznego jest podstawową zasadą Unii Europejskiej. W związku z tym każdy obywatel lub osoba prawna z Unii może co do zasady uzyskać dostęp do dokumentów instytucji europejskich.
Dyrekcja Badań i Dokumentacji oddaje do dyspozycji prawnikom, w ramach Zbioru Streszczeń, „Wybór najważniejszych wyroków” oraz „Miesięczny Biuletyn Orzecznictwa” Trybunału Sprawiedliwości i Sądu.